Adhyaya 207

Verse 1

ईश्वर उवाच । ईश्वर उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि श्राद्धदानान्यनुक्रमात् । तारणाय च भूतानां सरस्वत्यब्धिसंगमे

ઈશ્વરે કહ્યું—હવે આગળ હું શ્રાદ્ધમાં આપવાના દાનોનો ક્રમ કહું છું; સરસ્વતી–સમુદ્ર સંગમે ભૂતોના તારણાર્થે।

Verse 2

लोके श्रेष्ठतमं सर्वं ह्यात्मनश्चापि यत्प्रियम् । सर्वं पितॄणां दातव्यं तदेवाक्षय्यमिच्छताम्

લોકમાં જે સર્વોત્તમ છે અને જે પોતાના હૃદયને અતિ પ્રિય છે—તે બધું પિતૃઓના હિતાર્થે અર્પણ કરવું જોઈએ; અક્ષય પુણ્ય ઇચ્છનારને એ જ દાન અક્ષય ફળ આપે છે।

Verse 3

जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् । दिव्याप्सरोभिः संकीर्णमन्नदो लभतेऽक्षयम्

જે અન્નદાન કરે છે તે અક્ષય ફળ પામે છે—જાંબૂનદ સોનાનું દિવ્ય વિમાન, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, અને દિવ્ય અપ્સરાઓથી ભરેલું।

Verse 4

आच्छादनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि । आयुः प्रकाशमैश्वर्यं रूपं तु लभते च सः

જે શ્રાદ્ધકર્મમાં અહત (મલિનરહિત) વસ્ત્રનું આચ્છાદન-દાન કરે છે, તે દીર્ઘ આયુષ્ય, તેજ, ઐશ્વર્ય અને રૂપલાવણ્ય પામે છે।

Verse 5

कमण्डलुं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । मधुक्षीरस्रवा धेनुर्दातारमनुगच्छति

જે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને કમંડલુ દાન આપે છે, તેને મધુ અને ક્ષીર વહાવતી ધેનુ (પુણ્યરૂપે) અનુસરે છે।

Verse 6

यः श्राद्धे अभयं दद्यात्प्राणिनां जीवितैषिणाम् । अश्वदानसहस्रेण रथदानशतेन च । दन्तिनां च सहस्रेण अभयं च विशिष्यते

શ્રાદ્ધકાળે જીવન ઇચ્છતા પ્રાણીઓને જે અભયદાન આપે છે, તેનું તે રક્ષણદાન વિશેષ છે—હજાર અશ્વદાન, સો રથદાન અને હજારો ગજદાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ।

Verse 7

यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा । क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु मानवः

પૃથ્વી પર જે જે રત્નો છે, તેમજ વાહનો અને સ્ત્રી-સૌભાગ્ય પણ—પિતૃભક્ત માનવ તે બધું જ ઝડપથી પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 8

पितरः सर्वलोकेषु तिथिकालेषु देवताः । सर्वे पुरुषमायांति निपानमिव धेनवः

સર્વ લોકોમાં તિથિકાળે પિતૃઓ દેવતાસ્વરૂપ હોય છે; તેઓ સર્વે મનુષ્ય પાસે આવે છે—જેમ ગાયો પાણીના ઘાટ પર ભેગી થાય છે।

Verse 9

मा स्म ते प्रतिगच्छेयुः पर्वकाले ह्यपूजिताः । मोघास्तेषां भवन्त्वाशाः परत्रेह च मा क्वचित्

પર્વકાળે જો પિતૃઓ પૂજિત ન થાય, તો તેઓ તારી પાસે થી અપુજિત થઈ પાછા ન જાય; તેમની આશાઓ નિષ્ફળ ન બને—પરલોકમાં પણ નહીં, ઇહલોકમાં પણ નહીં—કદી નહીં।

Verse 10

सरस्वत्यास्तु सान्निध्यं यस्त्वेकं भोजयेद्द्विजम् । कोटिभोज्यफलं तस्य जायते नात्र संशयः

સરಸ್ವતીના સાન્નિધ્યમાં જે એક દ્વિજને (બ્રાહ્મણને) ભોજન કરાવે છે, તેને કોટિજનને ભોજન કરાવવાનો ફળ મળે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 11

अमावास्यां नरो यस्तु परान्नमुपभुञ्जते । तस्य मासकृतं पुण्यमन्नदातुः प्रजायते

અમાવાસ્યાના દિવસે જે પુરુષ બીજાએ આપેલું અન્ન ભોગવે છે, તેનું એક માસનું સંચિત પુણ્ય તે અન્નદાતાને જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 12

षण्मासमयने भुंक्ते त्रीन्मासान्विषुवे स्मृतम् । वर्षैर्द्वादशभिश्चैव यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्सर्वं विलयं याति भुक्त्वा सूर्येन्दुसंप्लवे

