Adhyaya 106

Verse 1

देव्युवाच । एवमद्वैतभावेन यद्ब्रह्म परिकीर्तितम् । तस्य पूजा विधानं मे कथयस्व यथार्थतः

દેવીએ કહ્યું— બ્રહ્મને આ રીતે અદ્વૈતભાવથી કીર્તિત કર્યું છે; તો તેની પૂજાવિધિ મને યથાર્થ રીતે કહો.

Verse 2

क्षेत्रे प्राभासिके देव बालरूपी पितामहः । स कथं पूज्यते लोकैः परब्रह्मस्वरूपवान्

હે દેવ, પ્રાભાસ ક્ષેત્રમાં પિતામહ બ્રહ્મા બાળરૂપે વિરાજે છે. પરબ્રહ્મસ્વરૂપ એવા તેમને લોકો કેવી રીતે પૂજે?

Verse 3

के मन्त्राः किं विधानं तद्बाह्मणास्तत्र कीदृशाः । तत्र स्थितानां विप्राणां कथं क्षेत्रफलं भवेत्

કયા મંત્રો જપવા અને કઈ વિધિ કરવી? ત્યાંના બ્રાહ્મણો કેવા છે? અને ત્યાં નિવાસ કરતા વિપ્રોને તે ક્ષેત્રનું પુણ્યફળ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય?

Verse 4

कतिप्रकारास्ते विप्रास्तत्र क्षेत्रनिवासिनः । किमाचारा महादेव किंशीलाः किंपरायणाः

હે મહાદેવ! તે ક્ષેત્રમાં વસતા વિપ્રો કેટલા પ્રકારના છે? તેમનો આચાર શું છે, તેમનો સ્વભાવ કેવો છે, અને તેઓ કોને પરમ આશ્રય માને છે?

Verse 5

एतद्विस्तरतो ब्रूहि ब्राह्मणानां महोदयम्

આ બધું વિસ્તૃત રીતે કહો—બ્રાહ્મણોની મહાન ઉન્નતિ, મહિમા અને પરમ પ્રતિષ્ઠા।

Verse 6

ईश्वर उवाच । साधुसाधु महादेवि सम्यक्प्रश्नविशारदे । शृणुष्वैकमना भूत्वा माहात्म्यं विप्रदैवतम्

ઈશ્વરે કહ્યું—સાધુ સાધુ, હે મહાદેવી! તું યોગ્ય પ્રશ્નોમાં નિપુણ છે. એકાગ્ર મનથી સાંભળ—દેવસ્વરૂપ વિપ્રોનું માહાત્મ્ય.

Verse 7

यच्छ्रुत्वा मानवो देवि मुच्यते सर्वपातकैः । ये केचित्सागरांतायां पृथिव्यां कीर्तिता द्विजाः

હે દેવી! આ સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. સમુદ્રપર્યંત પૃથ્વી પર જે જે પ્રસિદ્ધ દ્વિજ છે—તેમની મહિમા તેમાં સમાયેલ છે.

Verse 8

तद्रूपं मम देवेशि प्रत्यक्षं धरणीतले प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः

હે દેવેશી! મારું એ જ સ્વરૂપ પૃથ્વી પર પ્રત્યક્ષ છે; બ્રાહ્મણો પ્રત્યક્ષ દેવ છે, અને સ્વર્ગના દેવતાઓ પરોક્ષ રીતે જ અનુભૂતિ થાય છે.

Verse 9

ब्राह्मणा मत्प्रिया नित्यं ब्राह्मणा मामकी तनुः । यस्तानर्चयते भक्त्या स मामर्चयते सदा

બ્રાહ્મણો સદા મને પ્રિય છે; બ્રાહ્મણો જ મારું દેહરૂપ છે. જે તેમને ભક્તિથી પૂજે છે, તે સદૈવ મારી જ પૂજા કરે છે.

