Adhyaya 105

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं स्थानमुत्तमम् । सर्वपापहरं नृणां विस्तरात्कथ यामि ते

ઈશ્વરે કહ્યું— હવે હું એક બીજું ઉત્તમ રહસ્ય તીર્થસ્થાન કહું છું, જે મનુષ્યોના સર્વ પાપો હરે છે; હું તે તને વિસ્તારે કહું છું।

Verse 2

प्रधानदेवमाहात्म्यं माहात्म्यं कल्पवासिनाम् । सोमेशो दैत्यहंता च वालरूपी पितामहः

અહીં મુખ્ય દેવનું મહાત્મ્ય તથા કલ્પકાળ ત્યાં નિવાસ કરનારાઓની મહિમા પ્રકીર્તિત થાય છે—સોમેશ દૈત્યહંતા છે અને પિતામહ (બ્રહ્મા) બાળરૂપે વિરાજે છે।

Verse 3

अर्कस्थलस्तथादित्यः प्रभासः शशिभूषणः । एते षट्प्रवरा देवाः क्षेत्रे प्राभासिके स्थिताः

અર્કસ્થલ, આદિત્ય, પ્રભાસ અને શશિભૂષણ—આ છ શ્રેષ્ઠ દેવો પ્રાભાસિક (પ્રભાસ) ક્ષેત્રમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 4

तेषां दर्शनमात्रेण कृतकृत्यः प्रजायते । मुच्यते पातकैर्घोरैराजन्मजनितैर्ध्रु वम्

તેમના માત્ર દર્શનથી મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે; અને જન્મથી સંગ્રહિત ભયંકર પાતકોમાંથી નિશ્ચિતપણે મુક્ત થાય છે।

Verse 5

देव्युवाच । पूर्वेषामुक्तदेवानां माहात्म्यं कथितं त्वया । प्रभासे बालरूपीति यत्प्रोक्तं तत्कथं वचः

દેવીએ કહ્યું—તમે પૂર્વે ઉલ્લેખિત દેવોના મહાત્મ્યનું વર્ણન કર્યું; પરંતુ પ્રભાસમાં પિતામહ ‘બાળરૂપે’ છે એમ કહ્યું—તે વચન કેવી રીતે સમજવું?

Verse 6

अन्येषु सर्व स्थानेषु वृद्धरूपी पितामहः । कथं च समनुप्राप्तो माहात्म्यं तस्य किं स्मृतम्

બીજા સર્વ સ્થાનોમાં પિતામહ વૃદ્ધરૂપે હોય છે; તો અહીં તેઓ આ રીતે કેવી રીતે આવ્યા, અને અહીં તેમનું કયું મહાત્મ્ય સ્મરાય છે?

Verse 7

कथं स पूज्यो देवेश यात्रा कार्या कथं नृभिः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि प्रसन्नो यदि मे प्रभो

હે દેવેશ! તેમની પૂજા કેવી રીતે કરવી અને મનુષ્યોએ યાત્રા કેવી રીતે કરવી? પ્રભુ, તમે પ્રસન્ન હો તો આ વાત વિસ્તારથી કહો।

Verse 8

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं ब्रह्मसम्भवम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું બ્રહ્મસમ્ભવ મહાત્મ્ય કહું છું, જેના માત્ર શ્રવણથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ થાય છે।

Verse 9

नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः । नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति ब्रह्मसमं तपः

બ્રહ્મા સમો કોઈ દેવ નથી, બ્રહ્મા સમો કોઈ ગુરુ નથી; બ્રહ્મા સમું કોઈ જ્ઞાન નથી, બ્રહ્મા સમું કોઈ તપ નથી।

Verse 10

तावद्धमंति संसारे दुःख शोकभयप्लुताः । न भवंति सुरज्येष्ठे यावद्भक्ताः पितामहे

દુઃખ, શોક અને ભયથી વ્યાકુળ જીવો તેટલાં સુધી સંસારમાં ભટકે છે; જ્યાં સુધી તેઓ દેવોમાં જ્યેષ્ઠ પિતામહ બ્રહ્માના ભક્ત ન બને।

Verse 11

समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बंधनात्

જેમ જીવનું ચિત્ત વિષયગોચરમાં ઘનિષ્ઠ રીતે આસક્ત થાય છે—એ જ આસક્તિ જો બ્રહ્મામાં અર્પિત થાય, તો કોણ બંધનથી મુક્ત ન થાય?

