Adhyaya 354

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कर्दमालमनुत्तमम् । तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ અનુત્તમ કર્દમાલ તીર્થમાં જવું જોઈએ; તે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 2

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । चन्द्रार्कतपने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते

જ્યારે તે ભયંકર એકમાત્ર મહાસાગર જ રહ્યો અને સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવો નષ્ટ થયા; જ્યારે ચંદ્ર, સૂર્ય અને તાપ લુપ્ત થયા; જ્યારે જ્યોતિઓ પ્રલયમાં લીન થઈ—

Verse 3

रसातलगतामुर्वीं दृष्ट्वा देवो जनार्दनः । वाराहं रूपमास्थाय दंष्ट्राग्रेण वरानने । उत्क्षिप्य धरणीं मूर्ध्ना स्वस्थाने संन्यवेशयत्

રસાતલમાં ડૂબેલી પૃથ્વીને જોઈ દેવ જનાર્દને વરાહરૂપ ધારણ કર્યું. હે સુમુખી! દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર ધરણીને ઉઠાવી, મસ્તક પર ધારણ કરીને, તેને ફરી તેના સ્વસ્થાને સ્થાપિત કરી।

Verse 4

उद्धृत्य भगवान्विष्णुर्वाक्यमेतदुवाच ह

આ રીતે ઉદ્ધૃત કરીને ભગવાન વિષ્ણુએ આ વચન કહ્યું।

Verse 5

अत्र स्थाने स्थितेनैव मया त्वं देवि चोद्धृता । ममात्र नियतं वासः सदैवायं भविष्यति

હે દેવી! આ જ સ્થાને ઊભા રહીને મેં તને પણ ઉદ્ધરેલી; તેથી અહીં મારો નિવાસ નિશ્ચિત છે અને સદૈવ રહેશે.

Verse 6

ये पितॄंस्तर्पयिष्यंति कर्दमाले वरानने । आकल्पं तर्पितास्तेन भविष्यंति न संशयः

હે વરાનને! જે કર્દમાલામાં પિતૃઓને તર્પણ કરશે, તે તર્પણથી તેમના પિતૃગણ એક કલ્પ સુધી તૃપ્ત રહેશે—કોઈ સંશય નથી.

Verse 7

तत्र श्राद्धं करिष्यंति शाकैर्मूलफलेन वा । भविष्यति कृतं श्राद्धं सर्वतीर्थेषु वै शुभे

હે શુભે! ત્યાં જો લોકો શાક, મૂળ કે ફળથી પણ શ્રાદ્ધ કરે, તો તે શ્રાદ્ધ સર્વ તીર્થોમાં કરેલા શ્રાદ્ધ સમાન ગણાય છે.

Verse 8

अत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यो मां पश्यति मानवः । अपि कीटपतंगा ये निधनं यांति मानवाः । ते मृतास्त्रि दिवं यान्ति सुकृतेन यथा द्विजाः

આ તીર્થમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરીને મારું દર્શન કરે—અને અહીં કીટ કે પંખી બનીને પણ જે મૃત્યુ પામે—તે પણ તે પુણ્યથી, સદ્કર્મી દ્વિજની જેમ, મૃત્યુ પછી સ્વર્ગે જાય છે.

Verse 9

ततो द्वीपेषु जायन्ते धनाढ्याश्चोत्तमे कुले । दंष्ट्राभेदेन यत्तोयं निर्गतं ते शरीरतः

ત્યારબાદ તેઓ દ્વીપોમાં ધનાઢ્ય અને ઉત્તમ કુળમાં જન્મ લે છે—કારણ કે દંષ્ટ્રા ભંગ થતાં તેમના શરીરમાંથી જે જળ નીકળ્યું હતું.

Verse 10

तत्र स्नात्वा नरो देवि तिर्यग्योनौ न जायते

હે દેવી, જે નર ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે ફરી તિર્યક્-યોનિમાં (પશુ-ગર્ભમાં) જન્મ લેતો નથી।

Verse 11

ईश्वर उवाच । शृणु देवि यथावृत्तमाश्चर्यं तत्र वै पुरा । मृगयूथं सुसन्त्रस्तं लुब्धकैः परिपीडितम् । प्रविष्टं कर्दमाले तु सद्यो मानुषतां गतम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, ત્યાં પ્રાચીનકાળે બનેલો તે આશ્ચર્યજનક વૃત્તાંત સાંભળ. લુબ્ધકો દ્વારા અત્યંત ભયભીત અને પીડિત થયેલું મૃગોનું યુથ કર્દમાલામાં પ્રવેશતાં જ તત્ક્ષણે માનવત્વને પ્રાપ્ત થયું।

Verse 12

अथ ते लुब्धका दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । अपृच्छंत च संभ्रातास्तान्मर्त्यान्वरवर्णिनि

પછી તે લુબ્ધકો આશ્ચર્યથી ફાટેલી આંખો વડે તેમને જોઈ, ગભરાઈને તે મનુષ્યોને પૂછવા લાગ્યા—હે શુભવર્ણિની।