Verse 11

ये ब्राह्मणाः सोऽहमसंशयं प्रिये तेष्वर्चितेष्वर्चितोऽहं भवेयम् । तेष्वेव तुष्टेष्वहमेव तुष्टो वैरं च तैर्यस्य ममापि वैरम्

હે પ્રિયે! તે બ્રાહ્મણો નિઃસંદેહ હું જ છું. તેઓ પૂજિત થાય ત્યારે હું પણ પૂજિત થાઉં છું; તેઓ તૃપ્ત થાય ત્યારે હું પણ તૃપ્ત થાઉં છું. અને જે તેમનાં પ્રત્યે વૈર રાખે છે, તે મારાં પ્રત્યે પણ વૈર રાખે છે.

Verse 12

यश्चन्दनैः सागरुगन्धमाल्यै रभ्यर्चयेच्छैलमयीं ममार्चाम् । असौ न मामर्चयतेर्चयन्वै विप्रार्चनादर्चित एव चाहम्

જે ચંદન અને સુગંધિત માળાઓથી મારી શિલામય મૂર્તિનું ભવ્ય પૂજન કરે, તે પણ ખરેખર મારું પૂજન કરતો નથી; કારણ કે વિપ્ર-અર્ચનથી જ હું યથાર્થ રીતે અર્ચિત થાઉં છું.

Verse 13

यावंतः पृथिवीमध्ये चीर्णवेदव्रता द्विजाः । अचीर्णव्रतवेदा वा तेऽपि पूज्या द्विजाः प्रिये

હે પ્રિયે! પૃથ્વીમાં જેટલા પણ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) છે—તેઓ વેદવ્રતોનું આચરણ કરેલું હોય કે ન હોય—તેઓ સૌ પૂજ્ય છે.

Verse 14

न ब्राह्मणान्परीक्षेत श्राद्धे क्षेत्रनिवासिनः । सुमहान्परिवादोऽस्य ब्राह्मणानां परीक्षणे

શ્રાદ્ધકર્મમાં ક્ષેત્રનિવાસી બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા કરવી નહીં; બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા કરવાથી અતિમહાન દોષ અને ભારે નિંદા થાય છે।

Verse 15

काणाः खञ्जाश्च कृष्णाश्च दरिद्रा व्याधितास्तथा । सर्वे श्राद्धे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः

એક આંખવાળા, લંગડા, કૃષ્ણવર્ણ, દરિદ્ર તથા રોગગ્રસ્ત—એવા લોકોને પણ શ્રાદ્ધમાં અવશ્ય નિયુક્ત કરવા; વેદપારંગત બ્રાહ્મણો સાથે એકત્ર બેસાડી।

Verse 16

ब्राह्मणा जातितः पूज्या वेदाभ्यासात्ततः परम् । ततोर्थं हव्यकव्येषु न निन्द्या ब्राह्मणाः क्वचित्

બ્રાહ્મણો જન્મથી પૂજ્ય છે, અને વેદાભ્યાસથી તો વધુ પૂજ્ય; તેથી હવ્ય-કવ્ય, દેવ-પિતૃ અર્પણકર્મોમાં બ્રાહ્મણોની ક્યાંય નિંદા કરવી નહીં।

Verse 17

काणान्कुण्टांश्च कुब्जाश्च दरिद्रान्व्याधितानपि । नावमन्येद्द्विजान्प्राज्ञो मम रूपं यतः स्मृतम्

કાણા, અંગભંગ, કુબડા, દરિદ્ર કે રોગગ્રસ્ત—એવા દ્વિજોને જ્ઞાની પુરુષ અવમાન ન કરે; કારણ કે તેઓ મારા જ સ્વરૂપ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 18

बहवो हि न जानंति नरा ज्ञानबहिष्कृताः । यथाहं द्विजरूपेण चरामि पृथिवीमिमाम्

જ્ઞાનથી વંચિત ઘણા લોકો જાણતા નથી કે હું દ્વિજરૂપે આ પૃથ્વી પર વિચરું છું।

Verse 19

मद्रूपान्घ्नन्ति ये विप्रान्विकर्म कारयंति च । अप्रेषणे प्रेषयंति दासत्वं कारयन्ति च

