Adhyaya 16

Verse 1

ईश्वर उवाच । पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् । पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा

ઈશ્વરે કહ્યું—હવે પાતાળ-વિવરનું પણ માહાત્મ્ય સાંભળો. હે મહાદેવી, આ વિષય પૂર્વે બ્રહ્મા અને વિશ્વકર્માએ પૂછ્યો હતો।

Verse 2

तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः । सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः

અંધકારની સ્થિતિ ઊભી થતાં જ ત્યાં જ રાક્ષસો જન્મ્યા—અસંખ્ય, મહાબળવાન, અને બધા સૂર્યના દ્વેષી।

Verse 3

ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् । ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा

પરંતુ મહાત્મા દિવાકરને ઉદય થતો જોઈ, ધૂમ્રના નેતૃત્વવાળા તેઓ બધા એકસાથે સીધા સૂર્ય પર તૂટી પડ્યા।

Verse 4

अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् । इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा

‘આ કોણ—અમારો સંહારક—આ પાપકર્મ કરનાર?’ એમ કહી તેઓ ત્યારે સૂર્યના આગળ ઊભા રહી વિવિધ વાણી બોલ્યા।

Verse 5

इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः । राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः

આ વચનો સાંભળી ત્યારે દેવ દિવાકર ક્રોધથી અધર કંપાવતાં, રાક્ષસોના વાણીપ્રહાર અને આક્રમણથી જાણે ગ્રસાતાં થયા।

Verse 6

ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी

પછી ક્રોધથી અભિભૂત થઈ તેણે દૃષ્ટિ પાથરી; તે રવિ અંધકાર-રૂપ ગજ માટે સિંહ સમાન બની, ક્રૂર રાક્ષસોના વિનાશક થયો।

Verse 7

महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् । अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः

મહાકિરણવાળો આકાશવિહારી સૂર્ય, દિવસપતિ, તેમના વિનાશનો વિચાર કરવા લાગ્યો; પરંતુ રાક્ષસોના છુપાયેલા છિદ્ર—પલાયનમાર્ગ—તેને ખબર ન હતી।

Verse 8

स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः

ધર્મથી વિચ્યૂત અને પાપથી આઘાત પામેલા ચિત્તવાળાને જોઈ, ભગવાન પ્રભાકરે એમ વિચારીને ગાઢ ધ્યાનમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 9

अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा

રજનીચરોએ પોતાના તેજથી ત્રિલોકને ગ્રસી લીધું છે—એ ન જાણતાં, ભાનુએ ક્રોધથી ફૂલેલા નેત્રોથી તેમને જોયા।

Verse 10

निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः । राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्

તેઓ આકાશમાંથી પટકાઈ પડ્યા, ક્ષીણ પુણ્ય ધરાવતા ગ્રહો સમાન. રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો ધૂમ્રવર્ણ પિંડ પણ ગગનમાંથી પડતો પડતો તેજથી ઝળહળતો હતો.

Verse 11

अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् । यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः

જેમ અર્ધપક્વ તાડફળ વાંદરાઓથી ઘેરાયેલું હોય, તેમ તેઓ અચાનક લપસી પડ્યા—જાણે યંત્રમાંથી છૂટેલા પથ્થરો હોય.

Verse 12

ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि

પછી પવનના વેગથી માર્ગભ્રષ્ટ થઈ, તેઓ ધરતીને ભેદીને રસાતલમાં પહોંચ્યા; અને હે સુવર્ણવર્ણિની, તે ક્ષેત્રને પ્રાપ્ત કરી પ્રભાસે આવ્યા.

Verse 13

यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः । तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्

જ્યાં સર્વ સિદ્ધિ આપનાર દૈવી અર્કસ્થલ દેવ છે; હે દેવી, તેના સાન્નિધ્યમાં પાતાળનું એક મહાવિવર સ્થિત છે.

Verse 14

अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि । कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः

હે ભામિની, આવા અન્ય પણ કરોડો (વિવર) છે; પરંતુ તે લુપ્ત થઈ ગયા. કૃતસ્મર સમયથી લઈને, જ્યાં સુધી રવિ અર્કસ્થલરૂપે સ્થિત છે, ત્યાં સુધી આ ટકી રહે છે.

