Adhyaya 343
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. પ્રથમ દિશા-નિર્દેશ અને તીર્થસંબંધિત ભૂગોળ દ્વારા કપિલેશ્વર અને કપિલક્ષેત્રનું સ્થાન જણાવાય છે; પછી ઋષિ કપિલની દીર્ઘ તપશ્ચર્યા અને મહેશ્વરની પ્રતિષ્ઠાની પુરાકથા દ્વારા ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય સ્થાપિત થાય છે. સમુદ્રસંબંધિત પવિત્ર પ્રવાહ ‘કપિલધારા’ પુણ્યવાનને જ પ્રત્યક્ષ અનુભવાય છે એમ કહેવાય છે. મુખ્ય ઉપદેશ ‘કપિલા-ષષ્ઠી’ વ્રતનો છે—દુર્લભ તિથિ-સંયોગથી નિર્ધારિત. ક્ષેત્રમાં અથવા સૂર્યસંબંધિત સ્થાને સ્નાન, જપ, નિર્દિષ્ટ દ્રવ્યો વડે સૂર્યને અર્ઘ્ય, પ્રદક્ષિણા અને કપિલેશ્વર નજીક પૂજનનો ક્રમ દર્શાવાયો છે. ત્યારબાદ કુંભ-વિન્યાસ, સૂર્યચિહ્ન/પ્રતિમા સહિત દાન અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવાની વિધિ આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં સંચિત પાપક્ષય, મહાયજ્ઞતુલ્ય પુણ્ય અને અનેક તીર્થદાન સમાન મહાફળનું વર્ણન છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कपिलेश्वरमुत्तमम् । शीराभूषणपूर्वेण कोटितीर्थाच्च पश्चिमे
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યાર પછી ઉત્તમ કપિલેશ્વર પાસે જાવ. તે કોટિતીર્થના પશ્ચિમે અને શીરાભૂષણના પૂર્વે સ્થિત છે।
Verse 2
जरद्गवेशाद्दक्षिणे समुद्रोत्तरतस्तथा । एतद्वै कापिलं क्षेत्रं नापुण्यैः प्राप्यते नरैः
તે જરદગવેશના દક્ષિણમાં અને સમુદ્રના ઉત્તરમાં છે. આ ખરેખર કાપિલ ક્ષેત્ર છે; પુણ્યહીન મનુષ્યો તેને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી।
Verse 3
कपिलेन पुरा देवि यत्र तप्तं तपो महत् । वर्षाणामयुतं साग्रं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्
હે દેવી! પ્રાચીનકાળે ત્યાં કપિલે મહાન તપ કર્યું હતું; મહેશ્વરને પ્રતિષ્ઠાપિત કરીને દસ હજારથી વધુ વર્ષો સુધી સાધના કરી હતી।
Verse 4
समाहूता तत्र देवी कपिलधारा महानदी । समुद्रमध्ये साऽद्यापि पुण्यवद्भिः प्रदृश्यते
ત્યાં દેવી—કપિલધારા નામની મહાનદી—આહ્વાનિત કરવામાં આવી. તે આજે પણ સમુદ્રના મધ્યમાં પુણ્યવાન લોકોને દર્શન આપે છે।
Verse 5
तत्र स्नात्वा महादेवि कपिलाषष्ठ्यां विशेषतः । कपिलां दापयेत्तत्र गोकोटिफलभाग्भवेत्
હે મહાદેવી! ત્યાં સ્નાન કરીને, વિશેષ કરીને કપિલા-ષષ્ઠીના દિવસે, ત્યાં કપિલા (તામ્રવર્ણ) ગાયનું દાન કરવું જોઈએ; તે ગો-કોટિ દાનફળનો ભાગી બને છે।
Verse 6
सर्वेषां चैव पापानां प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् । कपिलेश्वरं तु संपूज्य कन्याकोटिफलं लभेत्
આ સર્વ પાપોનું પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે. કપિલેશ્વરની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી કન્યા-કોટિ દાન સમાન ફળ મળે છે।
Verse 7
देव्युवाच । आश्चर्यं मम देवेश कपिलषष्ठ्या महेश्वर । विधानं श्रोतुमिच्छामि दानमन्त्रादि पूर्वकम्
દેવીએ કહ્યું—હે દેવેશ, હે મહેશ્વર! આ કપિલા-ષષ્ઠી મને અદ્ભુત લાગે છે. દાનવિધિ અને મંત્રાદિ સહિત તેનું વિધાન સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 8
ईश्वर उवाच । जन्मजीवितमध्ये तु यद्येका लभ्यते नरैः । संयोगयुक्ता सा षष्ठी तत्किं देवि ब्रवीम्यहम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી! જન્મ અને જીવન દરમ્યાન જો મનુષ્યોને શુભ સંયોગયુક્ત એવી એક પણ ષષ્ઠી મળે, તો હે દેવી, હું વધુ શું કહું?