જે મારા જ સ્વરૂપ એવા બ્રાહ્મણોને પ્રહાર કરે છે, તેમની પાસે નિષિદ્ધ કર્મ કરાવે છે, અયોગ્ય કામે મોકલે છે અને દાસત્વ કરાવે છે—તે ઘોર પાપના ભાગી બને છે।

Verse 20

मृतांस्तान्करपत्रेण यमदूता महाबलाः । निकृंतंति यथा काष्ठं सूत्रमार्गेण शिल्पिनः

તેઓ મરે પછી મહાબળી યમદૂત ‘કરપત્ર’ જેવી ધારદાર પાંખોથી તેમને કાપે છે, જેમ શિલ્પીઓ દોરાની રેખા પ્રમાણે લાકડું કાપે છે।

Verse 21

ये चैवाश्लक्ष्णया वाचा तर्जयन्ति नराधमाः । वदंति परुषं क्रोधात्पादेन निहनंति च

જે નરાધમો કર્કશ વાણીથી ધમકાવે છે, ક્રોધમાં કઠોર શબ્દો બોલે છે અને પગથી પણ પ્રહાર કરે છે—

Verse 22

मृतांस्तान्यमलोका हि निहत्य धरणीतले । क्रूरपादेन चाक्रम्य क्रोधसंरक्तलोचनाः

તેઓ મરે ત્યારે યમલોકના પ્રાણી તેમને ધરતી પર પાડી મારશે, ક્રૂર પગથી કચડી નાખશે; ક્રોધથી તેમની આંખો લાલ થઈ હશે।

Verse 24

अब्रह्मण्यास्तु ते बाह्या नित्यं ब्रह्मद्विषो नराः । तेषां घोरा महाकाया वज्रतुंडा भयानकाः । उद्धरंति मुहूर्तेन चक्षुः काका यमाज्ञया

જે બ્રાહ્મણ્યના વિરોધી છે તે બાહ્ય છે, સદા બ્રહ્મદ્વેષી નર. તેમના માટે યમની આજ્ઞાથી ભયાનક, મહાકાય, વજ્રતુલ્ય ચાંચવાળા કાગડા ક્ષણમાં આંખો ઉપાડી લે છે।

Verse 25

यस्ताडयति विप्रं वै क्षते कुर्याद्धि शोणितम् । अस्थिभंगं च वा कुर्यात्प्राणैर्वापि वियोजयेत्

જે બ્રાહ્મણને મારે, ઘા પાડી લોહી વહાવે, અથવા હાડકાં તોડે, કે પ્રાણોથી પણ વિયોગ કરાવે—

Verse 26

ब्रह्मघ्नः स तु विज्ञेयो न तस्मै निष्कृतिः स्मृता । पञ्चाशत्कोटिसंख्येषु नरकेष्वनुपूर्वशः

તેને બ્રહ્મઘ્ન જ જાણવો; તેના માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત સ્મૃત નથી. તે ક્રમશઃ પચાસ કરોડ નરકોમાં પડે છે.

Verse 27

स बहूनि सहस्राणि वर्षाणि पच्यते भृशम् । तस्माद्विप्रो वरारोहे नमस्कार्यो नृभिः सदा

તે અનેક હજાર વર્ષો સુધી અત્યંત યાતના ભોગવે છે. તેથી, હે વરારોહે, બ્રાહ્મણને મનુષ્યોએ સદા નમસ્કાર કરવો જોઈએ.

Verse 28

अन्नपानप्रदानैस्तु पूज्या हि सततं द्विजाः । सर्वेषां चैव दानानां विप्राः सर्वेऽधिकारिणः

અન્ન-પાનના દાનથી દ્વિજોને સદા પૂજવા જોઈએ. સર્વ દાનોમાં બ્રાહ્મણો જ સર્વાધિકારી (પાત્ર) છે.

Verse 29

नान्यः समर्थो देवेशि गृह्णन्यात्यधमां गतिम् । तपसा पावितो देवि ब्राह्मणो धृतकिल्विषः

હે દેવેશિ, બીજો કોઈ સમર્થ નથી; દાન ગ્રહણ કરનાર અત્યંત અધમ ગતિને પામી શકે. પરંતુ, હે દેવી, તપથી પાવન થયેલો બ્રાહ્મણ—પાપ ધારણ કરેલો હોવા છતાં—તપોબળથી જ ધારિત રહે છે.