Verse 15

देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्

દેવમાતાથી વર પ્રાપ્ત કરીને આઠે સિદ્ધિઓ પોતાના સ્થાને સ્થિર થઈ. આ જ અંતરમાં, હે દેવી, તે સ્થાન ‘સૂર્યક્ષેત્ર’ તરીકે પ્રખ્યાત થયું.

Verse 16

सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् । सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते

હે દેવી, તે સ્થાન સૂર્યના તેજનો મધ્યભાગ ગણાય છે. ત્યાં બધું જ જાણે સુવર્ણમય છે; હે દેવી, ત્યાં અશુભતા દેખાતી નથી.

Verse 17

विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः । तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति

હે મહાદેવી, ત્યાં એકસો એક વિવર (દ્વાર/છિદ્ર) છે અને સ્પર્શસ્થાનો કરોડો છે. તે બધાં ત્યાં છે, અને સિદ્ધેશ જ તેની રક્ષા કરે છે.

Verse 18

इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा । सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये

હે મહાદેવી, આ ક્ષેત્ર સદા સૂર્યને પ્રિય છે. હે પ્રિયે, સૂર્યપર્વ આવે ત્યારે તે કુરુક્ષેત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયક બને છે.

Verse 19

ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः । एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्

બ્રાહ્મી અને હિરણ્યા, તેમજ મહાસાગર સાથે તેમનો સંગમ—હે દેવી, આ ત્રિસંગમ કરોડો તીર્થોના ફળને આપનાર છે.

Verse 20

देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति । नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।१

ત્યાં જ દેવમાતા વિરાજે છે અને ત્યાં જ મંકીશ પણ નિવાસ કરે છે. ત્યાં જ ‘નાગસ્થાન’ તથા ‘નગસ્થાન’ નામનાં બંને સ્થાનો પણ ઘોષિત છે.

Verse 21

इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलमहोदयम् । राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा

આ રીતે સંક્ષેપમાં અર્કસ્થલનું મહાન મહિમા કહેવાયું; અને રાક્ષસોના ધાવાથી જેમ એક વિવર/છિદ્ર ઉત્પન્ન થયું, તે પણ જણાવાયું.

Verse 22

अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै । एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि

હે દેવેશિ! ત્યાંનાં અન્ય વિવરો નિશ્ચયે લુપ્ત થઈ ગયા છે; પરંતુ હે ભામિની! આ વિવર ત્યાં આજે પણ પ્રગટ દેખાય છે.

Verse 23

श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये । वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्

પ્રિયે! તે દ્વાર ‘શ્રીમુખ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; માતૃગણો તેની રક્ષા કરે છે. જે નિયમપૂર્વક એક વર્ષ ચતુર્દશીએ (ત્યાં) પૂજન કરે—

Verse 24

तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः । पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः । विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति

હે દેવી! ત્યાં સુનંદા આદિ માતૃગણોની વિધાનપૂર્વક પૂજા કરવી—શાસ્ત્રોક્ત પશુ-ઉપહાર, પુષ્પો અને અર્પણ, તેમજ ઉત્તમ ધૂપ-દીપથી. હે દેવી! વિપ્રોને ભોજન કરાવવાથી તેની સિદ્ધિ થશે.

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ । पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં અર્કસ્થળના સાન્નિધ્યમાં, જો કોઈ પોતાની આત્મસિદ્ધિ ઇચ્છે તો તે સર્વ માતૃદેવીઓની પૂજા કરે।

Verse 26

एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः । ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि

હે દેવી! આ માતૃદેવીઓ ‘સુનંદા-ગણ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; હે વરવર્ણિની! આ પવિત્ર પ્રભાસક્ષેત્રમાં તેઓ ખ્યાતિ અને મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 27

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः । तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः

આ પાતાલોત્તરના મધ્યભાગમાંથી સંક્ષેપે કહેવાયું છે. હે દેવી! આ સાંભળીને શ્રેષ્ઠ પુરુષ સર્વ આપત્તિઓમાંથી મુક્ત થાય છે।