Adhyaya 159
ઈશ્વર મહાદેવીને રત્નેશ્વરના દક્ષિણમાં, સાત ધનુષના અંતરે આવેલા રત્નકુંડ નામના શ્રેષ્ઠ જલતીર્થનું મહાત્મ્ય કહે છે. આ કુંડ મહાપાતક અને મોટા દોષોને શુદ્ધ કરનાર છે તથા તેની પ્રતિષ્ઠા વિષ્ણુએ કરી—એવું વર્ણન છે. શ્રીકૃષ્ણે ભૂલોક અને દિવ્યલોકના અસંખ્ય તીર્થોને એકત્ર કરીને અહીં સ્થાપ્યાં છે; દેવગણો તેની રક્ષા કરે છે, તેથી કલિયુગમાં અશ્રદ્ધાળુ અને નિયમહીન લોકોને તેનો લાભ સહેલાઈથી મળતો નથી એમ જણાવાયું છે. વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી યજ્ઞફળ બહુગણું વધે છે અને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પણ અનેકગણું મળે છે. એકાદશીએ પિતૃઓ માટે પિંડદાન કરવાથી અક્ષય તૃપ્તિ થાય છે; દૃઢ શ્રદ્ધા સાથે રાત્રિ જાગરણ કરવાથી ઇચ્છિત ફળસિદ્ધિ થાય છે. દાનમાં પીળાં વસ્ત્ર અને દૂધ આપતી ગાય વિષ્ણુને અર્પણ કરવાથી સંપૂર્ણ તીર્થયાત્રાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. યુગાનુસાર નામ—કૃતમાં હેમકુંડ, ત્રેતામાં રૌપ્ય, દ્વાપરમાં ચક્રકુંડ અને કલિમાં રત્નકુંડ; પાતાળગંગાના પ્રવાહો પણ અહીં હોવાથી અહીંનું સ્નાન સર્વતીર્થસ્નાન સમાન ગણાયું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रत्नकुण्डमनुत्तमम् । रत्नेशाद्दक्षिणे भागे धनुषां सप्तके स्थितम् । महापापोपशमनं विष्णुना निर्मितं स्वयम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, રત્નેશના દક્ષિણ ભાગે ધનુષ્યના સાત અંતરે સ્થિત અનુત્તમ રત્નકુંડમાં જવું જોઈએ; તે મહાપાપોનું શમન કરનારું છે અને સ્વયં વિષ્ણુએ રચ્યું છે।
Verse 2
अष्टकोटीस्तु तीर्थानि भूद्योऽन्तरिक्षगाणि तु । समानीय तु कृष्णेन तत्र क्षिप्तानि भूरिशः
પૃથ્વી, દ્યુલોક અને અંતરિક્ષના આઠ કરોડ તીર્થોને શ્રીકૃષ્ણે એકત્ર કરીને ત્યાં બહુ પ્રમાણમાં નિક્ષેપ કર્યા।
Verse 3
गणानां कोटिरेका तु तत्कुण्डं रक्षति प्रिये । कलौ युगे तु संप्राप्ते दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः
હે પ્રિયે! એક કરોડ ગણો તે કુંડનું રક્ષણ કરે છે. કલિયુગ આવી પહોંચે ત્યારે અસંયમી લોકો માટે તે દુર્લભ બની જાય છે.
Verse 4
तत्र स्नात्वा महादेवि विधिदृष्टेन कर्मणा । प्राप्नुयादश्वमेधस्य फलं शतगुणोत्तरम्
હે મહાદેવી! ત્યાં શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ સોગણું વધીને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 5
एकादश्यां विशेषेण पिंडं तत्र प्रदापयेत् । अक्षय्यां तृप्तिमायांति पितरस्तस्य भामिनि
હે ભામિની! વિશેષ કરીને એકાદશીએ ત્યાં પિંડદાન કરવું જોઈએ; તેના પિતૃઓ અક્ષય તૃપ્તિ પામે છે.
Verse 6
कुर्याज्जागरणं तत्र एकादश्यां विधानतः । वाञ्छितं लभते देवि यदि श्रद्धा दृढा भवेत्
હે દેવી! એકાદશીએ ત્યાં વિધાનપૂર્વક જાગરણ કરવું જોઈએ; શ્રદ્ધા દૃઢ હોય તો ઇચ્છિત ફળ મળે છે.
Verse 7
देयानि पीतवस्त्राणि तथा धेनुः पयस्विनी । तत्र विष्णुं समुद्दिश्य सम्यग्यात्राफलाप्तये
યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મેળવવા માટે ત્યાં વિષ્ણુને અર્પણ કરીને પીળાં વસ્ત્રો તથા દૂધ આપતી ધેનુનું દાન કરવું જોઈએ.
Verse 8
हेमकुण्डं कृते प्रोक्तं त्रेतायां रौप्यनामकम् । द्वापरे चक्रकुंडं तु रत्नकुंडं कलौ स्मृतम्
કૃતયુગમાં તેને ‘હેમકુંડ’ કહેવામાં આવ્યું; ત્રેતામાં ‘રૌપ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. દ્વાપરમાં ‘ચક્રકુંડ’ અને કલિયુગમાં ‘રત્નકુંડ’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 9
पातालवाहिनीगंगा स्रोतांसि तत्र भूरिशः । समानीतानि हरिणा तत्र तिष्ठंति भामिनि
હે સુન્દરી, ત્યાં પાતાળવાહિની ગંગાના અનેક પ્રવાહો છે. હરિએ તેમને ત્યાં એકત્ર કર્યા છે અને તેઓ તે સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત રહી સ્થિર છે.
Verse 10
तत्र स्नानेन देवेशि सर्वतीर्थाभिषेचनम्
હે દેવેશિ, ત્યાં સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન સમાન પવિત્ર અભિષેકનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 159
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये रत्नेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’માં ‘રત્નેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો ઓગણસાઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.