Adhyaya 1

Verse 1

व्यास उवाच । यश्चाद्यः पुरुषः पुराण इति यः संस्तूयते सर्वतः सोमेशः सुरसंयुतः क्षितितले यैर्वीक्षितो हीक्षणैः । ते तीर्त्वा विततांतरं भवभयं भूत्याऽभिसंभूषिताः स्वर्गं यानवरैःप्रयान्ति सुकृतैर्यज्ञै यथा यज्विनः

વ્યાસે કહ્યું—જે સર્વત્ર ‘આદ્ય પુરુષ’ અને ‘પુરાતન’ તરીકે સ્તુત થાય છે, તે દેવસંયુક્ત સોમેશ છે; ધરતી પર જેને ભક્તિભાવે પવિત્ર દૃષ્ટિથી લોકો દર્શન કરે છે. તેઓ સંસારભયના વિશાળ અંતરને પાર કરીને, દિવ્ય ઐશ્વર્યથી અલંકૃત બની, પુણ્યકર્મો અને યજ્ઞફળથી, યજ્વિનની જેમ ઉત્તમ દિવ્ય યાનો દ્વારા સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 2

प्रसरद्बिन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने । षड्त्रिंशत्तत्त्वदेहाय नमश्चिन्मात्रमूर्तये

પ્રસરતા બિંદુ-નાદરૂપ ધ્વનિવાળા, શુદ્ધ અમૃતમય આત્માસ્વરૂપ, છત્રીસ તત્ત્વોથી રચિત દેહધારી, અને ચિન્માત્ર મૂર્તિ એવા પરમેશ્વરને નમસ્કાર।

Verse 3

अमृतेनोदरस्थेन म्रियन्ते सर्वदेवताः । कंठस्थित विषेणापि यो जीवति स पातुः वः

અમૃત જો ઉદરમાં જ બંધ રહી જાય તો સર્વ દેવતાઓ પણ મરી જાય; પરંતુ કંઠમાં સ્થિત વિષ હોવા છતાં જે જીવિત રહે છે—એ જ પ્રભુ તમારું રક્ષણ કરે।

Verse 4

सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषेया महर्षयः । पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्

સત્રના અંતે નૈમિષારણ્યના મહર્ષિઓએ નિષ્પાપ સૂત રોમહર્ષણને પવિત્ર પુરાણ-સંહિતા વિષે પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 5

त्वया सूत महा बुद्धे भगवान्ब्रह्मवित्तमः । इतिहासपुराणार्थे व्यासः सम्यगुपासितः

હે મહાબુદ્ધિમાન સૂત! ઇતિહાસ અને પુરાણોના અર્થ-તાત્પર્યમાં બ્રહ્મવિત્તમ ભગવાન વ્યાસની તમે સમ્યક સેવા-ઉપાસના કરી છે।

Verse 6

तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हर्षितानि यत् । द्वैपायनस्यानुभावात्ततोऽभू रोमहर्षणः

તેમના વચનોથી તમારા સર્વ રોમ હર્ષથી ઊભા થયા; તેથી દ્વૈપાયન (વ્યાસ)ના પ્રભાવથી તમે ‘રોમહર્ષણ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા।

Verse 7

भवन्तमेव प्रथमं व्याजहार स्वयं प्रभुः । मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं कथाम्

પ્રભુસ્વરૂપ મુનિ વ્યાસે સ્વયં પ્રથમ માત્ર તમને જ કહ્યું—મુનિઓને સંહિતા તથા પૌરાણિક પવિત્ર કથા કહેવા માટે।

Verse 8

त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः । संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः

સ્વાયંભુવ યજ્ઞના વિસ્તૃત સોમ-સુત્યાહે સંહિતા કહવા માટે તમે સ્વાંશે સ્વયં પુરુષોત્તમ હરિરૂપે પ્રગટ થયા।

Verse 9

तस्माद्भवन्तं पृच्छामः पुराणे स्कन्दकीर्तिते । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मी यात्रा श्रुता पुरा

અતએવ સ્કંદે કીર્તિત આ પુરાણમાં, પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં પૂર્વે સાંભળેલી ‘બ્રાહ્મી યાત્રા’ વિષે અમે તમને પૂછીએ છીએ।

Verse 10

अधुना वैष्णवीं रौद्रीं यात्रां सर्वार्थसंयुताम् । वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद

હવે, હે પુરાણાર્થવિશારદ! સર્વફળસંપન્ન વૈષ્ણવી તથા રૌદ્રી યાત્રાઓનું પણ અમને વર્ણન કરવું આપને યોગ્ય છે।

Verse 11

मुनीना वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः । प्रणम्य शिरसा प्राह व्यासं सत्यवतीसुतम्

મુનિઓનાં વચન સાંભળી, પૌરાણિકોમાં શ્રેષ્ઠ સૂતે શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો અને સત્યવતીપુત્ર વ્યાસને કહ્યું।

Verse 12

रोमहर्षण उवाच । श्रीवत्सांकं जगद्योनिं हरिमोंकाररूपिणम् । अप्रमेयं गुरुं देवं निर्मलं निर्मलाश्रयम्

રોમહર્ષણ બોલ્યા—શ્રીવત્સચિહ્નિત, જગદ્યોનિ, ઓંકારરૂપ હરિને હું નમસ્કાર કરું છું; તે અપ્રમેય, દિવ્ય ગુરુ, નિર્મળ અને નિર્મળોના આશ્રય છે।

Verse 13

हंसं शुचिषदं व्योम व्यापकं सर्वदं शिवम् । उदासीनं निरायासं निष्प्रपञ्चं निरञ्जनम्

હું તેને નમસ્કાર કરું છું—જે હંસરূপ, શુચિધામમાં નિવાસી, આકાશ સમ સર્વવ્યાપક, સર્વદાતા, શિવ, ઉદાસીન અને નિરાયાસ; પ્રપંચાતીત તથા નિરંજન છે।

Verse 14

शून्यं बिंदुस्वरूपं तु ध्येयं ध्यानविवर्जितम् । अस्ति नास्तीति यं प्राहुः सुदूरे चान्तिके च यत्

હું તે તત્ત્વને નમસ્કાર કરું છું—જે શૂન્ય સમ છે છતાં બિંદુસ્વરૂપ છે; ધ્યેય છે, પરંતુ (સામાન્ય) ધ્યાનથી પર છે; જેને ‘છે’ અને ‘નથી’ એમ કહે છે; જે અતિ દૂર પણ છે અને અતિ નજીક પણ।

Verse 15

मनोग्राह्यं परं धाम पुरुषाख्यं जगन्मयम् । हृत्पंकजसमासीनं तेजोरूपं निरिन्द्रियम्

(હું) તેમને નમસ્કાર કરું છું—શુદ્ધ મનથી ગ્રાહ્ય, પરમ ધામ, ‘પુરુષ’ નામે પ્રસિદ્ધ, જગતવ્યાપી; હૃદયકમળમાં આસનસ્થ, તેજોરૂપ અને ઇન્દ્રિયાતીત।

Verse 16

एवंविधं नमस्कृत्य परमात्मानमीश्वरम् । कथां वदिष्ये द्विविधां द्विशरीरां तथैव तु

આ રીતે પરમાત્મા ઈશ્વરને નમસ્કાર કરીને, હું હવે તે પાવન કથા કહેશ—જે પદ્ધતિથી દ્વિવિધ છે અને સ્વરૂપે પણ દ્વિશરીરા (બે પાસાંવાળી) છે।

Verse 17

दिव्यभाषासमोपेतां वेदाधिष्ठानसंयुताम् । पञ्चसंधिसमायुक्तां षडलंकारभूषिताम्

(આ કથા) દિવ્ય ભાષાથી સમુપેત, વેદાધિષ્ઠાનથી સંયુક્ત; પંચસંધિઓથી યુક્ત અને ષડલંકારોથી ભૂષિત છે।

Verse 18

सप्तसाधनसंयुक्तां रसाष्टगुणरंजिताम् । गुणैर्नवभिराकीर्णां दशदोषविवर्जिताम्

(આ) સપ્ત સાધનોથી સંયુક્ત, અષ્ટ રસગુણોથી રંજિત; નવ ગુણોથી પરિપૂર્ણ અને દશ દોષોથી વિવર્જિત છે।

Verse 19

विभाषाभूषितां तद्वदेकायत्तां मनोहराम् । पञ्चकारणसंयुक्तां चतुष्करणसम्मताम्

(આ કથા) વિવિધ ભાષાશૈલીઓથી ભૂષિત હોવા છતાં એકનિષ્ઠ અને મનોહર છે; પંચકારણોથી સંયુક્ત અને ચતુષ્કરણથી સમ્મત છે।

Verse 20

पुनश्च द्विविधां तद्वज्ज्ञानसंदोहदायिनीम् । व्यासेन कथितां पुण्यां शृणुध्वं पापनाशिनीम्

અને ફરી તે જ દ્વિવિધ પુણ્યકથા સાંભળો—જે જ્ઞાનનો ખજાનો આપે છે; વ્યાસે કહેલી આ કથા પુણ્યદાયિની અને પાપનાશિની છે.

Verse 21

यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेद्धि परमां गतिम् । दुःखत्रयविनिर्मुक्तः सर्वातङ्कविवर्जितः

આ પવિત્ર કથા સાંભળવાથી પાપકર્મમાં લાગેલો પણ પરમ ગતિને પામે છે; તે ત્રિવિધ દુઃખથી મુક્ત અને સર્વ ઉપદ્રવોથી રહિત થાય છે.

Verse 22

न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात्कदाचन । श्रद्दधानाय शान्ताय कीर्तनीया द्विजातये

આ પુણ્યકથા નાસ્તિકને ક્યારેય કહેવી નહીં; શ્રદ્ધાવાન, શાંત સ્વભાવવાળા અને દ્વિજ યોગ્ય શ્રોતાને જ તેનું કીર્તન કરવું જોઈએ.

Verse 23

निषेकादिः श्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्ति ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्

જેનાં માટે નિષેકાદિથી શ્મશાનાંત સુધીના સંસ્કાર મંત્રો સાથે વિધિરૂપે નિર્ધારિત છે, શાસ્ત્રમાં અધિકાર માત્ર તેનો જ છે; બીજાનો નથી.

Verse 24

चतुःपक्षावदातस्य विशुद्धिर्ब्राह्मणस्य च । सद्वृत्तस्याधिकारोऽस्ति शास्त्रेऽस्मिन्वेदसम्मते

ચાર વેદોમાં પ્રવીણ અને ઉજ્જ્વલ એવા બ્રાહ્મણની જ વિશુદ્ધિ માન્ય છે; અને સદ્વૃત્તનો જ આ વેદસંમતિ શાસ્ત્રમાં અધિકાર છે.

Verse 25

यथा सुराणां प्रवरो देवदेवो महेश्वरः । नदीनां च यथा गंगा वर्णानां ब्राह्मणो यथा

જેમ દેવોમાં દેવદેવ મહેશ્વર શ્રેષ્ઠ છે, જેમ નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે, તેમ જ વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે।

Verse 26

अक्षराणां तु सर्वेषामोंकारः प्रथमो यथा । पूज्यानां तु यथा माता गुरूणां च यथा पिता । तथैव सर्वशास्त्राणां प्रधानं स्कन्दकीर्तितम्

જેમ સર્વ અક્ષરોમાં ઓંકાર પ્રથમ છે, જેમ પૂજ્યમાં માતા અને ગુરુઓમાં પિતા મુખ્ય છે; તેમ જ સર્વ શાસ્ત્રોમાં સ્કંદપુરાણને મુખ્ય તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 27

पुरा कैलासशिखरे ब्रह्मादीनां च सन्निधौ । स्कान्दं पुराणं कथितं पार्वत्यग्रे पिनाकिना

પૂર્વે કૈલાસશિખરે બ્રહ્મા આદિ દેવોના સન્નિધানে, પાર્વતીના સમક્ષ પિનાકધારી શિવે સ્કંદપુરાણનું કથન કર્યું।

Verse 28

पार्वत्या षण्मुखस्याग्रे तेन नन्दिगणाय वै । नन्दिना तु कुमाराय तेन व्यासाय धीमते

પાર્વતીએ ષણ્મુખના સમક્ષ (આ) કહ્યું; તેમણે નંદિગણને આપ્યું. નંદીએ કુમારને, અને કુમારે ધીમાન વ્યાસને (આ) ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 29

व्यासेन मे समाख्यातं भवद्भ्योऽहं प्रकीर्तये

વ્યાસે મને જે સમ્યક રીતે સમજાવ્યું છે, તે જ હું હવે આપ સૌને પ્રકીર્તિત કરું છું।

Verse 30

यूयं सद्भावसंयुक्ता यतः सर्वे महर्षयः । तेन मे भाषितुं श्रद्धा भवतां स्कन्दसंहिताम्

તમે સર્વે મહર્ષિઓ સદ્ભાવથી યુક્ત છો; તેથી તમારાં સમક્ષ આ સ્કન્દ-સંહિતા કહેવા માટે મને શ્રદ્ધા અને દૃઢ નિશ્ચય થયો છે।