Adhyaya 203

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मंकीश्वर महालयम् । रामेशादुत्तरे भागे देवमातुः समीपगम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ રામેશના ઉત્તર ભાગમાં, દેવમાતાની નજીક સ્થિત મંકીશ્વરના મહાલયમાં જવું જોઈએ।

Verse 2

अर्कस्थलात्ततो याम्ये पूर्वतश्च कृतस्मरात् । लिंगं महाप्रभावं तु मंकिना स्थापितं पुरा

અર્કસ્થળના દક્ષિણમાં અને કૃતસ્મરના પૂર્વમાં, મંકીએ પ્રાચીનકાળે સ્થાપેલું મહાપ્રભાવશાળી લિંગ આવેલું છે।

Verse 3

तं दृष्ट्वा मानवः सम्यगश्वमेधफलं लभेत्

તેનું સમ્યક્ દર્શન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।

Verse 4

देव्युवाच । कोऽसौ मंकिर्महादेव कथं लिंगं प्रतिष्ठितम् । किं प्रभावं च तल्लिंगमेतन्मे वद विस्तरात्

દેવીએ કહ્યું—હે મહાદેવ! આ મંકિ કોણ છે? લિંગની પ્રતિષ્ઠા કેવી રીતે થઈ? અને તે લિંગનો પ્રભાવ શું છે? મને વિસ્તારે કહો।

Verse 5

ईश्वर उवाच । मंकिर्नामाभवत्पूर्वं कुब्जकायो द्विजोत्तमः । प्रभासं क्षेत्रमासाद्यतपस्तेपे महत्तमम्

ઈશ્વરે કહ્યું—પૂર્વે મંકિ નામનો એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો; તેનું શરીર કુબડું હતું. તે પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવી અતિ મહાન તપ કર્યો।

Verse 6

प्रतिष्ठाप्य महादेवं शिवभक्तिपरायणः । न तुतोष हरस्तस्य वहुवर्षगणार्चितः

તેણે મહાદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી અને શિવભક્તિમાં પરાયણ બની અનેક વર્ષો સુધી પૂજા કરી; છતાં હર તેની ઉપર પ્રસન્ન ન થયા।

Verse 7

तस्यैवं तप्यमानस्य सिद्धिं प्राप्ता ह्यनेकशः । तत्राराध्य महादेवं स्वर्गलोकमितो गताः

તે આમ તપ કરતો હતો ત્યારે અનેક લોકોએ સિદ્ધિ મેળવી; ત્યાં મહાદેવની આરાધના કરીને તેઓ આ લોકમાંથી સ્વર્ગલોકમાં ગયા।

Verse 8

ततो दुःखं समभवन्मंकेस्तत्र वरानने । कस्मान्मे भगवांस्तुष्टिं न गच्छति महेश्वरः

ત્યારે, હે સુમુખી! ત્યાં મંકિને દુઃખ થયું—“મારા પર ભગવાન મહેશ્વર કેમ પ્રસન્ન થતા નથી?”

Verse 9

ततस्तीव्ररतिं चक्रे कृत्वा तीव्रनिवर्तनम् । एवं वृद्धत्वमापन्नो जपध्यानपरायणः

ત્યારબાદ તેણે વધુ તીવ્ર સંકલ્પ કરીને કઠોર સંયમ ધારણ કર્યો. આમ વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ તે જપ અને ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહ્યો.

Verse 10

तस्य तुष्टो महादेवो वयसोऽन्ते वरं ददौ । परितुष्टोऽस्मि ते मंके ब्रूहि किं करवाणि ते

તેના તપથી પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે જીવનના અંતે વર આપ્યો—“મંકે, હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું; કહો, તારા માટે હું શું કરું?”

Verse 11

मंकिरुवाच । किं वरेण सुरश्रेष्ठ मम वृद्धस्य सांप्रतम् । किञ्चिन्मे परमं दुःखं स्थितस्यात्र परं प्रभो

મંકીએ કહ્યું—“હે દેવશ્રેષ્ઠ, હવે મારી વૃદ્ધાવસ્થામાં વરનો શું ઉપયોગ? છતાં, હે પરમ પ્રભુ, અહીં રહેતાં મને એક મહાન દુઃખ સતાવે છે.”

Verse 12

शिव उवाच । शृणु यत्कारणं तत्र तेषां तव तपस्विनाम् । व्रतचर्याप्तये विप्राः पूजयन्त्यधिकं हि ते

શિવે કહ્યું—“તેનું કારણ સાંભળો, ત્યાંના તે તપસ્વીઓ વિષે. વ્રતચર્યાની પૂર્ણતા માટે વિપ્રો તારા કરતાં વધુ પૂજા-અર્ચના કરે છે.”

Verse 13

ते पुष्पाणि समानीय नानावर्णानि सर्वशः । वृक्षाणामतिगंधीनि न तेषां हर्षकारणम्

તેઓ સર્વત્રથી નાનાવર્ણનાં, વૃક્ષોમાંથી લીધેલાં અત્યંત સુગંધિત પુષ્પો લાવી ભેગાં કરે છે; છતાં એ જ તેમના હર્ષનું સાચું કારણ નથી.