Verse 13

मृगयूथमनुप्राप्तं केन मार्गेण निर्गतम् । अथोचुस्ते वयं प्राप्ता मानुषं मृगरूपिणः

“જે મૃગયૂથનો અમે પીછો કરતા હતા, તે કયા માર્ગે બહાર નીકળ્યું?” ત્યારે તેમણે કહ્યું—“અમે મૃગરূপમાં હોવા છતાં માનવત્વને પ્રાપ્ત થયા છીએ।”

Verse 14

एतत्तीर्थप्रभावोऽयं न विद्मो ह्यात्म कारणम् । ततस्ते लुब्धकास्त्यक्त्वा धनूंषि सशराणि च । तत्र स्नात्वा महाभागे मुक्ताश्च सर्वपातकैः

“આ આ તીર્થનો પ્રભાવ છે; અમામાં કોઈ વ્યક્તિગત કારણ અમે જાણતા નથી।” ત્યારબાદ તે લુબ્ધકો ધનુષ્યો અને બાણો ત્યજી, હે મહાભાગે, ત્યાં સ્નાન કરીને સર્વ પાપોથી મુક્ત થયા।

Verse 15

पार्वत्युवाच । भगवन्विस्तरं ब्रूहि कर्दमालमहोदयम् । उत्पत्तिं च विधानं च क्षेत्रसीमादिकं क्रमात्

પાર્વતીએ કહ્યું—હે ભગવન્! કર્દમાલાના મહાન્ માહાત્મ્યનું વિસ્તૃત વર્ણન કરો; તેની ઉત્પત્તિ, વિધિ-વિધાન અને ક્ષેત્રની સીમા વગેરે ક્રમશઃ કહો।

Verse 16

ईश्वर उवाच । शृणु देवि रहस्यं तु कर्द मालसमुद्भवम् । गूढं ब्रह्मर्षिसर्वस्वं न देयं कस्यचित्त्वया

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી! કર્દમાલાના ઉદ્ભવનું આ રહસ્ય સાંભળ; આ ગૂઢ ઉપદેશ બ્રહ્મર્ષિઓનું સર્વસ્વ છે—તું તેને કોઈને પણ સહેલાઈથી ન આપજે।

Verse 17

पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । चन्द्रार्कपवने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते

પૂર્વકালে, જ્યારે ભયંકર એકમાત્ર મહાસાગર જ રહ્યો હતો—સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થયા હતા—ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવન લુપ્ત થયા હતા અને જ્યોતિઓ પ્રલયમાં લીન થઈ ગઈ હતી—

Verse 18

एकार्णवं जगदिदं ब्रह्मापश्यदशेषतः । तस्मिन्वसुमती मग्ना पातालतलमागता

ત્યારે બ્રહ્માએ આ સમગ્ર જગતને સર્વથા એકાર্ণવરૂપે જોયું; તે પ્રલયજળમાં વસુમતી (પૃથ્વી) ડૂબીને પાતાળતલો સુધી પહોંચી ગઈ।

Verse 19

ततो यज्ञवराहोऽसौ कृत्वा यज्ञमयं वपुः । उद्दधार महीं कृत्स्नां दंष्ट्राग्रेण वरानने

પછી તે યજ્ઞ-વરાહે યજ્ઞમય દેહ ધારણ કરીને, હે સુમુખી! પોતાની દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર સમગ્ર પૃથ્વીને ઉઠાવી લીધી।

Verse 20

ईश्वर उवाच । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदंतःस्रुचीमुखः । अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षा महातपाः

ઈશ્વરે કહ્યું— તેના પગ વેદ હતા, દંષ્ટ્રા યૂપસ્તંભ હતા, દાંત ક્રતુ હતા અને મુખ સ્રુચિ હતું. તેની જિહ્વા અગ્નિ, રોમ દર્ભ અને શિર બ્રહ્મા; તે મહાતપસ્વી હતો.

Verse 21

ईश्वर उवाच । अहोरात्रेक्षणपरो वेदांगश्रुतिभूषणः । आज्यनासः स्रुवतुडः सामघोषस्वनो महान्

ઈશ્વરે કહ્યું— અહોરાત્ર તેની નજર હતી; વેદાંગ અને શ્રુતિ તેના આભૂષણ હતા. આજ્ય તેની સુગંધ, સ્રુવ-કરછુલ તેનો અંકુશ, અને સામગાનનો ઘોષ તેનો મહાન નાદ હતો.