Verse 12

देव्युवाच । एवं माहात्म्यसंयुक्तो यदि ब्रह्मा जगद्गुरुः । प्राभासिके महातीर्थे कस्मिन्स्थाने तु संस्थितः

દેવીએ કહ્યું—જો જગદ્ગુરુ બ્રહ્મા આવા મહાત્મ્યથી યુક્ત હોય, તો પ્રભાસના મહાતીર્થમાં તેઓ કયા સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત છે?

Verse 13

किमर्थमागतस्तत्र कस्मिन्काले सुरोत्तमः । कथं स पूज्यो विप्रेंद्रैस्तिथौ कस्यां क्रमाद्वद

એ દેવોત્તમ ત્યાં શા માટે આવ્યા? કયા કાળે આવ્યા? અને વિપ્રેન્દ્રો દ્વારા તેમની પૂજા કઈ તિથિએ, કેવી રીતે કરવી—ક્રમથી કહો।

Verse 14

ईश्वर उवाच । सोमनाथस्य ऐशान्यां सांबादित्याग्निगोचरे । ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मलोक इवापरः

ઈશ્વરે કહ્યું—સોમનાથના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ)માં, સાંબાદિત્ય અને અગ્નિના પરિસરમાં બ્રહ્માનું પરમ સ્થાન છે—જાણે બીજું બ્રહ્મલોક।

Verse 15

तिष्ठते कल्पसंस्था वै तत्र कल्पांतवासिनः । तत्र स्थाने स्थितो देवि बालरूपी पितामहः

એ સ્થાન કલ્પપર્યંત સ્થિર રહે છે; ત્યાં કલ્પાંત સુધી વસનારા નિવાસ કરે છે. હે દેવી, એ સ્થાને પિતામહ બ્રહ્મા બાલરૂપે સ્થિત છે।

Verse 16

जगत्प्रभुर्लोककर्ता सत्त्वमूर्तिर्महाप्रभः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु क्षेत्रे प्राभासिके शुभे

જગત્પ્રભુ, લોકકર્તા, સત્ત્વમૂર્તિ મહાપ્રભુ—આઠ વર્ષના બાલરૂપે શુભ પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવ્યા।

Verse 17

तत्राऽकरोत्तपो घोरं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । संस्थाप्य तु महालिंगं सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

ત્યાં તેણે એક સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી ઘોર તપ કર્યું; અને મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને નાનાવિધ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરવા ઇચ્છા કરી।

Verse 18

ततः कालांतरेतीते सोमेन प्रार्थितो विभुः । क्षयरोगविमुक्तेन सम्यक्छ्रद्धान्वितेन वै

પછી થોડો સમય વીતી ગયા પછી, ક્ષયરોગથી મુક્ત અને સમ્યક શ્રદ્ધાથી યુક્ત સોમએ વિભુ પ્રભુને પ્રાર્થના કરી।

Verse 19

लिंगप्रतिष्ठाहेतोर्वै क्षेत्रे प्राभासिके शुभे । कोटिब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सहितो विश्वकर्मणा । कारयामास विधिवत्प्रतिष्ठां लिंगमुत्तमम्

લિંગ-પ્રતિષ્ઠા માટે, શુભ પ્રાભાસ ક્ષેત્રમાં, કરોડો બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે અને વિશ્વકર્માની હાજરીમાં, તેણે વિધિપૂર્વક ઉત્તમ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરાવી।

Verse 20

प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं सोमनाथं वरानने । दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम्

પછી, હે વરાનને, સોમનાથ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને તેણે બ્રાહ્મણોને બહુ મોટી યજ્ઞદક્ષિણા અપાવી।