Verse 30

न सीदेत्प्रतिगृह्णानः पृथिवीमनुसागराम् । नास्ति किंचिन्महादेवि दुष्कृतं ब्राह्मणस्य तु

સમુદ્રપર્યંત પૃથ્વીભરમાં દાન સ્વીકાર્યા છતાં તે ડૂબતો નથી. હે મહાદેવી, એવા બ્રાહ્મણને કોઈ દુષ્કૃત્ય લિપ્ત થતું નથી.

Verse 31

यस्तु स्थितः सदाऽध्यात्मे नित्यं सद्भावभावितः । ब्राह्मणो हि महद्भूतं जन्मना सह जायते

જે સદા અધ્યાત્મમાં સ્થિત રહે છે અને નિત્ય સદ્ભાવથી ભાવિત છે—એવો બ્રાહ્મણ જન્મ સાથે જ મહત્ત્વને લઈને જન્મે છે.

Verse 32

लोके लोकेश्वराश्चापि सर्वे ब्राह्मणपूजकाः । ततस्तान्नावमन्येत यदीच्छेज्जीवितं चिरम्

લોકોના અધિપતિઓ પણ સર્વે બ્રાહ્મણપૂજક છે. તેથી જે દીર્ઘ આયુષ્ય ઇચ્છે, તેણે તેમનો અપમાન ન કરવો.

Verse 33

ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्मीकुर्युः स्वतेजसा । लोकानन्यान्सृजेयुश्च लोकपालांस्तथाऽपरान्

બ્રાહ્મણો ક્રોધિત થાય તો પોતાના તેજથી સંહાર કરી ભસ્મ કરી શકે; તેમજ અન્ય લોકો અને અન્ય લોકપાલો પણ સર્જી શકે.

Verse 34

अपेयः सागरो यैश्च कृतः कोपान्महात्मभिः । येषां कोपाग्निरद्यापि दंडके नोपशाम्यति

જેનાં મહાત્માઓએ ક્રોધથી સાગરને અપેય બનાવી દીધો; જેમની ક્રોધાગ્નિ આજેય દંડકમાં શમતી નથી.

Verse 35

एते स्वर्गस्य नेतारो देवदेवाः सनातनाः । एभिश्चापि कृतः पंथा देवयानः स उच्यते

આ જ સ્વર્ગના નેતાઓ, સનાતન ‘દેવોના દેવ’ છે. એમના દ્વારા જ આ માર્ગ સ્થાપિત થયો; તેને ‘દેવયાન’ કહેવાય છે.

Verse 36

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषु सर्वं प्रतिष्ठितम् । ते वै लोकानिमान्सर्वान्पारयंति परस्परम्

તેઓ પૂજ્ય છે, નમસ્કારયોગ્ય છે; એમમાં જ સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે. ખરેખર તેઓ આ સર્વ લોકોને પરસ્પર ક્રમથી પાર કરાવે છે.

Verse 37

गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणाः शंसितव्रताः । विद्यास्नाता व्रतस्नाता अनपाश्रित्य जीविनः

અંતર્મુખ સ્વાધ્યાય અને તપ ધરાવતા બ્રાહ્મણો તેમના વ્રતો માટે પ્રશંસિત છે. વિદ્યામાં સ્નાત, વ્રતમાં સ્નાત થઈ તેઓ પરાશ્રય વિના જીવન જીવે છે.

Verse 38

आशीविषा इव क्रुद्धा उपचर्या हि ब्राह्मणाः । तपसा दीप्यमानास्ते दहेयुः सागरानपि

ક્રોધિત થાય ત્યારે બ્રાહ્મણો વિષધર સર્પ સમાન; તેથી તેમને યોગ્ય સન્માનથી ઉપચાર કરવો જોઈએ. તપથી દીપ્ત તેઓ સાગરોને પણ દહાવી શકે છે.

