Adhyaya 134
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં બ્રહ્મકુંડના ઉત્તર તરફ નજીક આવેલી પુષ્કરાવર્તકા નામની નદીનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે અને તેને મહાપુણ્ય તીર્થ-કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરે છે. વચ્ચે એક પુરાવૃત્તાંત આવે છે—સોમયાગના પ્રસંગે સોમના સંદર્ભથી બ્રહ્મા પ્રભાસમાં આવે છે અને સોમનાથની સ્થાપના તથા પૂર્વ પ્રતિજ્ઞાનો સંબંધ સ્મરે છે. સંધ્યાકાળના યોગ્ય સમય અંગે ચિંતા ઊભી થાય છે: બ્રહ્મા પુષ્કરમાં સંધ્યા કરવા જવા લાગ્યા છે, પરંતુ દૈવજ્ઞ/કાલવિદો કહે છે કે આ ક્ષણ અત્યંત શુભ છે, તેને ચૂકી ન જવું. ત્યારે બ્રહ્મા એકાગ્ર ચિત્તે નદીકાંઠે પુષ્કરના અનેક પ્રાગટ્યો કરાવે છે; જ્યેષ્ઠ, મધ્ય અને કનિષ્ઠ એવા ત્રણ આવર્તો ઉત્પન્ન થઈ ત્રિવિધ પવિત્ર તીર્થ-રચના બને છે. બ્રહ્મા નદીનું નામ ‘પુષ્કરાવર્તકા’ રાખી પોતાના અનુગ્રહથી તેની કીર્તિ જગતમાં જાહેર કરે છે. ત્યાં સ્નાન અને ભક્તિપૂર્વક પિતૃતર્પણ કરવાથી ‘ત્રિ-પુષ્કર’ સમાન પુણ્ય મળે છે; વિશેષ કરીને શ્રાવણ માસ, શુક્લ પક્ષ, તૃતીયા તિથિએ કરેલું તર્પણ પિતૃઓને અતિ દીર્ઘકાળ સુધી તૃપ્તિ આપે છે—એવું કાળવિધાન જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करावर्तकां नदीम् । ब्रह्मकुंडादुत्तरतो नातिदूरे व्यवस्थिताम्
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે મહાદેવી! બ્રહ્મકુંડના ઉત્તર તરફ બહુ દૂર નહીં એવી જગ્યાએ આવેલી પુષ્કરાવર્તકા નામની નદી પાસે જવું જોઈએ।
Verse 2
पुरा यज्ञे वर्तमाने सोमस्य तु महात्मनः । ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं प्रभासं क्षेत्रमागतः
પ્રાચીન સમયમાં, મહાત્મા સોમના યજ્ઞ ચાલતા હતા ત્યારે, બ્રહ્મા દેવગણો સાથે પ્રભાસના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આવ્યા।
Verse 3
सोमनाथप्रतिष्ठार्थमृक्षराजनिमंत्रितः । प्रतिज्ञातं पुरा तेन ब्रह्मणा लोककारिणा
સોમનાથની પ્રતિષ્ઠા માટે નક્ષત્રોના અધિપતિએ આમંત્રિત કરતાં, લોકહિતકારી તે બ્રહ્માએ પ્રાચીનકালে એક પ્રતિજ્ઞા કરી હતી।
Verse 4
यावत्स्थास्याम्यहं मर्त्ये कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तावत्संध्यात्रयं वंद्यं नित्यमेव त्रिपुष्करे
‘જ્યાં સુધી હું કોઈ કારણસર મર્ત્યલોકમાં રહીશ, ત્યાં સુધી ત્રિપુષ્કરમાં દરરોજ ત્રણેય સંધ્યાઓનું નિત્ય વંદન-પૂજન કરવું જોઈએ.’
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु लग्नकाल उपस्थिते । आदिष्टं शोभनं कालं ब्राह्मणैर्दैवचिन्तकैः
એ જ સમયે, જ્યારે શુભ લગ્નકાળ ઉપસ્થિત થયો, ત્યારે દૈવચિંતક બ્રાહ્મણોએ તે સમયને શોભન અને અનુકૂળ જાહેર કર્યો।
Verse 6
ततस्तं प्रस्थितं ज्ञात्वा पुष्करे तु पितामहम् । संध्यार्थं रात्रिनाथो वै वाक्यमेतदुवाच ह
પછી, પિતામહ બ્રહ્મા પુષ્કર તરફ પ્રસ્થાન કર્યા છે એમ જાણી, સંધ્યા-ઉપાસનાના સમયે રાત્રિનાથ ચંદ્રમાએ આ વચન કહ્યું।
Verse 7
दैवज्ञैः कलितः काल एष एव शुभोदयः । यथा कालात्ययो न स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्
દૈવજ્ઞોએ ગણેલો આ જ સમય શુભોદયકારી છે; તેથી સમય વટાવી વિલંબ ન થાય એમ યોગ્ય નીતિ અને વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ।
Verse 8
तं ज्ञात्वा सांप्रतं कालं ब्रह्मा लोकपितामहः । मनसा चिन्तयामास पुष्कराणि समाहितः
હાલનો સમય આવી પહોંચ્યો છે એમ જાણી, લોકપિતામહ બ્રહ્માએ સમાધાન મનથી પુષ્કરોનું મનમાં ચિંતન કર્યું।
Verse 9
तानि वै स्मृतमात्राणि ब्रह्मणा वरवर्णिनि । प्रादुर्भूतानि तत्रैव नद्यास्तीरे सुशोभने
હે સુવર્ણવર્ણિની! બ્રહ્માએ માત્ર સ્મરણ કરતાં જ તે પુષ્કરો ત્યાં જ, સુંદર નદીના કિનારે પ્રાદુર્ભૂત થયા।
Verse 10
आवर्तास्तत्र सञ्जाता ज्येष्ठमध्यकनीयसः । अथ नामाकरोत्तस्या ब्रह्मा लोकपितामहः
ત્યાં જ્યેષ્ઠ, મધ્ય અને કનિષ્ઠ એવા ત્રણ આવર્તો ઉત્પન્ન થયા. ત્યારબાદ લોકપિતામહ બ્રહ્માએ તે (નદી/સ્થાન)નું નામકરણ કર્યું.
Verse 11
पुष्करावर्तका नाम्ना अद्यप्रभृति शोभना । नदी प्रयास्यते लोके ख्यातिं मम प्रसादतः
આજથી આ શોભન નદી ‘પુષ્કરાવર્તકા’ નામે લોકમાં પ્રસિદ્ધ થશે; મારા પ્રસાદથી તેને ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થશે.
Verse 12
अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयिष्यति यः पितॄन् । त्रिपुष्करसमं पुण्यं लप्स्यते स तथेप्सितम्
જે મનુષ્ય અહીં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરશે, તે ત્રિપુષ્કર સમાન પુણ્ય પામશે અને ઇચ્છિત ફળ પણ મેળવશે.
Verse 13
श्रावणे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां नरोत्तमः । यः पितॄंस्तर्पयेत्तत्र तृप्तिः कल्पायुतं भवेत्
હે નરોત્તમ! શ્રાવણ માસના શુક્લપક્ષની તૃતીયાએ જે ત્યાં પિતૃઓને તર્પણ કરે, તેમની તૃપ્તિ દસ હજાર કલ્પો સુધી રહે.
Verse 134
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘પુષ્કરાવર્તકા-નદી-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ૧૩૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.