Adhyaya 300
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રના ઉત્તર ભાગમાં, વાયવ્ય દિશાને અનુરૂપ સ્થાને આવેલા સંગાલેશ્વર લિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તેને “સર્વ-પાતક-નાશન” કહેવામાં આવ્યું છે. ઈશ્વર કહે છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર (શક્ર) તથા અન્ય લોકપાલો, આદિત્યો અને વસુઓએ ત્યાં લિંગપૂજા કરી. દેવસમૂહના સંગમથી ઉપાસના સ્થાપિત થઈ હોવાથી પૃથ્વી પર આ સ્થાન “સંગાલેશ્વર” નામે પ્રસિદ્ધ થશે—એવું નામકરણકારણ પણ જણાવાયું છે. માનવ દ્વારા સંગાલેશ્વરની પૂજા કરવાથી વંશમાં સમૃદ્ધિ રહે અને દરિદ્રતા ન રહે—એવું ફળ કહેવામાં આવ્યું છે. માત્ર દર્શનનું ફળ કુરુક્ષેત્રમાં હજાર ગાયોનું દાન કર્યાના સમાન ગણાયું છે. અમાવાસ્યાએ સ્નાન કરીને ક્રોધ વિના શ્રાદ્ધ કરવાનું વિધાન છે; તેથી પિતૃઓ લાંબા સમય સુધી તૃપ્ત રહે છે. ક્ષેત્રની મર્યાદા અર્ધ-ક્રોશ પરિક્રમા જેટલી કહી, તેને કામના-પૂર્તિ અને પાપ-નાશક ગણાવ્યું છે. આ મહાપુણ્ય તીર્થની સીમામાં મરણ પામનાર—ઉત્તમ કે મધ્યમ—ઉચ્ચ ગતિ પામે છે; ઉપવાસ કરીને દેહત્યાગ કરનાર પરમેશ્વરમાં લીન થાય છે. હિંસામૃત્યુ, અકસ્માત, આત્મહત્યા, સર્પદંશ, અશુદ્ધ અવસ્થામાં મરણ—આ બધું પણ અહીં અપુનર્ભવ (પુનર્જન્મ નિવારણ) આપનાર બની શકે છે એમ કહ્યું છે. અંતે ષોડશ શ્રાદ્ધ, વૃષોત્સર્ગ અને બ્રાહ્મણભોજન વગેરે દ્વારા મુક્તિનું વર્ણન અને આ માહાત્મ્ય શ્રવણથી પાપ, શોક અને દુઃખ નાશ પામે એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्यैवोत्तरदिग्भागे किञ्चिद्वायव्यसंस्थितम् । संगालेश्वरनामास्ति सर्वपातकनाशनम्
ઈશ્વરે કહ્યું—એ જ સ્થાનના ઉત્તર દિશાભાગમાં, થોડું વાયવ્ય ખૂણે, ‘સંગાલેશ્વર’ નામનું શિવલિંગ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।
Verse 2
तत्र ब्रह्मा च विष्णुश्च लिंगस्याराधनोद्यतौ । शक्रश्चैव महातेजा लिंगं पूजितवान्प्रिये
ત્યાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ લિંગની આરાધનામાં તત્પર હતા; અને હે પ્રિયે, મહાતેજસ્વી શક્ર (ઇન્દ્ર)એ પણ તે લિંગની પૂજા કરી।
Verse 3
वरुणो धनदश्चैव धर्मराजोऽथ पावकः । आदित्यैर्वसुभिश्चैव लोकपालैः समंततः
વરুণ, ધનદ (કુબેર), ધર્મરાજ અને પાવક (અગ્નિ)—આદિત્યો, વસુઓ તથા લોકપાલો સાથે—ચારે તરફથી ત્યાં એકત્ર થયા।
Verse 4
आराधितं महालिंगं संगालेश्वरनामभृत् । पूजयित्वा तु ते सर्वे दृष्ट्वा माहात्म्यमुत्तमम्
‘સંગાલેશ્વર’ નામ ધારણ કરતું તે મહાલિંગ યથાવિધી આરાધિત થયું. તેને પૂજીને સૌએ તેની ઉત્તમ મહાત્મ્યતા જોઈ ભક્તિભર્યા વિસ્મયમાં લીન થયા।
Verse 5
ऊचुश्च सहसा देवि परमानंदसंयुताः । देवानां निवहैर्यस्मात्समागत्य प्रतिष्ठितम् । संगालेश्वरनामास्य भविष्यति धरातले
ત્યારે તેઓ બધા, હે દેવી, પરમાનંદથી ભરાઈ સહસા બોલ્યા—‘દેવગણોના સમૂહે અહીં આવીને આને પ્રતિષ્ઠિત કર્યું છે; તેથી ધરાતળ પર તેનું નામ “સંગાલેશ્વર” થશે.’