Verse 9
प्रौष्ठपद्यसिते पक्षे षष्ठ्यामंगारको यदि । व्यतीपातश्च रोहिण्यां सा षष्ठी कपिला स्मृता
પ્રૌષ્ઠપદીના શુક્લપક્ષની ષષ્ઠીએ જો મંગળવાર હોય અને રોહિણી નક્ષત્રમાં વ્યતીપાત યોગ પણ હોય—તો એ જ ષષ્ઠી ‘કપિલા’ તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 10
तत्र क्षेत्रे नरः स्नात्वा अथवार्कस्थले शुभे । मृदा शुक्ल तिलैश्चैव कपिलासंगमे शुभे
તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્નાન કરીને, અથવા શુભ અર્કસ્થળે; કપિલા નદીના શુભ સંગમે શુદ્ધ માટી અને શ્વેત તલ સાથે (વિધિ) કરવી।
Verse 11
कृतस्नानजपः पश्चात्सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् । रक्तचंदनतोयेन करवीरयुतेन च । कृत्वार्घपात्रं शिरसि मंत्रेणानेन दापयेत्
સ્નાન અને જપ પૂર્ણ કર્યા પછી સૂર્યદેવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. રક્તચંદન-સુગંધિત જળમાં કરવીર પુષ્પ ભેળવી, અર્ઘ્યપાત્રને શિર પર રાખી આ મંત્રથી સમર્પિત કરવું।
Verse 12
नमस्त्रैलोक्यनाथाय उद्भासितजगत्त्रय । वेदरश्मे नमस्तुभ्यं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते
ત્રિલોકનાથને નમસ્કાર, જે ત્રિવિધ જગતને પ્રકાશિત કરે છે। હે વેદરશ્મિ! તમને નમસ્કાર—આ અર્ઘ્ય ગ્રહણ કરો; તમને નમો નમઃ।
Verse 13
सूर्यं प्रदक्षिणीकृत्य संपूज्य कपिलेश्वरम् । उपलिप्ते शुभे देशे पुष्पाक्षतविभूषिते
સૂર્યની પ્રદક્ષિણા કરીને અને કપિલેશ્વરનું સમ્યક પૂજન કરીને, ઉપલિપ્ત શુભ સ્થાને જવું, જે પુષ્પ અને અક્ષતથી વિભૂષિત હોય।
Verse 14
स्थापयेदव्रणं कुम्भं चन्दनोदकपूरितम् । पंचरत्नसमायुक्तं दूर्वापुष्पाक्षतान्वितम्
ચંદન-સુગંધિત જળથી ભરેલો અવ્રણ (નિર્દોષ) કલશ સ્થાપવો; તેમાં પંચરત્નો હોય અને દૂર્વા, પુષ્પ તથા અક્ષત સહિત હોય।
Verse 15
रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रेण संयुतम् । रथो रुक्मफलस्यैव एकचित्रविचित्रितः
રુક્મફળ અર્પણ માટે એવો રથ તૈયાર કરવો કે જે બે લાલ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલો, તામ્રપાત્રથી યુક્ત અને એક જ વિશિષ્ટ અલંકાર-ચિત્રથી સુશોભિત હોય।
Verse 16
सौवर्णपलसंयुक्तां मूर्तिं सूर्यस्य कारयेत् । कुंभस्योपरि संस्थाप्य गंधपुष्पैः समर्चयेत्
સુવર્ણ-પલસ માપથી યુક્ત સૂર્યદેવની મૂર્તિ બનાવડાવવી. તેને કલશ ઉપર સ્થાપી ગંધ અને પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું।
Verse 17
कपिलेश्वरसान्निध्ये मण्डपे होमसंस्कृते । आदित्यं पूजयेद्देवं नामभिः स्वैर्यथोदितैः
કપિલેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં, હોમ-સંસ્કારથી પવિત્ર થયેલા મંડપમાં, યથાવિધિ પોતાના નામોથી દેવ આદિત્યની પૂજા કરવી।
Verse 18
आदित्यभास्कर रवे भानो स्वयं दिवाकर । प्रभाकर नमस्तुभ्यं ससारान्मां समुद्धर
હે આદિત્ય, હે ભાસ્કર, હે રવિ, હે ભાનુ—તમે જ સાચા દિવાકર છો. હે પ્રભાકર, તમને નમસ્કાર; આ સંસાર-પ્રવાહમાંથી મને ઉદ્ધર કરો।
Verse 19
भुक्तिमुक्तिप्रदो यस्मात्तस्माच्छांतिं प्रयच्छ नः
તમે ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્નેના દાતા છો; તેથી અમને શાંતિ પ્રદાન કરો।
Verse 20
प्रार्थनामन्त्रः । नमोनमस्ते वरद ऋक्सामयजुषांपते । नमोऽस्तुविश्वरूपाय विश्वधाम्ने नमोऽस्तु ते
પ્રાર્થના-મંત્ર: હે વરદ! ઋગ્-સામ-યજુર્વેદોના પતિ, તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે વિશ્વરૂપ, હે વિશ્વધામ, તમને નમોऽસ્તુ.