Verse 22

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्मात्रादीक्षाभिरावृतः । दक्षिणा हृदयो योगी महासत्रमहो महान्

પ્રાગ્વંશ જ તેનું દેહ હતું; તે તેજસ્વી અને માત્રાદિ દીક્ષાઓથી આવૃત હતો. દક્ષિણા તેનું હૃદય; તે યોગી— મહાસત્ર યજ્ઞની મહિમા સમાન મહાન।

Verse 23

उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । नानाच्छन्दोगतिपथो ब्रह्मोक्तक्रमविक्रमः

ઉપાકર્મ સમાન તેના ઓષ્ઠ તેજસ્વી હતા; પ્રવર્ગ્યવિધિના આવર્તોથી તે અલંકૃત હતો. નાનાં છંદોની ગતિ તેના માર્ગો હતા, અને બ્રહ્મા-ઉક્ત ક્રમપરંપરા તેના વિક్రమ હતા.

Verse 24

भूत्वा यज्ञवराहोऽसावुद्दधार महीं ततः । तस्योद्धृतवतः पृथ्वीं दंष्ट्राग्रं निर्गतं बहिः

તે યજ્ઞ-વરાહ બનીને પૃથ્વીને ઉદ્ધરવા લાગ્યો. પૃથ્વી ઉદ્ધરતાં તેની દંષ્ટ્રાનો અગ્રભાગ બહાર પ્રગટ થયો.

Verse 25

तस्मिन्प्राभासिके क्षेत्रे कर्द्दमेन विलेपितम् । तद्दंष्ट्राग्रं यतो देवि कर्द्दमालं ततः स्मृतम्

તે પ્રાભાસિક પુણ્યક્ષેત્રમાં દંષ્ટ્રાનો અગ્રભાગ કાદવથી લિપ્ત થયો; તેથી, હે દેવી, તે સ્થાન ‘કર્દમાલ’ નામે સ્મરાય છે।

Verse 26

दण्डोद्भेदं महाकुण्डं यत्र दंष्ट्रा सुसंस्थिता । तद्दंष्ट्रयोद्धृतं तोयं कोटिगंगाभिषेकवत्

જ્યાં દંષ્ટ્રા સુસ્થિર રીતે સ્થાપિત છે ત્યાં ‘દંડોદ્ભેદ’ નામનું મહાકુંડ છે. તે દંષ્ટ્રાથી ઉદ્ધૃત જળ કરોડ વખત ગંગાભિષેક-સ્નાન સમાન માનવામાં આવે છે।

Verse 27

तत्र गव्यूति मात्रं तु विष्णुक्षेत्रं सनातनम् । देशांतरं गता ये च दण्डोद्भेदे म्रियंति वै । यावत्कल्पसहस्राणि विष्णुलोकं व्रजंति ते

ત્યાં એક ગવ્યૂતિ જેટલા વિસ્તાર સુધી વિષ્ણુનું સનાતન ક્ષેત્ર છે. અન્ય દેશોમાંથી આવેલા પણ જો દંડોદ્ભેદે દેહત્યાગ કરે, તો તેઓ સહસ્ર કલ્પો સુધી વિષ્ણુલોકને પામે છે।

Verse 28

यस्तु पश्येन्महादेवि कर्दमाले तु सूकरम् । कोटिहिंसायुतो वापि स प्राप्स्यति परां गतिम्

હે મહાદેવી, જે કર્દમાલમાં શૂકરરૂપ વરાહનું દર્શન કરે છે, તે કરોડ હિંસાના પાપથી યુક્ત હોવા છતાં પરમ ગતિ પામે છે।

Verse 29

दशजन्मकृतं पापं नश्येत्तद्दर्शनात्प्रिये । जन्मान्तरसहस्रेषु यत्कृतं पापसंचयम्

હે પ્રિયે, તે દર્શનથી દસ જન્મોમાં કરેલું પાપ નાશ પામે છે; તેમજ હજારો જન્મોમાં સંચિત પાપરાશિ પણ વિનષ્ટ થાય છે।

Verse 30

कर्दमाले तु वाराहं दृष्ट्वा तन्नाशमेष्यति । हेमकोटिसहस्राणि गवां कोटिशतानि च

કર્દમાલામાં વરાહભગવાનના દર્શનથી પાપસંચય નાશ પામે છે. તેનું પુણ્ય હજારો કરોડ સોનાં અને સૈકડો કરોડ ગૌદાનના ફળ સમાન કહેવાયું છે.

Verse 31

दत्त्वा यल्लभते पुण्यं सकृद्वाराहदर्शनात् । कलौ युगे महारौद्रे प्राणिनां च भयावहे । नान्यत्र जायते मुक्तिर्मुक्त्वा क्षेत्रं तु सौकरम्

દાન વગેરેથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ એકવાર વરાહદર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રાણીઓ માટે ભયંકર એવા મહારૌદ્ર કલિયુગમાં, સૌકરક્ષેત્ર વિના અન્યત્ર મુક્તિ થતી નથી.

Verse 32

एतत्सारतरं देवि प्रोक्तमुद्देशतस्तव । कर्द्दमालस्य माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

હે દેવી, તને ઉદ્દેશીને મેં સંક્ષેપમાં આ પરમ સાર કહ્યું છે—કર્દમાલાનું માહાત્મ્ય, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે.