Adhyaya 54
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રના એક સ્થાનિક તીર્થનું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. દંડપાણિના નિવાસના ઉત્તર તરફ આવેલ ‘ઉત્તમ ગંધર્વેશ્વર’ લિંગના દર્શન-પૂજનનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે. કથાના કેન્દ્રમાં ગંધર્વરાજ ઘનવાહ અને તેની પુત્રી ગંધર્વસેના છે. રૂપગર્વથી ગંધર્વસેના શિખંડિન અને તેના ગણો દ્વારા શાપિત થાય છે; પછી ગોશૃંગ ઋષિ સોમ/શિવભક્તિ તથા સોમવાર-વ્રત સાથે જોડાયેલ કૃપા આપી શાપશમનનો માર્ગ બતાવે છે. ઘનવાહ કઠોર તપ કરીને ત્યાં લિંગ સ્થાપે છે અને પુત્રી પણ ત્યાં જ લિંગ સ્થાપે છે; આ પૂજ્ય લિંગ ‘ઘનવાહેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. દંડપાણિ નજીક શ્રદ્ધાપૂર્વક અને નિયમથી પૂજા કરવાથી શુદ્ધ અને સંયમી ભક્તને ગંધર્વલોકની પ્રાપ્તિ કહેવાય છે. ફલશ્રુતિમાં તેને ‘તૃતીય’ પાપનાશક અને પુણ્યવર્ધક શક્તિસ્થાન ગણાવ્યું છે; અગ્નિતીર્થમાં સ્નાન અને ગંધર્વવંદિત લિંગાર્ચનની પ્રશંસા છે, તેમજ ઉત્તરાયણના આગમન સાથે નિર્વાણપ્રાપ્તિનો વિશેષ ઉલ્લેખ છે. આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ અને સન્માન મહાભયથી મુક્તિ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गंधर्वेश्वरमुत्तमम् । दण्डपाणेस्तु भवनादुत्तरे निकटे स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ દંડપાણિના ભવનના ઉત્તર તરફ નજીક સ્થિત ઉત્તમ ગંધર્વેશ્વર પાસે જવું જોઈએ।
Verse 2
यत्र गंधर्वराजो वै घनवाहेति विश्रुतः । तस्य गंधर्वसेनेति ख्याता पुत्री महाप्रभा
જ્યાં ગંધર્વોના રાજા ‘ઘનવાહ’ નામે પ્રસિદ્ધ (નિવાસ કરતા). તેની મહાપ્રભા પુત્રી ‘ગંધર્વસેના’ નામે ખ્યાત હતી।
Verse 3
शिखंडिना गणेनैव सा शप्ता रूपगर्विता । ततो गोशृंगऋषिणा दत्तस्तस्या अनुग्रहः
રૂપગર્વથી મત્ત થયેલી તે શિખંડિન નામના ગણ દ્વારા શપ્ત થઈ; ત્યારબાદ ગોશૃંગ ઋષિએ તેને અનુગ્રહ આપ્યો.
Verse 4
सोमवारव्रतेनैव सोमेशाराधनं प्रति । ततः क्षेत्रं समागत्य तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
સોમેશની આરાધના માટે સોમવાર-વ્રત ધારણ કરીને, પછી તે આ ક્ષેત્રમાં આવી અતિ દુષ્કર તપ કર્યું.
Verse 5
लिंगं प्रतिष्ठयामास तत्र गंधर्वराट् स्वयम् । तथैव पुत्र्या तस्यैव तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्
ત્યાં ગંધર્વોના રાજાએ સ્વયં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; તેમજ તેની પુત્રીએ પણ ત્યાં લિંગ સ્થાપિત કર્યું.
Verse 6
अथ तत्रैव देवेशि दंडपाणेः समीपतः । घनवाहेश्वरं नाम यो लिंगं यत्नतोऽर्चयेत्
હે દેવેશિ! ત્યાં જ દંડપાણિની નજીક ‘ઘનવાહેશ્વર’ નામના લિંગને જે કોઈ યત્નપૂર્વક અર્ચે છે…
Verse 7
गंधर्वलोकमाप्नोति दृष्ट्वा स प्रयतः शुचिः । इति ते कथितं देवि गांधर्वं लिंगमुत्तमम्
તેનું દર્શન કરીને સંયમી અને શુચિ ભક્ત ગંધર્વલોકને પામે છે. હે દેવી! આ ઉત્તમ ‘ગાંધર્વ-લિંગ’ તને કહેલું છે.
Verse 8
तृतीयं सर्वपापानां नाशनं पुण्यवर्द्धनम् । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पूज्य गंधर्वपूजितम्
ત્રીજું (લિંગ/તીર્થ) સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને પુણ્ય વધારે છે. અગ્નિતીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત તે દેવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું.
Verse 9
अयने चोत्तरे प्राप्ते निर्वाणमधिगच्छति । श्रुत्वा ऽभिनंद्य माहात्म्यं मुच्यते महतो भयात्
ઉત્તરાયણ પ્રાપ્ત થતાં તે નિર્વાણ (મોક્ષ) પામે છે. આ માહાત્મ્ય સાંભળી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક અનુમોદન કરવાથી મનુષ્ય મહાભયથી મુક્ત થાય છે.
Verse 54
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्र माहात्म्ये गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःपंचाशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય’માં ‘ગંધર્વેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ચોપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।