Verse 21
अमृतं देवि ते क्षीरं पवित्रमिह पुष्टिदम् । त्वत्प्रसादात्प्रमुच्यंते मनुजाः सर्वपातकैः
હે દેવી! તમારું ક્ષીર અમૃત સમાન છે—આ લોકમાં પવિત્ર અને પુષ્ટિદાયક. તમારા પ્રસાદથી મનુષ્યો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 22
ब्रह्मणोत्पादिते देवि वह्निकुण्डान्महाप्रभे । नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वदेवनमस्कृते
હે દેવી! બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન, અગ્નિકુંડમાંથી પ્રગટ થયેલી મહાપ્રભા! સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત પુણ્યમયી કપિલા, તમને નમસ્કાર.
Verse 23
सर्वदेवमये देवि सर्वतीर्थमये शुभे । दातारं पूजयानं मां ब्रह्मलोकं नय स्वयम्
હે શુભે દેવી! તમે સર્વદેવમયી અને સર્વતીર્થમયી છો. દાતા રૂપે તમારી પૂજા કરનાર મને, તમારી સ્વશક્તિથી, બ્રહ્મલોકમાં લઈ જાઓ.
Verse 24
पूजामंत्रः । एवं संपूज्य कपिलां कुम्भस्थं च दिवाकरम् । ब्राह्मणे वेदविदुष उभयं प्रतिपादयेत्
પૂજા-મંત્ર: આ રીતે કપિલા તથા કુંભમાં પ્રતિષ્ઠિત દિવાકર (સૂર્ય)ની સમ્યક પૂજા કરીને, વેદવિદ્વાન બ્રાહ્મણને બંનેનું વિધિપૂર્વક સમર્પણ કરવું.
Verse 25
व्यासाय सूर्यभक्ताय मंत्रेणानेन दापयेत्
આ જ મંત્ર વડે સૂર્યભક્ત વ્યાસને તે અર્પણ/દાન કરાવવું જોઈએ.
Verse 26
दिव्यमूर्त्तिर्जगच्चक्षु र्द्वादशात्मा दिवाकरः । कपिलासहितो देवो मम मुक्तिं प्रयच्छतु
દિવ્યમૂર્તિ, જગતનું નેત્ર, દ્વાદશાત્મા દિવાકર—કપિલાસહિત તે દેવ મને મુક્તિ પ્રદાન કરે.
Verse 27
यस्मात्त्वं कपिले पुण्या सर्वलोकस्य पावनी । प्रदत्ता सह सूर्येण मम मुक्तिप्रदा भव
હે પુણ્યા કપિલે! તું સર્વ લોકને પાવન કરનારી છે; સૂર્ય સાથે દાનરૂપે અર્પિત થવાથી મારા માટે મુક્તિદાયિની થા.
Verse 28
पलेन दक्षिणा कार्या तदर्धार्धेन वा पुनः । शक्तितो दक्षिणायुक्तां तां धेनुं प्रतिपादयेत्
એક પલ જેટલી દક્ષિણા આપવી, અથવા તેની અડધી; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણાસહિત તે ધેનુનું વિધિપૂર્વક દાન કરવું.
Verse 29
योऽनेन विधिना कुर्या त्षष्ठीं कपिलसंज्ञिताम् । सोऽश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः
જે આ વિધિ પ્રમાણે ‘કપિલા’ નામની ષષ્ઠી વ્રત કરે છે, તે મનુષ્ય સહસ્ર અશ્વમેધનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 30
यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वदानेषु यत्फलम् । तत्फलं सर्वमाप्नोति यः षष्ठीं कपिलां चरेत्
સર્વ તીર્થોમાં જે ફળ અને સર્વ દાનોમાં જે પુણ્યફળ—કપિલા-ષષ્ઠીનું વ્રત જે આચરે, તે તે સર્વ ફળ પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 31
कपिलाकोटिसहस्राणि कपिलाकोटिशतानि च । सूर्यपर्वणि यद्दत्त्वा तत्फलं कोटिशो भवेत्
સૂર્યપર્વના દિવસે કપિલા-સંબંધિત દાન જો કરોડ-હજારો અને કરોડ-સૈકડા પ્રમાણમાં અપાય, તો તે કર્મનું પુણ્યફળ કરોડો ગણું વધે છે.
Verse 32
कोटिगोरोम संख्यानि वर्षाणि वरवर्णिनि । तावत्स वसते स्वर्गे यः षष्ठीं कपिलां चरेत्
હે સુવર્ણવર્ણિની! ‘ગાયના રોમોની કરોડ-ગણના’ જેટલા વર્ષો ગણાય, એટલા સમય સુધી કપિલા-ષષ્ઠી વિધિપૂર્વક આચરનાર સ્વર્ગમાં વસે છે.
Verse 33
ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यत्पापं पूर्वसंचितम् । तत्सर्वं नाशमायाति इत्याह कपिलो मुनिः
જાણીને કે અજાણીને પૂર્વે સંચિત થયેલું જે કોઈ પાપ હોય—તે સર્વ નાશ પામે છે; એમ મુનિ કપિલે કહ્યું.
Verse 343
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कपि लधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં, કપિલધારા-કપિલેશ્વર-માહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘કપિલા-ષષ્ઠી-વ્રતવિધાન-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ૩૪૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.