Verse 39

ब्राह्मणेषु च तुष्टुषु तुष्यंते सर्वदेवताः । ते गतिः सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तकाः

બ્રાહ્મણો પ્રસન્ન થાય ત્યારે સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. તેઓ સર્વ ભૂતોની ગતિ અને આશ્રય છે—અધ્યાત્મગતિનું ચિંતન કરનારાં.

Verse 40

आदिमध्यावसानानां ज्ञानानां छिन्नसंशयाः । परापरविशेषज्ञा नेतारः परमां गतिम् । अवध्या ब्राह्मणास्तस्मात्पापेष्वपि रताः सदा

જેઓ જ્ઞાનના આદિ‑મધ્ય‑અવસાન વિષેનો સંશય છેદી ચૂક્યા છે, પરા‑અપર તત્ત્વનો ભેદ જાણે છે અને પરમ ગતિ સુધી લઈ જાય છે—અતએવ બ્રાહ્મણો પાપમાં સદા રત હોય તોય અવધ્ય છે।

Verse 41

यश्च सर्वमिदं हन्याद्ब्राह्मणं चापि तत्समम् । सोऽग्निः सोऽर्को महातेजा विषं भवति कोपितः

જે કોઈ આ સર્વનું વિનાશ કરે અને બ્રાહ્મણનો પણ વધ કરે—જે તે વિનાશ સમાન છે—તે મહાતેજ અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન, ક્રોધે ચઢે ત્યારે વિષ બની જાય છે।

Verse 42

भूतानामग्रभुग्विप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः । न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हिचित्

બ્રાહ્મણ પ્રાણીઓમાં અગ્રભાગ ભોગવનાર છે; તે વર્ણોમાં શ્રેષ્ઠ, પિતા અને ગુરુ છે. તે કદી ધર્મસ્થિતિથી ખસે નહીં, વ્યથિત ન થાય, નાશ પામે નહીં।

Verse 43

वरिष्ठमग्निहोत्राद्धि ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् । विप्राणां वपुराश्रित्य सर्वास्तिष्ठंति देवताः

અગ્નિહોત્ર કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે બ્રાહ્મણના મુખમાં અર્પિત આહુતિરૂપ દાન. વિપ્રોના દેહનો આશ્રય લઈને સર્વ દેવતાઓ નિવાસ કરે છે।

Verse 44

अतः पूज्यास्तु ते विप्रा अलाभे प्रतिमादयः

અતએવ તે વિપ્રો પૂજ્ય છે; અને તેઓ ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે પ્રતિમા વગેરેને પૂજ્યરૂપે માનવા જોઈએ।

Verse 45

अविद्यो वा सविद्यो वा ब्राह्मणो मम दैवतम् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत्

અવિદ્ય હોય કે વિદ્યાવાન—બ્રાહ્મણ મારો દેવતા છે. જેમ અગ્નિ પ્રજ્વલિત હોય કે અપ્રજ્વલિત, તેમ છતાં તે મહાદૈવત જ છે.

Verse 46

स्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हव्यकव्यव्यपेतोऽपि ब्राह्मणो नैव दुष्यति

શ્મશાનમાં પણ તેજસ્વી પાવક કદી દૂષિત થતો નથી. તેમ જ હવ્ય-કવ્ય વિના પણ બ્રાહ્મણ દૂષિત થતો નથી.

Verse 47

महापातकवर्ज्यं हि पूज्यो विप्रो वरानने । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः सर्वथा दैवतं महत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षेदापद्गतं द्विजम्

હે વરાનને! મહાપાતકોથી રહિત વિપ્ર પૂજ્ય છે. બ્રાહ્મણો સર્વથા પૂજ્ય છે; તેઓ સર્વ રીતે મહાદૈવત છે. તેથી આપત્તિમાં પડેલા દ્વિજનું સર્વ પ્રયત્નથી રક્ષણ કરવું જોઈએ.