અયનપરિવર્તન સમયે ભોજન કરવાથી છ માસનું પુણ્ય નષ્ટ થાય છે; વિષુવકાળે ત્રણ માસનું. અને બાર વર્ષમાં સંચિત થયેલું સર્વ પુણ્ય સૂર્ય-ચંદ્રગ્રહણ સમયે ભોજન કરવાથી સંપૂર્ણ લય પામે છે।

Verse 13

साग्रं मासं रवेः क्रान्तावाद्यश्राद्धे त्रिवत्सरम् । मासिकेऽप्यथ वर्षस्य षण्मासे त्वर्धवत्सरम्

સૂર્યની સંક્રાંતિએ તેનું ફળ એક માસથી થોડું વધુ રહે છે; પ્રથમ શ્રાદ્ધે ત્રણ વર્ષ. માસિક કર્મમાં એક વર્ષ, અને ષણ્માસિક કર્મમાં અર્ધ વર્ષ રહે છે।

Verse 14

तथा संचयनश्राद्धे जातिजन्मकृतं नृणाम् । मृत शय्याप्रतिग्राही वेदस्यैव च विक्रयी । ब्रह्मस्वहारी च नरस्तस्य शुद्धिर्न विद्यते

તેમજ સંચયન-શ્રાદ્ધમાં જાતિ અને જન્મથી ઉત્પન્ન દોષોનું વિચારણ થાય છે. પરંતુ જે મૃતકની શય્યા ગ્રહણ કરે, જે વેદ વેચે, અને જે બ્રાહ્મણસ્વ હરે—તેની શુદ્ધિ નથી।

Verse 15

तडागानां सहस्रेण ह्यश्वमेधशतेन च । गवां कोटि प्रदानेन भूमिहर्ता न शुद्ध्यति

હજાર તળાવો બનાવવાથી, સો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી, અને કરોડ ગાયોનું દાન આપવાથી પણ—ભૂમિ હરણ કરનાર શુદ્ધ થતો નથી।

Verse 16

सुवर्णमाषं गामेकां भूमेरप्यर्धमंगुलम् । हरन्नरकमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्

જે સોનાનું એક માષમાત્ર પણ, એક ગાય, અથવા ભૂમિનું અર્ધ અંગુળમાત્ર પણ હરી લે, તે ભૂતસંપ્લવ સુધી નરકને પામે છે.

Verse 17

ब्रह्महत्या सुरापानं दरिद्रस्य तु यद्धनम् । गुरोः पत्नी हिरण्यं च स्वर्गस्थमपि पातयेत्

બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, દરિદ્રનું ધન હરણ, ગુરુપત્ની વિષે અધર્મ, અને સોનાની ચોરી—આ પાપો સ્વર્ગસ્થને પણ પતિત કરે છે.

Verse 18

सहस्रसंमिता धेनुरनड्वान्दश धेनवः । दशानडुत्समं यानं दशयानसमो हयः

એક ધેનુનું મૂલ્ય હજાર સમાન; એક બળદ દસ ધેનુ સમાન. એક વાહન દસ બળદ સમાન, અને એક ઘોડો દસ વાહન સમાન માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 19

दशहयसमा कन्या भूमिदानं ततोऽधिकम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विक्रयं नैव कारयेत्

કન્યા (કન્યાદાન) દસ ઘોડા સમાન છે; પરંતુ ભૂમિદાન તેનાથી પણ અધિક છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી (વેદ કે પવિત્ર વસ્તુઓનું) વેચાણ ક્યારેય ન કરાવવું.

Verse 20

विशेषतो महाक्षेत्रे सर्वपातकनाशने । चितिकाष्ठं च वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपांस्तथैव च । वेदविक्रयकर्तारं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते

વિશેષ કરીને સર્વપાતકનાશક આ મહાક્ષેત્રમાં—ચિતિકાષ્ઠને સ્પર્શ કરવાથી, યજ્ઞયૂપોને પણ સ્પર્શ કરવાથી, અથવા વેદવિક્રેતાને સ્પર્શ કરવાથી સ્નાનનું વિધાન છે.

Verse 21

आदेशं पठते यस्तु आदेशं च ददाति यः । द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ

જે ‘આદેશ’ વાંચે છે અને જે એવો ‘આદેશ’ આપે છે—એ બન્ને પાપકર્મી છે; તેઓ પાતાળતળમાં વસવાટ કરનાર બને છે.

Verse 22

आदेशं पठते यस्तु राजद्वारे तु मानवः । सोऽपि देवि भवेद्वृक्ष ऊषरे कंटकावृतः । स्थितो वै नृपतिद्वारि यः कुर्याद्वेदविक्रयम्

હે દેવી! રાજદ્વારે ‘આદેશ’ વાંચનાર માણસ કાંટાથી ઢંકાયેલો, ઊસર (ખારાશવાળી) બંજર ભૂમિમાં વૃક્ષ બની જાય છે. તેમજ રાજદ્વારે ઊભો રહી વેદનો વેપાર કરનાર પણ એવી જ ગતિ પામે છે.

Verse 23

ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति । वरं कुर्वन्ध्रुवं देवि न कुर्याद्वेदविक्रयम्

બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપ ન ક્યારેય થયું છે, ન ભવિષ્યમાં થશે. તેથી, હે દેવી, પોતાનો લાભ સાધતા હોવા છતાં પણ નિશ્ચિત રીતે વેદનો વિક્રય ન કરવો જોઈએ.

Verse 24

हत्वा गाश्च वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः । वरं जीवेत्समं म्लेच्छैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम्

ગાયો મારીને પણ એ અધમ દ્વિજ તેમનું માંસ ખાઈ લેવું સારું માને; અને મ્લેચ્છો સમાન જીવન જીવવું પણ સારું—પરંતુ વેદનો વિક્રય કરવો નહીં.

Verse 25

प्रत्यक्षोक्तिः प्रत्ययश्च प्रश्नपूर्वः प्रतिग्रहः । याजनाऽध्यापने वादः षड्विधो वेदविक्रयः

ફી સીધી રીતે જાહેર કરવી, સોદો/આશ્વાસન કરવું, પ્રશ્ન પછી શરતસર દાન સ્વીકારવું, ધન માટે યાજન કરવું, ધન માટે અધ્યાપન કરવું, અને લાભ માટે વાદવિવાદ કરવો—આ વેદવિક્રયના છ પ્રકાર કહેવાય છે.

Verse 26

वेदाक्षराणि यावन्ति नियुंक्ते स्वार्थकारणात् । तावतीर्भ्रूणहत्या वै प्राप्नुयाद्वेदविक्रयी

વેદનો વેચનાર સ્વાર્થસાધન માટે જેટલા વેદાક્ષરોનો ઉપયોગ કરે છે, તેટલી જ ભ્રૂણહત્યાનો પાપ તે નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 27

वेदानुयोगाद्यो दद्याद्ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । स पूर्वं नरकं याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम्

વેદપ્રયોગના બદલામાં (વ્યવહારરૂપે) જે બ્રાહ્મણને દાન આપે છે, તે પહેલાં નરકમાં જાય છે; તેને સ્વીકારનાર બ્રાહ્મણ ત્યારબાદ જાય છે।

Verse 28

वैश्वदेवेन हीना ये हीनाश्चातिथ्यतोऽपि ये । कर्मणा सर्ववृषला वेदयुक्ता ह्यपि द्विजाः

જે વૈશ્વદેવ અર્પણથી વંચિત છે અને જે અતિથિસત્કારમાં પણ હીન છે, તેઓ આચરણથી સર્વથા વૃષલસમાન છે—ભલે તેઓ દ્વિજ હોય અને વેદવિદ્યાયુક્ત પણ હોય।

Verse 29

येषामध्ययनं नास्ति ये च केचिदनग्नयः । कुलं वाऽश्रोत्रियं येषां ते सर्वे शूद्रजातयः

જેમામાં અધ્યયન (શાસ્ત્રાધ્યયન) નથી, જે પવિત્ર અગ્નિઓ રાખતા નથી, અને જેમનું કુળ અશ્રોત્રીય છે—તે બધા શૂદ્રજાતિસમાન ગણાય છે।

Verse 30

मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् । मातुश्चैव वरारोहे स द्विजः शूद्रसंनिभः

પિતાના મૃત્યુદિને જે આદરપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરતો નથી, અને માતા માટે પણ, હે વરારોહે, એવો દ્વિજ ધર્મસ્થિતિમાં શૂદ્રસમાન છે।

Verse 31

मृतके यस्तु भुञ्जीत गृहीतशशिभास्करे । गजच्छायासु यः कश्चित्तं च शूद्रवदाचरेत्

જે મૃતાશૌચ (સૂતક) દરમ્યાન ભોજન કરે, અથવા ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણકાળે ખાય, તેમજ જે હાથીની છાયામાં ભોજન કરે—એવો પુરુષ ધર્માચાર વિષે શૂદ્રવત્ ગણાય.

Verse 32

ब्रह्मचारिणि यज्ञे च यतौ शिल्पिनि दीक्षिते । यज्ञे विवाहे सत्रे च सूतकं न कदाचन

બ્રહ્મચારી, યજ્ઞકર્મમાં પ્રવૃત્ત, યતિ (સંન્યાસી), કાર્યરત શિલ્પી, તથા દીક્ષિત—તેમજ યજ્ઞ, વિવાહ અને સત્રકાળે—સૂતકદોષ કદી લાગતો નથી.

