Adhyaya 107

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ पूजाविधानं ते कथयामि समासतः । भक्तिभेदान्पृथक्तस्य ब्रह्मणो बालरूपिणः

ઈશ્વરે કહ્યું—હવે હું તને સંક્ષેપમાં, સર્વથી વિલક્ષણ એવા તે પરબ્રહ્મના દિવ્ય બાળરૂપની પૂજાવિધિ તથા ભક્તિના ભિન્ન ભેદો અલગ અલગ કહીશ।

Verse 2

रथयात्राविधानं तु स्तोत्रमंत्रविधिक्रमम् । विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा

રથયાત્રાનું વિધાન તથા સ્તોત્ર-મંત્રોના વિધિક્રમનું વર્ણન છે; મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન થતી ભક્તિ વિવિધરૂપે ઉપદેશિત છે।

Verse 3

लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा । ध्यानधारणया या तु वेदानां स्मरणेन च । ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते

ભક્તિ લૌકિક, વૈદિક અને આધ્યાત્મિક પણ હોઈ શકે છે. ધ્યાન-ધારણા તથા વેદસ્મરણ દ્વારા જે ભક્તિ આચરાય અને બ્રહ્મને પ્રીતિકર બને, તેને ‘માનસી ભક્તિ’ કહે છે।

Verse 4

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धविधानकैः । जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते

મંત્રો, વેદપાઠ, નમસ્કાર, અગ્નિકર્મ તથા શ્રાદ્ધવિધાન, તેમજ જપ અને આરણ્યક આચરણ દ્વારા થતી ભક્તિને ‘વાચિકી ભક્તિ’ કહે છે।

Verse 5

व्रतोपवासनियमैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । कृच्छ्र सांतपनैश्चान्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

વ્રત, ઉપવાસ અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ કરાવતા નિયમોથી; કૃચ્છ્ર, સાંતપન વગેરે તપોથી તથા ચાંદ્રાયણાદિ અનુષ્ઠાનોથી—આ રીતે કાયાથી ભક્તિ પ્રગટ થાય છે।

Verse 6

ब्रह्मोक्तैश्चोपवासैश्च तथान्यैश्च शुभव्रतैः । कायिकी भक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्

બ્રહ્મોક્ત (શાસ્ત્રવિહિત) ઉપવાસો તથા અન્ય શુભ વ્રતો દ્વારા—આને ‘કાયિકી ભક્તિ’ કહેવામાં આવી છે; દ્વિજ માટે તે ત્રિવિધ છે।

Verse 7

गोघृतक्षीरदधिभिर्मध्विक्षुसुकुशोदकैः । गंधमाल्यैश्च विविधैर्वस्तुभिश्चोपपादिभिः

ગૌઘૃત, દૂધ અને દહીંથી; મધ, ઇક્ષુ (ગણું) તથા શુદ્ધ કુશોદકથી; વિવિધ સુગંધો અને માળાઓથી તથા યોગ્ય અનેક વસ્તુઓના અર્પણથી—પૂજન થાય છે।

Verse 8

घृतगुग्गुलधूपैश्च कृष्णागुरुसुगंधिभिः । भूषणै हैमरत्नाद्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च

ઘૃત-ગૂગ્ગુલ ધૂપથી, કૃષ્ણાગુરુની સુગંધથી સુવાસિત; સોનાં-રત્નાદિ ભૂષણોથી તથા ચિત્રમય માળાઓથી—અર્ચના થાય છે।

Verse 9

न्यासैः परिसरैः स्तोत्रैः पताकाभिस्तथोत्सवैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्ववस्तूपहारकैः

ન્યાસ, પરિક્રમા, સ્તોત્રપાઠ, ધ્વજ-પતાકા અને ઉત્સવો દ્વારા; નૃત્ય, વાદ્ય અને ગીત તથા સર્વ પ્રકારની વસ્તુઓના ઉપહાર-અર્પણથી—પૂજા મહોત્સવરૂપે થાય છે।

Verse 10

भक्ष्यभोज्यान्न पानैश्च या पूजा क्रियते नरैः । पितामहं समुद्दिश्य सा भक्तिर्लौकिकी मता

મીઠાઈ, રાંધેલું ભોજન, અન્ન અને પેયોથી લોકો પિતામહ બ્રહ્માને ઉદ્દેશીને જે પૂજા કરે છે, તે ‘લૌકિકી ભક્તિ’ ગણાય છે.

Verse 11

वेदमंत्रहविर्भागैः क्रिया या वैदिकी स्मृता

વેદમંત્રો અને હવિના યોગ્ય ભાગો સાથે જે ક્રિયા કરવામાં આવે છે, તે જ ‘વૈદિકી’ ક્રિયા તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 12

दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रजम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाश इति क्रिया

અમાવાસ્યા અને પૂનમના દિવસે અગ્નિહોત્રસંબંધિત ક્રિયા કરવી—અર્પણનું પ્રાશન, દક્ષિણાદાન અને પુરોડાશ અર્પણ; આ જ વિધિ છે.

