Adhyaya 304

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गंगां त्रिपथगामिनीम् । संगालेशादथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम्

ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે મહાદેવી, ત્રિપથગામિની ગંગા પાસે જવું જોઈએ. તે સંગાલેશથી ઈશાન ખૂણે, સાત ધનુષ જેટલા અંતરે સ્થિત છે.

Verse 2

तस्यां त्रिनेत्रा मत्स्याः स्युर्नित्यमांभसिकाः प्रिये । कलौयुगेऽपि दृश्यंते सत्यंसत्यं मयोदितम्

હે પ્રિયે, તે નદીમાં ત્રણ નેત્રવાળી માછલીઓ છે, જે સદા જળમાં વસે છે. કલિયુગમાં પણ તે દેખાય છે—આ સત્ય છે, સત્ય છે, મેં કહ્યું છે.

Verse 3

तस्यां स्नात्वा महादेवि मुच्यते पञ्चपातकैः

હે મહાદેવી! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પાંચ મહાપાતકોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 4

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता गिरिजा सती । उवाच तं द्विजश्रेष्ठाः प्रचलच्चंद्रशेखरम्

સૂત બોલ્યા—તે વચન સાંભળી ગિરિજાસતી આશ્ચર્યચકિત થઈ. પછી જટાઓ હલાવતા ચંદ્રશેખર, દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રભુને તેણે કહ્યું.

Verse 5

पार्वत्युवाच । कथं तत्र समायाता गंगा त्रिपथगामिनी । कथं त्रिनेत्राः संजाता मत्स्या आंभसिकाः शिव

પાર્વતી બોલ્યાં—ત્રિપથગામિની ગંગા ત્યાં કેવી રીતે આવી? અને હે શિવ, જલચર ત્રિનેત્ર માછલીઓ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ?

Verse 6

एतद्विस्तरतो ब्रूहि यद्यहं ते प्रिया विभो

હે વિભો! જો હું તમને પ્રિય હોઉં, તો આ બધું વિસ્તારે કહી બતાવો.

Verse 7

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यदि पृच्छसि मां शुभे । आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च भवंतीति मतिर्मम

ઈશ્વર બોલ્યા—હે દેવી, સાંભળો; હે શુભે, તમે પૂછો છો તેથી હું કહું છું. મારી મતિ પ્રમાણે તમે આસ્તિક અને શ્રદ્ધાવાળી છો.

Verse 8

यदा शप्तो महादेवो ह्यज्ञानतिमिरावृतैः । ऋषिभिः कोपयुक्तैश्च कस्मिंश्चित्कारणांतरे

એક વખત કોઈ વિશેષ કારણસર, અજ્ઞાનના અંધકારથી ઢંકાયેલા અને ક્રોધથી યુક્ત ઋષિઓએ મહાદેવને શાપ આપ્યો।

Verse 9

तदा ते मुनयः सर्वे शप्तं ज्ञात्वा महेश्वरम् । निरानंदं जगत्सर्वं दृष्ट्वा चात्मानमेव च

ત્યારે તે સર્વ મુનિઓ મહેશ્વર શાપિત થયા છે એમ જાણી, સમગ્ર જગત આનંદવિહોણું થયું છે એમ જોઈ અને પોતાનો જ દોષ ઓળખી વ્યથિત થયા।

Verse 10

आराध्य परमेशानं दधतं गजरूपकम् । उन्नतं स्थानमानीय सानंदं चक्रिरे द्विजाः

ગજરূপ ધારણ કરનાર પરમેશાનની આરાધના કરીને, દ્વિજોએ તેમને ઊંચા સ્થાને લઈ જઈ પ્રતિષ્ઠિત કર્યા અને જગતને ફરી આનંદમય બનાવ્યું।

Verse 11

ततः प्रभृति सर्वे ते शिवद्रोहकरं परम् । आत्मानं मेनिरे नित्यं प्रसन्नेऽपि महेश्वरे

ત્યાંથી આગળ તેઓ બધા, મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા હોવા છતાં, પોતાને શિવદ્રોહના મહાઅપરાધી તરીકે સદા માનતા રહ્યા।

Verse 12

महोदयान्महातीर्थं सर्व आगत्य सत्वरम् । तपस्तेपुर्महाघोरं संगालेश्वरसन्निधौ

અતએવ તેઓ બધા ત્વરિત ‘મહોદયા’ નામના મહાતીર્થમાં આવી, સંગાલેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં અત્યંત ઘોર તપ કર્યું।