Verse 21

एवं प्रतिष्ठितं लिंगं ब्रह्मणा लोककर्तृणा । वर्षाणि चात्र जातानि प्रभासे बालरूपिणः

આ રીતે લોકકર્તા બ્રહ્માએ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; અને પ્રાભાસમાં તે બાળરૂપે રહીને વર્ષો વિતાવ્યા।

Verse 22

चत्वारिंशद्वयं चैव क्षेत्रमध्यनिवासिनः । एवं परार्द्धमगमत्प्रभासक्षेत्रवासिनः

પવિત્ર ક્ષેત્રના મધ્યમાં નિવાસ કરીને તે બયાલીસ વર્ષ ત્યાં જ રહ્યો; આ રીતે પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં વસનાર માટે ‘પરાર્ધ’ કાળ પણ વીતી ગયો એમ કહેવાય છે।

Verse 23

देव्युवाच । ब्रह्मणो दिनमानं तु मासवर्षसहस्रकम् । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथायुर्ब्रह्मणः स्मृत म्

દેવીએ કહ્યું— બ્રહ્માના એક ‘દિવસ’નું પ્રમાણ હજારો માસ અને વર્ષોનું કહેવાય છે. બ્રહ્માની આયુ જેમ સ્મૃતિમાં કહેલી છે તેમ તે બધું વિસ્તારે કહો।

Verse 24

ईश्वर उवाच । परमायुः स्मृतो ब्रह्मा परार्द्धं तस्य वै गतम् । प्रभासक्षेत्रसंस्थस्य द्वितीयं भवतेऽधुना

ઈશ્વરે કહ્યું— બ્રહ્માની આયુ પરમ માનવામાં આવી છે; તેમાંનું એક પરાર્ધ નિશ્ચયે વીતી ગયું છે. પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સ્થિત બ્રહ્મા માટે હવે બીજું અર્ધ ભાગ પ્રવર્તે છે।

Verse 25

यदा प्राभासिके क्षेत्रे ब्रह्मा लोकपितामहः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु बालरूपी तदोच्यते

જ્યારે લોકપિતામહ બ્રહ્મા પ્રાભાસિક ક્ષેત્રમાં આવે છે, ત્યારે તેઓ બાળરૂપ—આઠ વર્ષના—કહેવામાં આવે છે।

Verse 26

अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी पितामहः । मुक्त्वा प्राभासिकं क्षेत्रं सदैव विबुधप्रिये

બીજા સર્વ તીર્થોમાં પિતામહ વૃદ્ધરૂપે દર્શાય છે; હે વિબુધપ્રિયે, પ્રાભાસિક ક્ષેત્ર સિવાય સદૈવ એવું જ રહે છે।

Verse 27

ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि ब्रह्माणस्तेषु ये स्मृताः । तेषामाद्यो महातेजाः प्रभासे यो व्यवस्थितः

બ્રહ્માંડનાં સર્વ તીર્થોમાં અને તે પવિત્ર સ્થાનોમાં સ્મરાતા બ્રહ્માઓમાં, પ્રભાસે પ્રતિષ્ઠિત મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા સર્વપ્રથમ છે।

Verse 28

कल्पेकल्पे तु नामानि शृणु त्वं तानि वै प्रिये । स्वयंभूः प्रथमे कल्पे द्वितीये पद्मभूः स्थितः

પ્રિયે, કલ્પે કલ્પે જે નામો થાય તે સાંભળ. પ્રથમ કલ્પમાં તે ‘સ્વયંભૂ’ કહેવાય છે; દ્વિતીય કલ્પમાં ‘પદ્મભૂ’ રૂપે સ્થિત છે.

Verse 29

तृतीये विश्वकर्तेति बालरूपी चतुर्थके । एतानि मुख्यनामानि कथितानि स्वयंभुवः

ત્રીજા કલ્પમાં તે ‘વિશ્વકર્તૃ’—જગતના કર્તા—કહેવાય છે; ચોથામાં ‘બાલરૂપિ’—યૌવનરૂપ ધારણ કરનાર. આ સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)નાં મુખ્ય નામો કહેવાયા છે.