Verse 6
संगालेश्वरनामानं पूजयिष्यंति मानवाः । न तेषामन्वये कश्चिन्निर्धनः संभविष्यति
માનવો ‘સંગાલેશ્વર’ નામના લિંગની પૂજા કરશે; તેમના વંશમાં કોઈ પણ કદી નિર્ધન નહીં થાય.
Verse 7
गोसहस्रस्य दत्तस्य कुरुक्षेत्रे च यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति संगालेश्वरदर्शनात्
કુરુક્ષેત્રમાં હજાર ગાયોનું દાન કરવાથી જે પુણ્યફળ મળે, તે જ ફળ માત્ર સંગાલેશ્વરના દર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 8
अमावास्यां च संप्राप्य स्नानं कृत्वा विधानतः । यः करोति नरः श्राद्धं पितॄणां रोषवर्जितः । पितरस्तस्य तृप्यंति यावदाभूतसंप्लवम्
અમાવાસ્યાએ વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય ક્રોધ વિના પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃગણ મહાપ્રલય સુધી તૃપ્ત રહે છે.
Verse 9
अर्धक्रोशं च तत्क्षेत्रं समंतात्परिमण्डलम् । सर्वकामप्रदं नृणां सर्वपातकनाशनम्
તે ક્ષેત્ર ચારે તરફથી પરિમંડિત થઈ અર્ધક્રોશ જેટલું વિસ્તરેલું છે; તે મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપે છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે.
Verse 10
अस्मिन्क्षेत्रे महादेवि जीवा उत्तममध्यमाः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेऽपि यांति परां गतिम्
હે મહાદેવી! આ ક્ષેત્રમાં ઉત્તમ કે મધ્યમ સ્થિતિના જીવો પણ સમય આવતાં દેહત્યાગ કરે તો તેઓ પણ પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 11
गृहीत्वानशनं ये तु प्राणांस्त्यक्ष्यंति मानवाः । निश्चयं ते महादेवि लीयंते परमेश्वरे
જે મનુષ્યો અનશન-વ્રત ધારણ કરીને પ્રાણત્યાગ કરે છે, હે મહાદેવી, તેઓ નિશ્ચયે પરમેશ્વરમાં લીન થાય છે.
Verse 12
गवा हता द्विजहता ये च वै दंष्ट्रिभिर्हता । आत्मनो घातका ये तु सर्पदष्टाश्च ये मृताः
ગાયના આઘાતથી મરેલા, બ્રાહ્મણ-હત્યાના પાપથી મૃત્યુ પામેલા, દંષ્રાધારી પશુઓથી હત થયેલા, આત્મઘાત કરનાર, અને સર્પદંશથી મરેલા—એવાં પણ (અહીં ગણાય છે).
Verse 13
शय्यायां विगतप्राणा ये च शौचविवर्जिताः । अस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये अपुनर्भवदायके
જે શય્યા પર પ્રાણત્યાગ કરે, અને જે શૌચ-શુદ્ધિ વિના મરે—આ મહાપુણ્યમય, અપુનર્ભવદાયક તીર્થમાં (તેમનો પણ ઉદ્ધાર થાય છે).
Verse 14
दत्तैः षोडशभिः श्राद्धैर्वृषोत्सर्गे कृते पुनः । विधिवद्भोजितैर्विप्रैर्भवेन्मुक्तिर्न संशयः
જ્યારે સોળ શ્રાદ્ધો વિધિપૂર્વક આપવામાં આવે, પછી વૃષોત્સર્ગ કરવામાં આવે, અને નિયમસર વિપ્રોને ભોજન કરાવવામાં આવે—તો મુક્તિ થાય છે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 15
एवमुक्त्वा सुराः सर्वे गतवंतस्त्रिविष्टपम्
આવું કહીને સર્વ દેવતાઓ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) તરફ ગયા.
Verse 16
संगालेश्वरमाहात्म्यं संक्षेपात्कथितं तव । श्रुतं हरति पापानि दुःखशोकांस्तथैव च
હે દેવી, સંગાલેશ્વરનું માહાત્મ્ય તને સંક્ષેપમાં કહેલું છે. તેનું માત્ર શ્રવણ પાપોનો નાશ કરે છે અને દુઃખ તથા શોક પણ દૂર કરે છે.
Verse 300
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘સંગાલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ત્રિશતતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.