Verse 13

संगालेश्वरनामानं सर्वे पूज्य यथाविधि । भृगुरत्रिस्तथा मंकिः कश्यपः कण्व एव च

તેમ સૌએ વિધિપૂર્વક ‘સંગાલેશ્વર’ નામના ભગવાનની પૂજા કરી—ભૃગુ, અત્રિ, મંકિ, કશ્યપ અને કણ્વ પણ।

Verse 14

गौतमः कौशिकश्चैव कुशिकश्च महातपाः । शूकरोऽथ भरद्वाजो भार्गविश्च महातपाः

ગૌતમ, કૌશિક અને કુશિક—મહાતપસ્વી—તથા શૂકર, ભરદ્વાજ અને ભાર્ગવી પણ, સૌ મહાતપસ્વી (ત્યાં આવ્યા)।

Verse 15

जातूकर्ण्यो वसिष्ठश्च सावर्णिश्च पराशरः । शांडिल्यश्च पुलस्त्यश्च वत्सश्चैव महातपाः

જાતૂકર્ણ્ય, વસિષ્ઠ, સાવર્ણિ અને પરાશર; તેમજ શાંડિલ્ય, પુલસ્ત્ય અને વત્સ પણ—આ બધા મહાતપસ્વી (ત્યાં હાજર હતા)।

Verse 16

एते चान्ये च बहवो ह्यसंख्याता महर्षयः

આ ઉપરાંત બીજા પણ ઘણા—અસંખ્ય મહર્ષિઓ હતા।

Verse 17

संगालेश्वरमासाद्य प्रभासे पापनाशने । तपः कुर्वंति सततं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्

પાપનાશક પ્રભાસમાં સંગાલેશ્વર પાસે પહોંચી, ત્યાં મહેશ્વર (શિવ)ની પ્રતિષ્ઠા કરીને તેઓ સતત તપ કરતા રહ્યા।

Verse 18

ततः कालेन महता ते सर्वे मुनिपुंगवाः । ध्यानात्त्रिलोचनस्यैव अदृष्टे तु महेश्वरे

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તે સર્વ મુનિપુંગવો—મહેશ્વર હજી પ્રત્યક્ષ ન થયા હોવા છતાં—માત્ર ત્રિલોચન પ્રભુના ધ્યાનથી અદ્ભુત અવસ્થાને પામ્યા।

Verse 19

त्रिनेत्रत्वमनुप्राप्तास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः । परस्परं वीक्षमाणास्त्रिनेत्रस्याभिशंकया

તપમાં સ્થિર અને તપોધન એવા તેઓ ત્રિનેત્રત્વને પામ્યા; અને પરસ્પર એકબીજાને જોઈને ‘શું આપણે ત્રિનેત્ર પ્રભુ સમાન થઈ ગયા?’ એમ શંકા કરવા લાગ્યા।

Verse 20

स्तुवंति विविधैः स्तोत्रैर्मन्यमाना महेश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यानेन देवस्य त्रिनेत्रत्वमुपागताः

તે અવસ્થાને મહેશ્વરની કૃપા માની તેઓ અનેક સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; અને દેવના ધ્યાનથી જાણી લીધું કે તેઓ ત્રિનેત્રત્વને પામ્યા છે।

Verse 21

चकुरुग्रं तपस्ते तु पूजां देवस्य शूलिनः । तेषु वै तप्यमानेषु कृपाविष्टो महेश्वरः

તેઓએ ઉગ્ર તપ કર્યું અને શૂલધારી દેવની પૂજા કરી; તેઓ તપમાં લીન હતા ત્યારે મહેશ્વર કરુણાથી પરિપૂર્ણ થયા।

Verse 22

उवाच तान्मुनीन्सर्वाञ्छृणुध्वं वरमुत्तमम् । प्रसन्नोऽहं मुनिश्रेष्ठास्तपसा पूजयापि च

મહેશ્વરે તે સર્વ મુનિઓને કહ્યું—“ઉત્તમ વર સાંભળો. હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તમારા તપ અને પૂજાથી હું પ્રસન્ન છું।”

Verse 23

ऋषय ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश वरं नो दातुमर्हसि । गंगामानय वेगेन ह्यभिषेकाय नो हर

ઋષિઓએ કહ્યું—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને અમને વર આપવા યોગ્ય માનો, તો હે હર! અમારા અભિષેક માટે ગંગાને વેગે કરીને લાવો।