Verse 30

नित्यं संस्मरते यस्तु स दीर्घायुर्नरो भवेत्

જે નિત્ય આ નામોનું સ્મરણ કરે છે, તે મનુષ્ય દીર્ઘાયુ બને છે.

Verse 31

चन्द्रसूर्यग्रहाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः । त्रैलोक्यं नश्यते सर्वं ब्रह्मरात्रि समागमे

ચંદ્ર-સૂર્ય સહિત સર્વ ગ્રહો, દેવ-અસુર-માનવ સહિત—સમગ્ર ત્રૈલોક્ય—બ્રહ્મરાત્રિના આગમને નાશ પામે છે.

Verse 32

पुनर्दिने तु संजाते प्रबुद्धः सन्पितामहः । तथा सृष्टिं प्रकुरुते यथापूर्वमभूत्प्रिये

પછી જ્યારે ફરી દિવસ ઉગે છે, ત્યારે પિતામહ બ્રહ્મા જાગૃત થઈ, હે પ્રિયે, જેમ પહેલાં હતું તેમ જ સૃષ્ટિને ફરી પ્રવર્તાવે છે.

Verse 33

दिनमानं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणो लोककर्तृणः । नेत्रभागाच्चतुर्भागस्त्रुटिः कालो निगद्यते

હું લોકકર્તા બ્રહ્માના દિવસનું માન કહું છું. નેત્રના એક ભાગના પણ ચોથા ભાગ જેટલો અતિસૂક્ષ્મ ક્ષણ ‘ત્રુટિ’ કાળ કહેવાય છે.

Verse 34

तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं निमिषांतं वरानने । निमिषैः पञ्चदशभिः काष्ठा इत्युच्यते बुधैः । त्रिंशद्भिश्चैव काष्ठाभिः कला प्रोक्ता मनीषिभिः

હે વરાનને, તેનાથી દ્વિગુણને ‘નિમિષ’ જાણવું. પંદર નિમિષને વિદ્વાનો ‘કાષ્ઠા’ કહે છે અને ત્રીસ કાષ્ઠાથી ‘કલા’ કહેવાય છે.

Verse 35

त्रिंशत्कलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः । दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं तयोर्भवेत्

ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત થાય છે અને એવા પંદર મુહૂર્તથી દિવસ બને છે. રાત્રિ પણ દિવસ જેટલી જ માનની; બંનેથી અહોરાત્ર બને છે.

Verse 36

तैः पंचदशभिः पक्षः पक्षाभ्यां मास उच्यते । मासैश्चैवायनं षङ्भिरब्दं स्यादयनद्वयात्

પંદર (દિવસ)થી પક્ષ થાય છે, બે પક્ષથી માસ કહેવાય છે. છ માસથી અયન થાય છે અને બે અયનથી વર્ષ બને છે.

Verse 37

चत्वारिंशद्धि लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः । विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम्

ચાલીસ લાખ, ફરી ત્રણ લાખ, અને વીસ હજાર પણ—આ સૂર્યમાન મુજબ ચતુર્યુગનું પ્રમાણ જાણવું જોઈએ।

Verse 38

चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम् । ऐन्द्रमेतद्भवेदायुः समासात्तव कीर्तितम्

એકોતેર ચતુર્યુગોના સમૂહને ‘મન્વંતર’ કહેવાય છે. આ જ ઇન્દ્રનું આયુષ્ય—સંક્ષેપમાં તને મેં કહ્યું।

Verse 39

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्ततः । औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्ततः

પ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુ, પછી સ્વારોચિષ મનુ. ત્યારબાદ ઔત્તમ અને તામસ, અને પછી ક્રમે રૈવત તથા ચાક્ષુષ।

Verse 40

वैवस्वतोऽर्कसावर्णिर्ब्रह्मसा वर्णिरेव च । धर्मसावर्णिनामा च रौच्यो भूत्यस्तथैव च