Verse 48

एवं विप्रा महादेवि पूज्याः सर्वत्र मानवैः । किं पुनः संजितात्मानो विशेषात्क्षेत्रवासिनः

હે મહાદેવી! આ રીતે વિપ્રો સર્વત્ર મનુષ્યો દ્વારા પૂજ્ય છે. તો પછી સંયતાત્મા બની વિશેષરૂપે ક્ષેત્રમાં વસનારા તો વધુ જ પૂજ્ય છે.

Verse 49

अथ क्षेत्रस्थितानां च चतुराश्रमवासिनाम् । विप्राणां वृत्तितो भेदं प्रवक्ष्याम्यानुपूर्व्यशः

હવે હું આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્થિત અને ચતુરાશ્રમમાં વસતા વિપ્રોના જીવનોપાર્જન અનુસારના ભેદને ક્રમશઃ કહું છું.

Verse 50

क्षेत्रस्य संन्यासविधिं ये जानंति द्विजातयः । वृत्तिभेदं क्रमाच्चैव ते क्षेत्रफलभागिनः

જે દ્વિજ આ ક્ષેત્રના સંન્યાસવિધાનને અને ક્રમશઃ જીવનવૃત્તિના ભેદોને જાણે છે, તે જ આ પવિત્ર ક્ષેત્રના ફળના ભાગી બને છે।

Verse 51

यथा क्षेत्रे निवसता वर्तितव्यं द्विजातिना । प्राजापत्यादिभेदेन तच्छृणु त्वं वरानने

હે વરાનને! આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનાર દ્વિજએ કેવી રીતે વર્તવું, તે પ્રાજાપત્ય વગેરે ભેદ મુજબ તું સાંભળ।

Verse 52

प्राजापत्या महीपालाः कपोता ग्रंथिकास्तथा । कुटिकाश्चाथ वैतालाः पद्महंसा वरानने

હે વરાનને! પ્રાજાપત્ય, મહીપાલ, કપોત, ગ્રંથિક; તેમજ કુટિકા; અને વૈતાલ તથા પદ્મહંસ—આ વિભાગો છે।

Verse 53

धृतराष्ट्रा बकाः कंका गोपालाश्चैव भामिनि । त्रुटिका मठराश्चैव गुटिका दंडिकाः परे

હે ભામિની! ધૃતરાષ્ટ્ર, બક, કંક અને ગોપાલ; તેમજ ત્રુટિકા અને મઠર; અને વધુમાં ગુટિકા તથા દંડિક—આ પણ વિભાગો છે।

Verse 54

क्षेत्रस्थानामिमे भेदा वृत्तिं तेषां शृणुष्व च

આ ક્ષેત્રમાં વસનારાઓના આ વિભાગો છે; હવે તેમની વૃત્તિ (જીવિકા-રીતિ) પણ સાંભળ।

Verse 55

अहिंसा गुरुशुश्रूषा स्वाध्यायः शौचसंयमः । सत्यमस्तेयमेतद्धि प्राजापत्यं व्रतं स्मृतम्

અહિંસા, ગુરુની શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા, સ્વાધ્યાય, શૌચ અને સંયમ, સત્ય તથા અસ્તેય—આ જ પ્રાજાપત્ય વ્રત તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 56

क्षयपुष्ट्यर्थविद्वेषकर्मभिः शांतिकादिभिः । पालयंति महीं यस्मान्महीपालास्ततः स्मृताः

ક્ષય-નિવારણ, પુષ્ટિ, હિત અને દ્વેષ-શમન માટે શાંતિ આદિ કર્મોથી જે ધરતીનું રક્ષણ કરે છે, તેઓ ‘મહીપાલ’ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 57

पतिता ये कणा भूमौ संहरंति कपोतवत् । उद्धृत्याजीवनं येषां कपोतास्ते तु साधकाः

જે કબૂતરની જેમ જમીન પર પડેલા દાણા કણો ભેગા કરે છે અને એ જથી જેમની આજીવિકા ચાલે છે, તેઓ ‘કપોત’ સાધક કહેવાય છે।