Verse 33

गोरक्षकान्वणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् । स्पृश्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्रान्शूद्रवदाचरेत्

ગોરક્ષક, વણિક (વેપારી), કારુ (કારીગર) અને કુશીલવ (નટ-ગાયક), તેમજ સ્પૃશ્ય હોવા છતાં હીન ગણાતા લોકો અને વાર্ধુષિક (સુદખોર)—આવા વિપ્રો સાથે પણ કર્મકાંડમાં શૂદ્રવત્ વર્તવું જોઈએ.

Verse 34

ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु । दाम्भिको दुष्कृतप्रायः स च शूद्रसमः स्मृतः

જે બ્રાહ્મણ પાતનકારક કર્મોમાં વર્તે, નિષિદ્ધ વિકર્મોથી જીવન ચલાવે, દંભી હોય અને મોટેભાગે દુષ્કૃત્યમાં રત હોય—ધર્મનિર્ણયમાં તે શૂદ્રસમ સ્મૃત છે.

Verse 35

अस्नाताशी मलं भुंक्ते अजापी पूयशोणितम् । अहुत्वा तु कृमीन्भुंक्ते अदत्त्वा विषभोजनम्

જે સ્નાન કર્યા વિના ખાય, તે જાણે મલ ભક્ષે; જે જપ ન કરે, તે જાણે પૂય અને રક્ત પીવે; જે આહુતિ/નૈવેદ્ય અર્પણ કર્યા વિના ખાય, તે જાણે કીડા ખાય; અને જે દાન કર્યા વિના ખાય, તે જાણે વિષભોજન કરે.

Verse 36

परान्नेन तु भुक्तेन मिथुनं योऽधिगच्छति । यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा अन्नाच्छुक्रं प्रवर्तते

જે પરનું અન્ન ભોજન કરીને મૈથુન કરે છે, તેના પુત્રો તે અન્નદાતાના ગણાય છે; કારણ કે અન્નથી જ શુક્રની પ્રવૃત્તિ થાય છે.

Verse 37

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् । आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः

રાજાનું અન્ન તેજ હરી લે છે, શૂદ્રનું અન્ન બ્રહ્મવર્ચસ નાશ કરે છે; સુવર્ણકારનું અન્ન આયુષ્ય હરે છે અને ચર્મકારનું અન્ન યશ છીનવી લે છે.

Verse 38

कारुकान्नं प्रजा हन्ति बलं निर्णेजकस्य च । गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति

કારુનું અન્ન સંતાનનો નાશ કરે છે, ધોબીનું અન્ન બળ નષ્ટ કરે છે; અને ગણો તથા ગણિકાનું અન્ન મનુષ્યને લોકોથી વિચ્છેદ કરે છે.

Verse 39

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम् । विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्

વૈદ્યનું અન્ન પૂય સમાન છે, વેશ્યાનું અન્ન ઇન્દ્રિયપતન કરાવનારું છે; વ્યાજખોરનું અન્ન વિષ્ઠા સમાન છે અને શસ્ત્ર વેચનારનું અન્ન મલ સમાન છે.

Verse 40

गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायंत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी

ગાયત્રીનો સાર માત્ર જાણતો પણ સંયમી બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે; પરંતુ અસંયમી ચતુર્વેદી, જે બધું ખાય અને બધું વેચે, તે શ્રેષ્ઠ નથી.

Verse 41

सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात्

માંસ, લાખ અથવા મીઠું વેચવાથી તરત પતન થાય છે; અને દૂધ વેચવાથી બ્રાહ્મણ પણ ત્રણ દિવસમાં શૂદ્ર બની જાય છે।

Verse 42

रसा रसैर्नियंतव्या न त्वेव लवणं रसैः । कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः

રસોને અન્ય રસોથી નિયંત્રિત કરવાં જોઈએ; પરંતુ મીઠાને રસોથી ‘નિયંત્રિત’ ન કરવું. રાંધેલું અન્ન રાંધેલા અન્નથી જ સંતુલિત થાય; તલનો યોગ્ય સમકક્ષ ધાન્ય છે।

Verse 43

भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः । कृमिभूतः स विष्ठायां पितृभिः सह मज्जति

ભોજન, અભ્યંજન અથવા દાન સિવાય તલનો અન્ય કાર્યમાં ઉપયોગ કરનાર કીડો બની પિતૃઓ સાથે વિષ્ઠામાં ડૂબે છે।

Verse 44

अपूपश्च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् । अविद्वान्प्रतिगृह्णाति भस्मीभवति काष्ठवत्