પછી વૈવસ્વત મનુ, અર્ક-સાવર્ણિ, તેમજ બ્રહ્મ-સાવર્ણિ; ‘ધર્મ-સાવર્ણિ’ નામે, અને તેમ જ રૌચ્ય તથા ભૂત્ય।

Verse 41

चतुर्दशैते मनवः संख्यातास्ते यथाक्रमम् । भूतान्भविष्यानिंद्रांश्च सर्वा न्वक्ष्ये तव क्रमात्

આ રીતે આ ચૌદ મનુઓ યોગ્ય ક્રમે ગણાયા. હવે ક્રમશઃ ભૂત અને ભવિષ્ય—બધા ઇન્દ્રોનું વર્ણન હું તને કહેશ।

Verse 42

विश्वभुक्च विपश्चिच्च सुकीर्तिः शिबिरेव च । विभुर्मनोभुवश्चैव तथौजस्वी बलिर्बली

વિશ્વભુક્, વિપશ્ચિત્, સુકીર્તિ અને શિબી; તેમજ વિભુ અને મનોભુવ; તથા તેજસ્વી અને મહાબલી બલિ—

Verse 43

अद्भुतश्च तथा शांती रम्यो देववरो वृषा । ऋतधामा दिवःस्वामी शुचिः शक्राश्चतुर्दश

અદ્ભુત; તેમજ શાંતિ, રમ્ય, દેવવર અને વૃષ; ઋતધામા, દિવઃસ્વામી અને શુચિ—આ ચૌદ શક્રો (ઇન્દ્રો) છે.

Verse 44

एते सर्वे विनश्यंति ब्रह्मणो दिवसे प्रिये । रात्रिस्तु तावती ज्ञेया कल्पमानमिदं स्मृतम्

હે પ્રિયે! બ્રહ્માના એક દિવસે આ બધા લય પામે છે. અને એટલાં જ પ્રમાણની બ્રહ્માની રાત્રિ જાણવી—આ જ કલ્પનું માન સ્મૃત છે.

Verse 45

प्रथमं श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः । वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथंतरोऽपरः

પ્રથમ શ્વેત-કલ્પ; બીજો નીલ-લોહિત. ત્રીજો વામદેવ; ત્યારપછી બીજો રાથંતર (કલ્પ) આવે છે.

Verse 46

रौरवः पंचमः प्रोक्तः षष्ठः प्राण इति स्मृतः । सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते

પાંચમો રૌરવ કહેવાયો છે; છઠ્ઠો પ્રાણ—એવું સ્મૃત છે. પછી સાતમો બૃહત્-કલ્પ, અને આઠમો કંદર્પ કહેવાય છે.

Verse 47

सद्योऽथ नवमः प्रोक्तः ईशानो दशमः स्मृतः । ध्यान एकादशः प्रोक्तस्तथा सारस्वतोऽपरः

પછી નવમો ‘સદ્ય’ કહેવાયો છે; દસમો ‘ઈશાન’ તરીકે સ્મરાય છે. અગિયારમો ‘ધ્યાન’ તરીકે પ્રોક્ત છે અને ત્યારપછી ‘સારસ્વત’ નામનો બીજો (કલ્પ) આવે છે.

Verse 48

त्रयोदश उदानस्तु गरुडोऽथ चतुर्दशः । कौर्मः पंचदशो ज्ञेयः पौर्णमासी प्रजापतेः

તેરમો (કલ્પ) ‘ઉદાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને ચૌદમો ‘ગરુડ’ તરીકે સ્મૃત છે. પંદરમો ‘કૌર્મ’ તરીકે જાણવો; તેમજ ‘પૌર્ણમાસી’ પ્રજાપતિની કહેવાઈ છે.

Verse 49

षोडशो नारसिंहस्तु समाधिस्तु ततः परः । आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्ततोऽपरः

સોળમો (કલ્પ) ‘નારસિંહ’ છે; ત્યારપછી ‘સમાધિ’ (કલ્પ) આવે છે. અઢારમો ‘આગ્નેય’ તરીકે પ્રોક્ત છે અને ત્યારબાદ ‘સોમ-કલ્પ’ આવે છે.

Verse 50

भावनो विंशतिः प्रोक्तः सुप्तमालीति चापरः । वैकुण्ठश्चार्चिषो रुद्रो लक्ष्मीकल्पस्तथापरेः

વીસમો ‘ભાવન’ તરીકે પ્રોક્ત છે; બીજો ‘સુપ્તમાલી’ કહેવાય છે. પછી ‘વૈકુંઠ’, ‘આર્ચિષ’, ‘રુદ્ર’ અને ત્યારબાદ ‘લક્ષ્મી-કલ્પ’ આવે છે.

Verse 51

सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरीकल्पस्तथोंऽधकः । माहेश्वरस्तथा प्रोक्तस्त्रिपुरो यत्र घातितः

સત્તાવીસમો ‘વૈરાજ’ તરીકે પ્રોક્ત છે; પછી ‘ગૌરી-કલ્પ’ તથા ‘અંધક’ (કલ્પ) છે. ‘માહેશ્વર’ (કલ્પ) પણ કહેવાયો છે—જ્યાં ત્રિપુરનો વધ થયો હતો.

Verse 52

पितृकल्पस्तथांते च या कुहूर्ब्रह्मणः स्मृता । त्रिंशत्कल्पाः समाख्याता ब्रह्मणो मासि वै प्रिये

અંતે પિતૃ-કલ્પ કહેવાયો છે અને ‘કુહૂ’ બ્રહ્માનો ભાગ તરીકે સ્મૃત છે. હે પ્રિયે, બ્રહ્માના એક ‘માસ’માં આમ ત્રીસ કલ્પો ગણાયા છે.

Verse 53

अतीताः कथिताः सर्वे वाराहो वर्त्ततेऽधुना । प्रतिपद्ब्रह्मणो यत्र वाराहेणोद्धृता मही

અતીત થયેલા બધા કલ્પો વર્ણવાયા; હવે વર્તમાનમાં વારાહ-કલ્પ ચાલે છે. એ જ બ્રહ્માના માસની પ્રતિપદા છે, જેમાં વરાહે ધરતીને ઉદ્ધરેલી હતી.

Verse 54

त्रिंशत्कल्पैः स्मृतो मासो वर्षं द्वादशभिस्तु तैः । अनेन वर्षमानेन तदा ब्रह्माऽष्टवार्षिकः । आनीतः सोमराजेन सोमनाथः प्रतिष्ठितः

ત્રીસ કલ્પોથી ‘માસ’ સ્મૃત છે અને એવા બાર માસોથી ‘વર્ષ’. આ વર્ષમાન પ્રમાણે ત્યારે બ્રહ્મા આઠ વર્ષના હતા; અને સોમરાજે પ્રભાસમાં (પ્રભુને) લાવી સોમનાથની પ્રતિષ્ઠા કરી.

Verse 55

एवं क्षेत्रे निवसतः प्रभासे बालरूपिणः । परार्द्धमेकमगमद्द्वितीयं वर्ततेऽ धुना

આ રીતે પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં બાલરૂપે નિવાસ કરતાં એક પરાર્ધ વીતી ગયું; હવે બીજું પરાર્ધ પ્રવર્તે છે.

Verse 56

एवं महाप्रभावोऽसौ प्रभासक्षेत्रमध्यगः । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्बालत्वात्क्षेत्रमाश्रितः

આ રીતે પ્રભાસ-ક્ષેત્રના મધ્યમાં નિવાસ કરનાર તે (બ્રહ્મા) મહાપ્રભાવશાળી છે. સ્વયંભૂ ભગવાન બ્રહ્માએ બાલભાવના કારણે આ પવિત્ર ક્ષેત્રનો આશ્રય લીધો છે.

Verse 57

स वै पूज्यो नमस्कार्यो वंदनीयो मनीषिभिः । आदौ स एव पूज्यः स्यात्सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

તે જ વિદ્વાનો દ્વારા પૂજ્ય, નમસ્કાર્ય અને વંદનીય છે. જે યાત્રાનું સાચું ફળ ઇચ્છે છે તેમણે સૌપ્રથમ તેની જ વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 58

यस्तं पूजयते भक्त्या स मां पूजयते भुवम् । यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि योस्य पूज्यो ममैव सः

હે દેવી! જે ભક્તિથી તેને પૂજે છે, તે પૃથ્વી પર ખરેખર મારી જ પૂજા કરે છે. જે તેને દ્વેષે છે, તે મને દ્વેષે છે; અને જેને માટે તે પૂજ્ય છે, તે મારા માટે પણ પૂજ્ય છે.

Verse 59

ब्रह्मणा पूज्यमानेन अहं विष्णुश्च पूजितः । विष्णुना पूज्यमानेन अहं ब्रह्मा च पूजितः

બ્રહ્માની પૂજા થાય ત્યારે હું અને વિષ્ણુ—બન્ને પૂજિત થઈએ છીએ. વિષ્ણુની પૂજા થાય ત્યારે હું અને બ્રહ્મા—બન્ને પૂજિત થઈએ છીએ.

Verse 60

मया पूजित मात्रेण ब्रह्मविष्णू च पूजितौ । सत्त्वं ब्रह्मा रजो विष्णुस्तमोऽहं संप्रकीर्तितः

માત્ર મારી પૂજા કરવાથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પણ પૂજિત થાય છે. આ ત્રિગુણમાં બ્રહ્મા સત્ત્વ, વિષ્ણુ રજ, અને હું તમ તરીકે પ્રકીર્તિત છું.

Verse 61

वायुर्ब्रह्माऽनलो रुद्रो विष्णुरापः प्रकीर्तितः । रात्रिर्विष्णुरहो रुद्रो या संध्या स पितामहः

બ્રહ્મા વાયુરૂપે, રુદ્ર અગ્નિરૂપે અને વિષ્ણુ જલરૂપે પ્રકીર્તિત છે. રાત્રિ વિષ્ણુ છે, દિવસ રુદ્ર છે, અને સંધ્યા પિતામહ (બ્રહ્મા) છે.

Verse 62

सामवेदो ह्यहं देवि ब्रह्मा ऋग्वेद उच्यते । यजुर्वेदो भवेद्विष्णुः कुलाधारो ह्यथर्वणः

દેવી, હું જ સામવેદ છું; બ્રહ્માને ઋગ્વેદ કહેવાય છે. વિષ્ણુ યજુર્વેદસ્વરૂપ છે, અને અથર્વણ વંશનો આધાર તથા પ્રતિષ્ઠા છે.

Verse 63

उष्णकालो ह्यहं देवि वर्षाकालः पितामहः । शीतकालो भवेद्विष्णुरेवं कालत्रयं हि सः

દેવી, હું ઉષ્ણકાળ છું; પિતામહ (બ્રહ્મા) વર્ષાકાળ છે. વિષ્ણુ શીતકાળ છે—આ રીતે કાળત્રયનું સ્વરૂપ પણ તે જ છે.

Verse 64

दक्षिणाग्निरहं ज्ञेयो गार्हपत्यो हरिः स्मृतः । ब्रह्मा चाहवनीयस्तु एवं सर्वं त्रिदैवतम्

મને દક્ષિણાગ્નિ તરીકે જાણો; હરિ ગાર્હપત્ય અગ્નિ તરીકે સ્મરાય છે. બ્રહ્મા આહવનીય છે—આ રીતે સર્વ ત્રિદૈવતસ્વરૂપ જ છે.

Verse 65

अहं लिंगस्वरूपस्थो भगो विष्णुः प्रकीर्तितः । बीजसंस्थो भवेद्ब्रह्मा विष्णुरापः प्रकीर्तितः

હું લિંગસ્વરૂપમાં સ્થિત છું; વિષ્ણુ ‘ભગ’ (ભાગ્ય-વિતરણકર્તા) તરીકે પ્રકીર્તિત છે. બ્રહ્મા બીજમાં સ્થિત છે, અને વિષ્ણુ ‘આપઃ’ એટલે જલસ્વરૂપ પણ કહેવાય છે.