Verse 24

तस्यां कृताभिषेकास्तु तव द्रोहकरा वयम् । अज्ञानभावात्पूतत्वं यास्यामः पृथिवीतले

તે પવિત્ર ધારમાં અભિષેક કર્યા પછી, અમે—જેઓએ આપ પ્રત્યે દ્રોહ કર્યો હતો—અજ્ઞાનભાવના કારણે પૃથ્વી પર પવિત્રતા પ્રાપ્ત કરીશું।

Verse 25

ईश्वर उवाच । यूयं पवित्रकरणाः पावनानां च पावनाः । गंगां चैवानयिष्यामि युष्माकं चित्ततुष्टये

ઈશ્વરે કહ્યું—તમે પવિત્રતા કરાવનાર, પાવનોમાં પણ પરમ પાવન છો; તમારા ચિત્તને તૃપ્ત કરવા હું ગંગાને પણ લાવીશ।

Verse 26

पावित्र्याद्भवतां जातं त्रैनेत्र्यं मुनिसत्तमाः । एवमुक्त्वा ततः शंभुर्ध्यानस्तिमितलोचनः । सस्मार क्षणमात्रेण गंगां मीनकुलावृताम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! તમારા પાવિત્ર્યથી જ ત્રિનેત્રત્વ પ્રગટ્યું છે. એમ કહી શંભુ ધ્યાનમાં સ્થિર નેત્રવાળા બની, ક્ષણમાત્રમાં મીનસમૂહથી આવૃત ગંગાનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 27

स्मृतमात्रा तदा देवी गंगा त्रिपथगामिनी । भित्वा भूमितलं प्राप्ता तत्र मीनकुलावृता

સ્મરણમાત્રથી જ ત્યારે ત્રિપથગામિની દેવી ગંગા ભૂમિતલ ભેદીને ત્યાં આવી પહોંચી, અને મીનસમૂહથી આવૃત હતી।

Verse 28

ऋषिभिश्च यदा दृष्टा गंगा मीनयुता शुभा । दृष्टमात्रास्तु ते मत्स्यास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः

ઋષિઓએ જ્યારે મીનોથી યુક્ત એવી શુભ ગંગાનું દર્શન કર્યું, ત્યારે તે માછલીઓ માત્ર દર્શનમાત્રથી જ ત્રિનેત્રત્વને પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 29

ईश्वर उवाच । युष्माकं दर्शनाद्विप्रास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः । एतन्निदर्शनं सर्वं लोकानां च प्रदर्शनम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે વિપ્રો, તમારા દર્શનથી તે માછલીઓ ત્રિનેત્રત્વને પ્રાપ્ત થઈ. આ સર્વ લોકોના ઉપદેશ માટેનું પૂર્ણ નિદર્શન અને પ્રદર્શન છે।

Verse 30

ऋषय ऊचुः । अस्मिन्कुंडे महादेव मत्स्यानां संततिः सदा । त्रिनेत्रा त्वत्प्रसादेन भूयात्सर्वा युगेयुगे

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહાદેવ, આ કુંડમાં માછલીઓની સંતતિ સદા ચાલતી રહે; અને તમારા પ્રસાદથી તે સર્વે યુગે યુગે ત્રિનેત્ર બને।

Verse 31

अस्मिन्कुंडे समागत्य नरः स्नानं करोति यः । ददाति हेम विप्राय गाश्च वस्त्रं तथा तिलान्

જે મનુષ્ય આ કુંડમાં આવી સ્નાન કરે છે અને વિપ્રને સોનું દાન આપે છે—સાથે ગાયો, વસ્ત્ર અને તિલ પણ દાન કરે છે—

Verse 32

अमावास्यां विशेषेण त्रिनेत्रः स प्रजायताम् । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा ह्यन्तर्धानं गतो हरः

વિશેષ કરીને અમાવાસ્યાના દિવસે તે મનુષ્ય ત્રિનેત્ર જન્મે. ‘એવું જ થશે’ કહી હર અંતર્ધાન થયા।

Verse 33

ब्राह्मणास्तुष्टिसंयुक्ता गताः सर्वे महोदयम्

તે બધા બ્રાહ્મણો સંતોષથી યુક્ત થઈ મહાન ઉદય, સમૃદ્ધિ અને ઉન્નતિને પ્રાપ્ત થયા।

Verse 34

एतत्ते कथितं देवि गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतं पापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम्

હે દેવી! મેં તને ગંગાનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય કહ્યું; તેને સાંભળવાથી પાપ શમે છે અને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું ફળ મળે છે।

Verse 304

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संगालेश्वरसमीपवर्ति गंगामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’માં ‘સંગાલેશ્વર નજીક સ્થિત ગંગામાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૩૦૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।