અવિદ્વાન પુરુષ અપુપ, સોનું, ગાય, ઘોડો, જમીન અથવા તલ દાનરૂપે સ્વીકારે તો તે લાકડાની જેમ ભસ્મીભૂત થાય છે।

Verse 45

हिरण्यमायु रत्नं च भूर्गौश्चाकर्षतस्तनुम् । अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

સોનું આયુષ્ય અને પ્રાણશક્તિ ખેંચે છે; રત્ન સમૃદ્ધિ આપે છે. ભૂમિ અને ગાય દેહધારણનો આધાર વધારે છે. ઘોડો દૃષ્ટિ અને બળ, વસ્ત્ર ત્વચાનું રક્ષણ; ઘી તેજ, અને તલ સંતાન-સમૃદ્ધિ પોષે છે।

Verse 46

अग्निहोत्री तपस्वी च क्षणवान्क्रियते यदि । अग्निहोत्रं तपश्चैव सर्वं तद्धनिनो धनम्

જો અગ્નિહોત્રી અને તપસ્વી જરૂરિયાતવશ ક્ષણમાત્ર પણ પરાધીન બને, તો તેમનું અગ્નિહોત્ર અને તપ—બધું જ જાણે તે ધનવાનનું ધન બની જાય છે।

Verse 47

सोमविक्रयणे विष्ठा भेषजे पूयशोणितम् । नष्टं देवलके दानं ह्यप्रतिष्ठं च वार्धुके

સોમનું વેચાણ કરવાથી મલસમાન પાપ થાય છે, ઔષધિ-વ્યાપારમાં પૂય અને રક્તસમાન પાપ. દેવલકને આપેલું દાન નષ્ટ થાય છે, અને વ્યાજખોરને આપેલું દાન અપ્રતિષ્ઠિત તથા નિષ્ફળ બને છે।

Verse 48

देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी भुवनत्रये । असौ देवलकोनाम हव्यकव्येषु गर्हितः

દેવાર્ચનમાં પરાયણ રહી પણ જે બ્રાહ્મણ ધન માટે કરે છે, તે ત્રિભુવનમાં ‘દેવલક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; હવ્ય-કવ્ય (દેવ તથા પિતૃ અર્પણ) વિષયે તે નિંદિત ગણાય છે।

Verse 49

भ्रातुर्मृतस्यभायायां यो गच्छेत्कामपूर्वकम् । धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः

જે વ્યક્તિ કામવશ મૃત્યુ પામેલા ભાઈની પત્ની પાસે જાય—તે સ્ત્રી ધર્મથી નિયોગ માટે નિયુક્ત હોય તોય—તે ‘દિધિષૂપતિ’ (નિંદિત પતિ) તરીકે જાણવો।

Verse 50

दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः

જ્યારે મોટો ભાઈ અવિવાહિત હોય ત્યારે જે વ્યક્તિ લગ્ન કરીને અગ્નિહોત્રસહ ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશે, તે ‘પરિવેત્તા’ કહેવાય; અને મોટો ભાઈ ‘પરિવિત્તિ’ કહેવાય છે।

Verse 51

यो नरोऽन्यस्य वासांसि कूपोद्यानगृहाणि च । अदत्तान्युपयुंजानः स तत्पापतुरीयभाक्

જે પુરુષ બીજાના વસ્ત્રો, કૂવો, બગીચો કે ઘર દાન/પરવાનગી વિના વાપરે છે, તે તેના પાપના ચોથા ભાગનો ભાગી બને છે.

Verse 52

आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । दातुर्यद्दुष्कृतं किञ्चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते

શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત થઈને પણ ત્યાં દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રીની સંગતમાં આનંદ માણે તે, દાતાના જે કંઈ દુષ્કૃત્ય હોય તે સર્વ પોતાના પર લઈ લે છે.

Verse 53

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कथंचन

માણસે ઋત અને અમૃતથી, અથવા મૃત અને પ્રમૃતથી પણ જીવન નિર્વાહ કરવો; સત્યાનૃત (મિશ્ર) ઉપાયથી પણ જીવી શકાય, પરંતુ ક્યારેય શ્વવૃત્તિ—કૂતરા જેવી પરાધીન સેવા—થી નહીં.

Verse 54

भक्ष्यं नित्यमृतं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु वृद्ध्याजीवित्वं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्

નિયમિત રીતે મળતું ભોજન ‘ઋત’ તરીકે જાણવું; યાચના વિના જે મળે તે ‘અમૃત’. વ્યાજથી જીવિકા ‘મૃત’ કહેવાય છે, અને ખેતી/હળ ચલાવી જીવવું ‘પ્રમૃત’ સ્મૃત છે.