Verse 66

अहमाकाशरूपस्थ एवं तत्त्वमयं प्रभुः । आकाशात्स्रवते यच्च तद्बीजं ब्रह्मसंस्थितम् । स्वरूपं ब्राह्ममाश्रित्य ब्रह्मा बीजप्ररोहकः

હું આકાશસ્વરૂપમાં સ્થિત, તત્ત્વમય પ્રભુ છું. આકાશમાંથી જે સ્રવે છે, તે જ બ્રહ્મામાં સ્થિત બીજ છે. બ્રાહ્મસ્વરૂપનો આશ્રય લઈને બ્રહ્મા તે બીજને અંકુરિત કરે છે.

Verse 67

नाभिमध्ये स्थितो ब्रह्मा विष्णुश्च हृदयांतरे । वक्त्रमध्ये अहं देवि आधारः सर्वदेहिनाम्

નાભિના મધ્યમાં બ્રહ્મા સ્થિત છે અને હૃદયાંતરમાં વિષ્ણુ. હે દેવી, મુખના મધ્યમાં હું જ છું—સમસ્ત દેહધારીઓનો આધાર.

Verse 68

यश्चाहं स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः । या देवी स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स च चन्द्रमाः

જે ‘હું’ છું તે સ્વયં બ્રહ્મા છે; અને એ જ બ્રહ્મા હુતાશન અગ્નિ પણ છે. જે દેવી છે તે સ્વયં વિષ્ણુ છે; અને એ જ વિષ્ણુ ચંદ્રમા પણ છે.

Verse 69

यः कालः स स्वयं ब्रह्मा यो रुद्रः स च भास्करः । एवं शक्तिविशेषेण परं ब्रह्म स्थितं प्रिये

જે કાળ છે તે સ્વયં બ્રહ્મા છે; અને જે રુદ્ર છે તે જ ભાસ્કર સૂર્ય પણ છે. હે પ્રિયે, શક્તિના વિશેષ પ્રકટ્યથી પરબ્રહ્મ એમ સ્થિત છે.

Verse 71

एवं यो वेद देवेशि अद्वैतं परमाक्षरम् । स सर्वं वेद नैवान्यो भेदकर्त्ता नराधमः

હે દેવેશી, જે આ રીતે અદ્વૈત પરમાક્ષરને જાણે છે, તે જ સર્વ જાણે છે. જે ભેદ રચે છે, તે બીજો નહીં—નરાધમ છે.

Verse 72

एकरूपं परं ब्रह्म कार्यभावात्पृथक्स्थितः । यस्तं द्वेष्टि वरारोहे ब्रह्मद्वेष्टा स उच्यते

પરબ્રહ્મ એકરૂપ છે; પરંતુ કાર્યભાવથી તે જુદું હોય તેમ દેખાય છે. હે વરારોહે, જે તેનો દ્વેષ કરે છે, તે ‘બ્રહ્મદ્વેષ્ટા’ કહેવાય છે.

Verse 73

दक्षिणांगे स्थितो ब्रह्मा वामांगे मम केशवः । यस्तयोर्द्वेषमाधत्ते स द्वेष्टा मम भामिनि

મારા જમણા અંગે બ્રહ્મા સ્થિત છે અને ડાબા અંગે કેશવ (વિષ્ણુ) છે. હે ભામિની, જે તે બંને વચ્ચે દ્વેષ ધારણ કરે છે, તે મારો જ દ્વેષી છે.

Verse 74

एवं ज्ञात्वा वरारोहे ह्यभिन्नेनान्तरात्मना । ब्रह्माणं केशवं रुद्रमेकरूपेण पूज येत्

હે વરારોહે, આમ જાણીને અને અંતરાત્માને અભિન્ન સમજીને, બ્રહ્મા, કેશવ અને રુદ્રની એકરૂપે પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 105

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्रह्म माहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યના મધ્યયાત્રા-પ્રકરણમાં ‘બ્રહ્મમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો પાંચમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.