Adhyaya 116
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસ ખંડમાં ‘કુંડેશ્વરી’ નામનું દેવીસ્થાન છે, જે સૌભાગ્ય આપનારું અને પાપ તથા દરિદ્રતા દૂર કરનારું છે. દિશા અને અંતરના સંકેતો સાથે તેના સ્થાનનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તેની નજીક ‘શંખોદક કુંડ’ નામનું જળતીર્થ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું કહેવાય છે. કથા મુજબ વિષ્ણુએ શંખ નામના એક દૈત્યનો વધ કરીને તેના મોટા શંખસમાન દેહને પ્રભાસમાં લાવી ધોયો; તેથી આ પ્રભાવશાળી તીર્થ સ્થાપિત થયું. શંખનાદ સાંભળી દેવી ત્યાં આવે છે અને કારણ પૂછે છે; આ પ્રસંગથી ‘કુંડેશ્વરી’ અને ‘શંખોદક’ નામો પ્રચલિત થયા. માઘ માસની તૃતીયા તિથિએ અહીં પૂજન કરવાથી સ્ત્રી-પુરુષને ગૌરીપદ/ધામ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. તીર્થફળ ઇચ્છનાર માટે દાનધર્મ જણાવ્યો છે—દંપતીને ભોજન કરાવવું, કંચુક/વસ્ત્રદાન કરવું, અને ગૌરીરૂપિણી સ્ત્રીઓને ભોજન કરાવવું.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवीं सौभाग्यकारिणीम् । कुण्डेश्वरीति विख्यातां पुष्कराद्वायुगोचरे
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ સૌભાગ્ય આપનારી, ‘કુંડેશ્વરી’ નામે પ્રસિદ્ધ દેવીએ ત્યાં જવું જોઈએ; તે પુષ્કરથી વાયુ-દિશાની તરફ સ્થિત છે।
Verse 2
धनुषां त्रिंशता देवि भूतनाथाच्च नैरृते । संस्थिता पापदमनी दारिद्र्यौघविनाशिनी
હે દેવી! ભૂતનાથથી નૈઋત્ય દિશામાં તે ત્રીસ ધનુષ જેટલા અંતરે સ્થિત છે; તે પાપદમન કરનારી અને દરિદ્રતાના પ્રવાહનો નાશ કરનારી છે।
Verse 3
तस्या नैरृतदिग्भागे धनुःपञ्चदशे स्थितम् । शंखोदकंनाम कुण्डं सर्वपातकनाशनम्
તે દેવીએના નૈઋત્ય દિગ્ભાગમાં પંદર ધનુષ જેટલા અંતરે ‘શંખોદક’ નામનું કુંડ છે, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે।
Verse 4
तत्र स्नात्वा तु ये मर्त्या नारी वा शुभवारिणि । पूजयेत्तां महादेवि शंखावर्तेति विश्रुताम्
હે મહાદેવી! તે શુભ જળમાં જે મનુષ્યો—પુરુષ કે સ્ત્રી—સ્નાન કરે છે, તેઓ સ્નાન પછી ‘શંખાવર્તા’ નામે પ્રસિદ્ધ તે દેવીએની પૂજા કરે।
Verse 5
कलौ कुण्डेश्वरीनाम सर्वसौख्यप्रदायिनी । शंखो नाम पुरा देवि विष्णुना निहतः प्रिये
કલિયુગમાં તે ‘કુંડેશ્વરી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, સર્વ સુખ આપનારી. હે દેવી, હે પ્રિયે, પ્રાચીન કાળે ‘શંખ’ નામના દૈત્યને વિષ્ણુએ વધ કર્યો હતો.
Verse 6
तस्य देहं समादाय महान्तं शंखरूपिणम् । तीर्थोदकेन संपूर्य प्रभासं क्षेत्रमागतः
તેના મહાન દેહને શંખરૂપે લઈને, તીર્થના પવિત્ર જળથી તેને ભરપૂર કરી, તે પ્રભાસના પુણ્યક્ષેત્રે આવ્યો.
Verse 7
तत्र शंखं तु प्रक्षाल्य कृतं तीर्थं महाप्रभम् । तत्र पूरितवाञ्छङ्खं मेघगम्भीरनिस्वनम्
ત્યાં શંખને ધોઈને તેણે મહાપ્રભ તીર્થ સ્થાપ્યું. ત્યાં જ મેઘગર્જના સમ ગંഭીર નાદવાળો શંખ તેણે ભર્યો.
Verse 8
तस्य नादेन महता देवी तत्र समागता । पृच्छती कारणं तत्र तत्कुण्डस्य समीपगा । तेन कुण्डेश्वरी ख्याता कुण्डं शंखोदकं स्मृतम्
તે મહાન નાદથી આકર્ષાઈ દેવી ત્યાં આવી. કુંડની નજીક જઈ કારણ પૂછ્યું. તેથી તે ‘કુંડેશ્વરી’ તરીકે ખ્યાત થઈ અને તે કુંડ ‘શંખોદક’ નામે સ્મરાયું.
Verse 9
माघे मासि तृतीयायां यस्तां पूजयते नरः । नारी वा भक्तिसंयुक्ता स गौरीपदमाप्नुयात्
માઘ માસની તૃતીયાએ જે પુરુષ કે સ્ત્રી ભક્તિપૂર્વક તેની પૂજા કરે છે, તે ગૌરીના પદ/ધામને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 10
दंपत्योर्भोजनं तत्र देयं यात्राफलेप्सुभिः । कञ्चुकं फलदानं च गौरिणीनां च भोजनम्
યાત્રાફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં દંપતીને ભોજન કરાવવું જોઈએ. તેમજ કંચુક (ઉપરનું વસ્ત્ર) અને ફળનું દાન કરવું, અને ગૌરીભક્ત સ્ત્રીઓને પણ ભોજન અર્પવું.
Verse 116
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्यवर्णनंनाम षोडशोत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાસી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘શંખોદક, કુંડેશ્વરી અને ગૌરીના માહાત્મ્યનું વર્ણન’ નામનો ૧૧૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.