Verse 14

त्वं पुनः कुब्जरूपश्च यज्ञपूजापरायणः । न च प्राप्नोषि वृक्षाणां शाखाग्राण्यतियत्नवान्

પરંતુ તું કુબ્જરૂપ છે; યજ્ઞ અને પૂજામાં પરાયણ હોવા છતાં, અતિશય પ્રયત્ન કર્યે પણ વૃક્ષોની શાખાઓના અગ્રભાગ સુધી પહોંચી શકતો નથી।

Verse 15

एकेनापि प्रदत्तेन पुष्पेण द्विजसत्तम । भक्त्या शिरसि लिंगस्य लभ्यते याज्ञिकं फलम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ભક્તિપૂર્વક લિંગના શિરે માત્ર એક પુષ્પ અર્પણ કરવાથી પણ યજ્ઞકર્મોથી પ્રાપ્ત થતું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 16

लिंगस्य दक्षिणे ब्रह्मा स्वयमेव व्यवस्थितः । वामे च भगवान्विष्णुर्मध्येहं वै प्रतिष्ठितः

લિંગના દક્ષિણ ભાગે સ્વયં બ્રહ્મા સ્થિત છે; વામ ભાગે ભગવાન વિષ્ણુ છે; અને મધ્યમાં હું સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત છું।

Verse 17

त्रयोऽपि पूजितास्तेन येन लिंगं प्रपूजितम्

જેણે વિધિપૂર્વક લિંગની પૂજા કરી છે, તેના દ્વારા ત્રણે દેવતાઓ પણ પૂજિત થઈ જાય છે।

Verse 18

बिल्वपत्रं शमीपत्रं करवीरं च मालतीम् । उन्मत्तकं चम्पकं च सद्यः प्रीतिकरं भवेत्

બિલ્વપત્ર, શમીપત્ર, કરવીર, માલતી, ઉન્મત્તક અને ચંપક—આ અર્પણોથી (ભગવાન) તત્કાળ પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 19

चंपकाशोक कह्लारैः करवीरैस्तथा मम । पूजेष्टा द्विजशार्दूल ये चान्ये वहुगंधिनः । एतैर्हि पूजितो नित्यं शीघ्रं तुष्टिं प्रयाम्यहम्

હે દ્વિજશાર્દૂલ! ચંપક, અશોક, કહ્લાર અને કરવીર—આ પુષ્પો મારી પૂજાને અતિ પ્રિય છે; તેમજ અન્ય પણ બહુ સુગંધિત પુષ્પો. એથી નિત્ય પૂજિત થાઉં તો હું શીઘ્ર પ્રસન્ન થાઉં છું.

Verse 20

ब्राह्मण उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । इहागत्य नरः स्नात्वा यो जलेनापि सिञ्चति

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે દેવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો જે મનુષ્ય અહીં આવી સ્નાન કરે અને જળથી પણ (લિંગને) સિંચન કરે…

Verse 21

लिंगमेतद्धि सर्वासां पूजानां फलमाप्नुयात् । अद्यप्रभृति ये वृक्षा दैविकाः पार्थिवाश्च ये । तेषां सान्निध्यमत्रास्तु प्रसादात्तव शंकर

આ જ લિંગ સર્વ પ્રકારની પૂજાઓનું ફળ આપે. અને આજથી દૈવિક તથા પાર્થિવ—જે બધા વૃક્ષો છે, તેમનું સાન્નિધ્ય અહીં તમારા પ્રસાદથી રહે, હે શંકર।

Verse 22

भगवानुवाच । सलिलेनापि यः पूजामस्मिंल्लिंगे विधास्यति । तस्य पूजाफलं सर्वं भविष्यति द्विजोत्तम

ભગવાને કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! જે કોઈ આ લિંગની માત્ર જળથી પણ પૂજા કરશે, તેને પૂજાનું સર્વ ફળ નિશ્ચિત પ્રાપ્ત થશે.

Verse 23

वृक्षाणामत्रसान्निध्यं सर्वेषां च भविष्यति । अद्यप्रभृति नाम्नैतन्नागस्थानं भविष्यति

અહીં સર્વ વૃક્ષોનું સાન્નિધ્ય થશે. અને આજથી આ સ્થાન ‘નાગસ્થાન’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 24

यतस्तु सर्वनागानां सांनिध्य मत्र संस्थितम् । त्वमपि द्विजशार्दूल प्रयास्यसि ममान्तिकम्

અહીં સર્વ નાગોનું સાન્નિધ્ય સ્થાપિત થયેલું છે; તેથી હે દ્વિજશાર્દૂલ, તું પણ મારા સમીપે, મારા સాక్షાત્ દર્શનને પ્રાપ્ત થશ।

Verse 25

एवमुक्त्वा तु भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । मंकिस्तु देहमुत्सज्य शिवलोकं ततो गतः

આ રીતે કહી ભગવાન ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ મંકીએ દેહ ત્યજીને પછી શિવલોકને પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 26

इत्येवं कथितं देवि मंकीशोद्भवमुत्तमम् । श्रुतं हरति पापानि सम्यक्छ्रद्धासमन्वितैः

હે દેવી, આ રીતે મંકીશ્વરના ઉત્તમ ઉદ્ભવનું વર્ણન કહેવાયું. જે તેને સાચી અને દૃઢ શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તેના પાપો નાશ પામે છે.

Verse 203

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કાન્દ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘મંકીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો 203મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.