Verse 55

सत्यानृतं च वाणिज्यं तेन चैवोपजीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत

વાણિજ્યને ‘સત્યાનૃત’ કહે છે અને તે દ્વારા જીવિકા થઈ શકે; પરંતુ પરાધીન સેવા ‘શ્વવૃત્તિ’ તરીકે ખ્યાત છે, તેથી તેને ત્યજવી જોઈએ.

Verse 56

विप्रयोनिं समासाद्य संकरं परिवर्जयेत् । मानुष्यं दुर्लभं लोके ब्राह्मण्यमधिकं ततः

બ્રાહ્મણ યોનિ પ્રાપ્ત કરીને સંકર (અધર્મમિશ્રણ) સર્વથા ત્યજવું જોઈએ. લોકમાં માનવજન્મ દુર્લભ છે, અને તેનાથી પણ બ્રાહ્મણત્વ વધુ દુર્લભ તથા શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 57

एकशय्यासनं पक्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् । याजनाध्यापनं योनिस्तथा च सह भोजनम् । नवधा संकरः प्रोक्तो न कर्तव्योऽधमैः सह

એક જ શય્યા-આસન વહેંચવું, સાથે રસોઈ કરવી, વાસણો અને પક્વ અન્નનું મિશ્રણ, અયોગ્યો માટે યાજન અને અધ્યાપન, વૈવાહિક સંબંધ, તેમજ સાથે ભોજન—આ સંકરના નવ પ્રકાર કહ્યા છે. અધમો સાથે આ ન કરવું.

Verse 58

अजीवन्कर्मणा स्वेन विप्रः क्षात्त्रं समाश्रयेत् । वैश्यकर्माऽथवा कुर्याद्वार्षलं परिवर्जयेत्

જો બ્રાહ્મણ પોતાનાં સ્વધર્મકર્મથી જીવન નિર્વાહ ન કરી શકે, તો તે ક્ષાત્રમાર્ગનો આશ્રય લઈ શકે અથવા વૈશ્યકર્મ કરી શકે; પરંતુ શૂદ્રવૃત્તિનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 59

कुसीदं कृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयं कृतम् । आपत्काले स्वयं कुर्वन्स्नानेन स्पृश्यते द्विजः

તે પોતાની મહેનતથી કુસીદ (વ્યાજે ધન આપવું), ખેતી અને વાણિજ્ય કરી શકે છે. આપત્કાળમાં દ્વિજ જો આ કાર્ય પોતે કરે, તો સ્નાનથી ફરી શુદ્ધ થાય છે.

Verse 60

लब्धलाभः पितॄन्देवान्ब्रांह्मणांश्चैव तर्पयेत् । ते तृप्तास्तस्य तत्पापं शमयंति न संशयः

લાભ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે પિતૃઓ, દેવો અને બ્રાહ્મણોને તર્પણથી સંતોષવા જોઈએ. તેઓ તૃપ્ત થાય તો તેનું તે પાપ નિઃસંદેહ શમાવી દે છે.

Verse 61

जलगोशकटारामयाञ्चावृद्धिवणिक्क्रियाः । अनूपं पर्वतो राजा दुर्भिक्षे जीविका स्मृताः

દુર્ભિક્ષકાળે જલકર્મ, ગોપાલન, શકટ-વ્યવહાર, ક્રીડા/સેવા, યાચના, વ્યાજે ધન આપવું અને વાણિજ્ય—આ બધાં જીવિકાના ઉપાયો સ્મૃત છે. તેમજ અનૂપ (દલદલી) પ્રદેશમાં વસવું, પર્વતવાસ કરવો અથવા રાજાશ્રય લેવો પણ અછતમાં જીવન ટકાવવાના માર્ગ ગણાય છે.

Verse 62

असतोऽपि समादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति । धनं स्वामिनमात्मानं संतारयति दुस्तरात्

અયોગ્ય સ્ત્રોતમાંથી પણ ધન એકત્ર કરીને જે સદ્ગુણી સાધુજનને અર્પે છે, તે ધન પોતાના સ્વામી સહિત તેને દુસ્તર સંસાર-સાગરથી પાર ઉતારે છે.

Verse 63

शूद्रे समगुणं दानं वैश्ये तद्द्विगुणं स्मृतम् । श्रोत्रिये तच्च साहस्रमनन्तं चाग्निहोत्रिके

શૂદ્રને આપેલું દાન સમગુણ ફળ આપે છે; વૈશ્યને આપેલું દાન દ્વિગુણ સ્મૃત છે. શ્રોત્રિયને આપેલું દાન સહસ્રગુણ બને છે, અને અગ્નિહોત્રીને આપેલું દાન અનંત ફળદાયક કહેવાય છે.