Verse 58

गृहं कृत्वा तु सद्ग्रंथाः सहसैव त्यजंति ये । कुटिका साधकास्ते वै शिवाराधनतत्पराः

સદગ્રંથોમાં નિપુણ હોવા છતાં જે ઘર બનાવી તેને સહસાએ ત્યજી દે છે, તેઓ ‘કુટિકા’ સાધક—શિવારાધનામાં તત્પર।

Verse 59

तीर्थासक्ताः सपत्नीका यथालब्धोपजीविनः । महासाहसयुक्तास्ते वैतालाख्यास्तु साधकाः

જે તીર્થોમાં આસક્ત, પત્ની સહિત રહેતા, યથાલબ્ધથી જીવન ચલાવતા અને મહાસાહસથી યુક્ત હોય, તેઓ ‘વૈતાલ’ નામના સાધક કહેવાય છે।

Verse 60

संयताः कामनासक्ता राज्यकामार्थसाधकाः । पद्मास्ते साधकाः ख्याता भिक्षाचर्यारताः सदा

જે સંયમી હોવા છતાં કામનાઓમાં આસક્ત રહી, રાજ્યલાભની ઇચ્છા તથા લૌકિક અર્થસિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરે છે—તે ‘પદ્મ’ સાધક તરીકે ખ્યાત છે; તેઓ સદા ભિક્ષાચાર્યાના નિયમમાં રત રહે છે.

Verse 61

ज्ञानयोगसमायुक्ता द्वैताचाररताश्च ये । हंसास्ते साधकाः ख्याताः स्वयमुत्पन्नसंविदः

જે જ્ઞાનયોગથી સંયુક્ત છે અને દ્વૈત-આચારના અનુશાસનમાં રત રહે છે—તે ‘હંસ’ સાધક તરીકે ખ્યાત છે; જેમની સ્વસંવિદ્ અંતરમાંથી સ્વયં ઉદ્ભવે છે.

Verse 62

ब्रह्मचर्येण सत्त्वेन तथाऽलुब्धतयापि वा । जितं जगद्धारयन्तो धृतराष्ट्रा मतास्तु ये

બ્રહ્મચર્ય, સાત્ત્વિકતા અને નિર્લોભતા દ્વારા જાણે જગતને જીતી તેને ધારણ કરનાર—તેઓ ‘ધૃતરાષ્ટ્ર’ (જગત-ધારક) તરીકે માનવામાં આવે છે.

Verse 63

गूढाश्चरंति ये ज्ञानं व्रतं धर्ममथापि वा । स्वार्थैकागतनिष्ठास्तु बकास्ते साधका मताः

જે જ્ઞાન, વ્રત અથવા ધર્મનું આચરણ ગુપ્ત રીતે કરે છે, પરંતુ નિષ્ઠા માત્ર સ્વાર્થમાં જ રાખે છે—તે ‘બક’ (બગલાસદૃશ) સાધક તરીકે માનવામાં આવે છે.

Verse 64

जलाश्रयं समाश्रित्य स्थिता उत्कृष्टसिद्धये । बिसशृंगाटकाहारास्ते कंकाः साधकाः स्मृताः

જે જલાશ્રયને આશ્રય કરીને ઉત્તમ સિદ્ધિ માટે ત્યાં સ્થિર રહે છે, અને કમળના નાળ તથા શિંગોડા આહારરૂપે લે છે—તે ‘કંક’ સાધક તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 65

गोभिः सार्द्धं व्रजंत्यत्र गोष्ठे च निवसंति ये । पंचगव्यरसा ये वै गोपालास्ते तु साधकाः

જે અહીં ગાયો સાથે ફરતા રહે છે, ગોષ્ઠમાં વસે છે અને પંચગવ્યના રસોથી જ જીવન નિર્વાહ કરે છે—તે સાધકો ‘ગોપાલ’ કહેવાય છે।

Verse 66

कृच्छ्रचांद्रायणैश्चैव क्षपयंति स्वकं वपुः । त्रुटिमात्राशनास्ते तु त्रुटिकाः साधका मताः

કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ જેવા કઠોર વ્રત-તપથી તેઓ પોતાનું શરીર ક્ષીણ કરે છે. જે ત્રુટિ-માત્ર આહાર લે છે, તે ‘ત્રુટિકા’ સાધક ગણાય છે।

Verse 67

कृत्वा कुशमयीं पत्नीं मठे ये गृहमेधिनः । भैक्षवृत्तिरताः शुद्धा मठरास्ते तु साधकाः

મઠમાં વસતા ગૃહસ્થો કુશઘાસની ‘પત્ની’ બનાવી, ભિક્ષાવૃત્તિથી જીવન કરે અને શુદ્ધ રહે—તેઓ ‘મઠરા’ સાધક કહેવાય છે।

Verse 68

ग्रासमात्रसमानाभिर्गुटिकाभिरथाष्टभिः । कन्दमूलफलोत्थाभिर्गुटिकास्ते द्विजातयः

કંદ-મૂળ-ફળમાંથી બનેલી, એક ગ્રાસ જેટલી, એવી આઠ ગોળીઓ જે દ્વિજ ભોજન કરે છે—તેઓ ‘ગુટિકા’ સાધક કહેવાય છે।

Verse 69

स्वदेहदण्डनैर्युक्ता रात्रौ वीरासने स्थिताः । दंडिनस्ते समाख्याताः सर्वमेतत्तवोदितम्

પોતાના દેહ પર દંડન-સંયમનો અભ્યાસ કરીને જે રાત્રે વીરાસનમાં સ્થિર રહે છે, તેઓ ‘દંડી’ તરીકે ઓળખાય છે—આ બધું તમે જ કહ્યું છે।

Verse 70

सामान्योऽपि विशेषश्च वृत्तिनो गृहिणोऽपि वा । तेषां भेदो मया ख्याताः सम्यक्क्षेत्रनिवासिनाम्

સામાન્ય હોય કે વિશેષ, જીવનવૃત્તિથી ભિક્ષુક હોય કે ગૃહસ્થ પણ—સમ્યક રીતે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનારાઓના ભેદ મેં યથાવત્ પ્રગટ કર્યા છે।

Verse 71

एवमादिधर्मयुक्ताः प्रभासक्षेत्रवासिनः । तैः पूज्यो भगवान्देवो बालरूपी पितामहः

આ રીતે આદિધર્મથી યુક્ત પ્રભાસક્ષેત્રવાસીઓ બાળરૂપ પિતામહ બ્રહ્મા એવા ભગવાન દેવની પૂજા કરે છે।

Verse 72

महापातकिनो ये तु ये तु विप्रैर्बहिष्कृताः । न च ते संस्पृशेयुर्वै ब्रह्माणं बालरूपिणम्

પરંતુ જે મહાપાતકી છે અને જેમને વિપ્રોએ બહિષ્કૃત કર્યા છે—તેઓ બાળરૂપ બ્રહ્માને સ્પર્શ પણ ન કરે।

Verse 73

ब्रह्मचारी सदा दांतो जितक्रोधो जितेंद्रियः । एवं ते ब्राह्मणाः ख्याताः क्षेत्रमध्यनिवासिनः

તેઓ સદા બ્રહ્મચારી, નિત્ય દાંત, ક્રોધજિત અને ઇન્દ્રિયજિત હોય છે—ક્ષેત્રના મધ્યમાં નિવાસ કરનાર તે બ્રાહ્મણો એમ જ પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 74

तैः पूज्यो भगवान्देवो बालरूपी पितामहः । ये वेदाध्ययने युक्तास्तैः प्रपूज्यः पितामहः

તેમના દ્વારા બાળરૂપ પિતામહ બ્રહ્મા—એ ભગવાન દેવ પૂજ્ય છે; અને જે વેદાધ્યયનમાં યુક્ત છે, તેમના દ્વારા પિતામહ વિશેષ આદરથી પૂજનીય છે।

Verse 106

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्राह्मणप्रशंसा वर्णनंनाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, મધ્યયાત્રા-પ્રસંગે ‘બ્રાહ્મણપ્રશંસાનું વર્ણન’ નામનો એકસો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।