Verse 64

ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति नाचरेद्यो व्यवस्थितिम् । ज्वलंतमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते

બ્રાહ્મણનો અતિક્રમ નથી; અને સ્થાપિત વ્યવસ્થાનું ઉલ્લંઘન ન કરવું જોઈએ. કારણ કે પ્રજ્વલિત અગ્નિને છોડીને કોઈ ભસ્મમાં આહુતિ આપતું નથી.

Verse 65

विद्यातपोभ्यां हीनेन नैव ग्राह्यः प्रतिग्रहः । गृह्णन्प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च

વિદ્યા અને તપથી હીન વ્યક્તિએ પ્રતિગ્રહ સ્વીકારવો જ નહીં. કારણ કે સ્વીકારતાં તે દાતાને પણ અધોગતિમાં ખેંચે છે અને પોતાને પણ.

Verse 66

तस्माच्छ्रोत्रिय एवार्हो गुणवाञ्छीलवाञ्छुचिः । अव्यंगस्तत्र निर्दोषः पात्राणां परमं स्मृतम्

અતએવ શ્રોત્રિય જ સાચો પાત્ર છે—ગુણવાન, શીલવાન અને શુચિ; અવ્યંગ, નિર્દોષ અને નિષ્કલંક—તેને પાત્રોમાં પરમ માનવામાં આવે છે.

Verse 67

कपालस्थं यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः । दूषितं स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्

જેમ કપાસમાં રાખેલું પાણી અને કૂતરાની ચામડીમાં રાખેલું દૂધ પાત્રદોષથી દૂષિત થાય છે, તેમ જ સદ્વૃત્તિ વિનાના મનુષ્યમાં રહેલું શ્રુત/વિદ્યા પણ કલુષિત થાય છે.

Verse 68

दत्तं पात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रतिग्रहः । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

યોગ્ય પાત્રને વટાવી અયોગ્યે દાન સ્વીકાર્યું હોય, તો તે ગાયને અવગણી ગાયના દૈનિક ભાગનું ચારો ગધેડાને ખવડાવ્યા સમાન છે.

Verse 69

वृत्तं तस्मात्तु संरक्षेद्वित्तमेति गतं पुनः । अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः

અતએવ સદ્વૃત્તિનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; ધન ગયું હોય તો પણ ફરી આવી શકે. ધનથી ક્ષીણ થયેલો ખરેખર ક્ષીણ નથી; પરંતુ વર્તનથી ક્ષીણ થયેલો નિશ્ચયે નષ્ટ છે.

Verse 70

प्रथमं तु गुरौ दानं दत्त्वा श्रेष्ठमनुक्रमात् । ततोऽन्येषां तु विप्राणां दद्यात्पात्रानुरूपतः

પ્રથમ વિધિપૂર્વક ગુરુને શ્રેષ્ઠ દાન અર્પણ કરવું જોઈએ; ત્યારબાદ અન્ય વિપ્રોને તેમની પાત્રતા મુજબ દાન આપવું જોઈએ.

Verse 71

गुरौ च दत्तं यद्दानं दत्तं पात्रेषु मानवैः । निष्फलं तद्भवेत्प्रेत्य यात्युताधोगतिं प्रति

જે દાન ગુરુને આપવું યોગ્ય છે, તે મનુષ્યો અન્ય પાત્રોને આપે તો પણ, તે મૃત્યુ પછી નિષ્ફળ બને છે અને અધોગતિ તરફ પણ લઈ જાય છે.

Verse 72

अवमानं गुरोः कृत्वा कोपयित्वा तु दुर्मतिः । गुर्वमानहतो मूढो न शांतिमधि गच्छति

દુર્મતિ મૂર્ખ ગુરુનો અપમાન કરીને તેમને ક્રોધિત કરે તો, ગુરુ-અવમાનથી આઘાત પામેલો તે કદી શાંતિને પ્રાપ્ત કરતો નથી.

Verse 73

गुरोरभावे तत्पुत्रं तद्भार्यां तत्सुतं विना । पुत्रं प्रपौत्रं दौहित्रं ह्यन्यं वा तत्कुलोद्भवम्

ગુરુ ન હોય ત્યારે—ગુરુની પત્ની અને (અલ્પ) પુત્રને છોડીને—તેમના પુત્રને, અથવા પ્રપૌત્રને, દૌહિત્રને, કે તે કુળમાં જન્મેલા અન્ય કોઈને આશ્રય આપી સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 74

पंचयोजनमध्ये तु श्रूयते स्वगुरुर्यदा । तदा नातिक्रमेद्दानं दद्यात्पात्रेषु मानवः

પોતાનો ગુરુ પાંચ યોજનાની અંદર છે એમ જાણ થાય ત્યારે, તેમના અધિકારને વટાવી દાન ન કરવું; વિધિપૂર્વક પાત્રોને દાન આપવું જોઈએ.

Verse 75

यतिश्चेत्प्रार्थयेल्लोभाद्दीयमानं प्रतिग्रहम् । न तस्य देयं विद्वद्भिर्न लोभः शस्यते यतेः

જો કોઈ યતિ લોભથી આપવામાં આવતું દાન માગે, તો વિદ્વાનોએ તેને ન આપવું; કારણ કે યતિનો લોભ કદી પ્રશંસનીય નથી.

Verse 76

धनं प्राप्य यतिर्लोके मौनं ज्ञानं च नाभ्यसेत् । उपभोगं तु दानेन जीवितं ब्रह्मचर्यया

જો લોકમાં ધન પ્રાપ્ત કરીને પણ યતિ મૌન અને જ્ઞાનનો અભ્યાસ ન કરે, તો ઓછામાં ઓછું દાનથી ભોગને પવિત્ર કરે અને બ્રહ્મચર્યથી જીવનનું રક્ષણ કરે.

Verse 77

कुले जन्म च दीक्षाभिर्ये गतास्ते नरोत्तमाः । सौभाग्यमाप्नुयाल्लोके नूनं रसविवर्जनात्

સત્કુળમાં જન્મ અને દીક્ષાસંસ્કારોથી મહિમાવંત થયેલા નરોત્તમો લોકમાં સૌભાગ્ય પામે છે—નિશ્ચયે રસભોગના ત્યાગથી.

Verse 78

आयुष्मत्यः प्रजाः सर्वा भवन्त्यामिषवर्जनात्

માંસત્યાગથી સર્વ સંતાન દીર્ઘાયુ બને છે.

Verse 79

चीरवल्कलधृक्त्यक्त्वा वस्त्राण्याभरणानि च । नागाधिपत्यं प्राप्नोति उपवासेन मानवः

ચીર-વલ્કલ અને જીર્ણ વસ્ત્ર ધારણ કરીને, ઉત્તમ વસ્ત્રો તથા આભૂષણો ત્યજી, મનુષ્ય ઉપવાસથી નાગાધિપત્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 80

क्रीडते सत्यवाक्येन स्वर्गे वै देवतैः सह । अहिंसया तथाऽरोग्यं दानात्कीर्तिमनुक्रमात्

સત્યવચનથી મનુષ્ય સ્વર્ગમાં દેવતાઓ સાથે ક્રીડા કરે છે; અહિંસાથી આરોગ્ય પામે છે; અને દાનથી કીર્તિ—કર્માનુસાર ક્રમે.

Verse 81

द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं चातिपुष्कलम् । दिव्यरूपमवाप्नोति देवशुश्रूषया नरः

દ્વિજોની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવાથી મનુષ્ય રાજ્ય અને અતિપુષ્કળ બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરે છે; અને દેવોની સેવા કરવાથી તે દિવ્ય સ્વરૂપને પામે છે.

Verse 82

अन्नदानाद्भवेत्तृप्तिः सर्वकामैरनुत्तमैः । दीपस्य तु प्रदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः

અન્નદાનથી તૃપ્તિ થાય છે અને સર્વોત્તમ કામનાઓની સિદ્ધિ મળે છે; દીપદાનથી મનુષ્ય ચક્ષુષ્માન્—પ્રખર દૃષ્ટિવાળો બની જન્મે છે.

Verse 83

तुष्टिर्भवेत्सर्वकालं प्रदानाद्गन्धमाल्ययोः । लवणस्य तु दातारस्तिलानां सर्पिषस्तथा । तेजस्विनोऽपि जायन्ते भोगिनश्चिरजीविनः

ગંધ અને માલ્યના દાનથી સર્વકાળ તૃપ્તિ થાય છે; અને જે લવણ, તિલ તથા ઘી દાન કરે છે તેઓ તેજસ્વી, સમૃદ્ધ ભોગી અને દીર્ઘાયુ બની જન્મે છે.

Verse 84

सुचित्रवस्त्राभरणोपधानं दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय । रूपान्वितां पक्ष्मवतीं मनोज्ञां भार्यामरालोपचितां लभेत्सः

જે મનુષ્ય બ્રાહ્મણને સુચિત્ર વસ્ત્રો, આભૂષણો અને ઉપધાનসহ શય્યા દાન કરે છે, તે રૂપવતી, મનોહર, સુંદર પાંપણવાળી અને શ્રેષ્ઠ ગુણોથી અલંકૃત પત્ની પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 207

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे पात्रापात्रविचारवर्णनंनाम सप्तोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘પાત્રાપાત્રવિચારવર્ણન’ નામનો ૨૦૭મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.