Verse 13

इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः । ऋग्यजुः सामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च । क्रियते ब्रह्माणमुद्दिश्य सा भक्तिर्वेदिकोच्यते

ઇષ્ટિ, ધૃતિ, સોમપાન અને સર્વ યાજ્ઞિક કર્મો; ઋક્-યજુઃ-સામનો જપ તથા સંહિતાઓનું અધ્યયન—આ બધું બ્રહ્માને ઉદ્દેશીને કરવામાં આવે તો તે ‘વૈદિકી ભક્તિ’ કહેવાય છે.

Verse 14

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्विजितेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षी व्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः

જે નિત્ય પ્રાણાયામમાં તત્પર, ધ્યાનવાન અને ઇન્દ્રિયજિત હોય; ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરે, વ્રતધારી હોય અને સર્વ ઇન્દ્રિયોનું પ્રત્યાહાર કરેલો હોય—એવો શિસ્તબદ્ધ સાધક છે.

Verse 15

धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानः प्रजेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवर्णं सुलोचनम्

હૃદયમાં ધારણા સ્થિર કરીને તે પ્રજેશ્વર (પ્રજાપતિ/બ્રહ્મા)નું ધ્યાન કરે છે—હૃદયકમળની કર્ણિકામાં આસનસ્થ, રક્તવર્ણ અને સુલોચન।

Verse 16

पश्यन्नुद्द्योतितमुखं ब्रह्माणं सुकटीतटम् । रक्तवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम् । एवं यश्चिंतयेद्देवं ब्रह्मभक्तः स उच्यते

પ્રકાશિત મુખવાળા, સુશોભિત કટિ-પ્રદેશવાળા બ્રહ્માને નિહાળો—રક્તવર્ણ, ચતુર્ભુજ, વરદ અને અભયદ હસ્તવાળા। જે આ રીતે દેવનું ચિંતન કરે તે બ્રહ્મભક્ત કહેવાય।

Verse 17

विधिं च शृणु मे देवि यः स्मृतः क्षेत्रवासिनाम्

હે દેવી, ક્ષેત્રવાસીઓ માટે જે આચારવિધિ સ્મૃત છે, તે મારી પાસેથી સાંભળો।

Verse 18

निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः । चतुर्वर्गेपि निःस्नेहाः समलोष्टाश्मकांचनाः

તેઓ મમતા અને અહંકારથી રહિત, નિઃસંગ અને નિષ્પરિગ્રહી હોય છે; ચતુર્વર્ગ પ્રત્યે પણ આસક્તિ રાખતા નથી, અને માટીનો ઢેલો, પથ્થર તથા સોનાને સમાન ગણે છે।

Verse 19

भूतानां कर्मभिर्नित्यं त्रिविधैरभयप्रदाः । प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः

તેઓ ભૂતોને નિત્ય ત્રિવિધ કર્મોથી અભય આપે છે; સદા પ્રાણાયામમાં તત્પર રહે છે અને પરદેવ/પરમના ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહે છે।

Verse 20

जापिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मक्रियापराः । सांख्ययोगविधिज्ञा ये धर्मविच्छिन्नसंशयाः

તેઓ જપ કરનાર, સદા શુચિ, યતિ-ધર્મની ક્રિયાઓમાં તત્પર; સાંખ્ય અને યોગની વિધિના જાણકાર, જેમના ધર્મવિષયક સંશયો છેદાઈ ગયા છે।

Verse 21

ब्रह्मपूजारता नित्यं ते विप्राः क्षेत्रवासिनः । तैर्यथा पूजनीयो वै बालरूपी पितामहः

ક્ષેત્રમાં વસતા તે વિપ્રો નિત્ય બ્રહ્મપૂજામાં રત રહે છે; અને તેમના દ્વારા બાળરૂપે પ્રગટ પિતામહ બ્રહ્માનું યથાવિધિ પૂજન અવશ્ય કરવું જોઈએ।

Verse 22

तथाहं कीर्त्तयिष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये । स्नात्वा तु विमले तीर्थे शुक्लांबरधरः शुचिः । पूजोपहारसंयुक्तस्ततो ब्रह्माणमर्चयेत्

અતઃ હું તેનું વર્ણન કરું છું—હે પ્રિયે, એકાગ્ર મનથી સાંભળ. નિર્મળ તીર્થમાં સ્નાન કરીને, શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરી, શુચિ બની, પૂજાના ઉપહાર સાથે પછી બ્રહ્માનું અર્ચન કરવું।

Verse 23

पूर्वं संस्नाप्य विधिना पंचामृतरसोदकैः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

પ્રથમ વિધિપૂર્વક પંચામૃતના દ્રવોથી (દેવતાને) સ્નાન કરાવવું—ગોમૂત્ર, ગોમય, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશાસંસ્કૃત જળ।

Verse 24

गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं गंधद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि

ગાયત્રી મંત્રથી ગોમૂત્ર ગ્રહણ કરવું; ‘ગંધદ્વાર’ મંત્રથી ગોમય; ‘આપ્યાયસ્વ’ મંત્રથી દૂધ; અને ‘દધિક્રાવ્ણ’ મંત્રથી દહીં—આ જ વિધિ છે।

Verse 25

तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यं देवस्य त्वा कुशोदकम् । आपोहिष्ठेति मंत्रेण पंचगव्येन स्नापयेत्

‘તેજોऽસિ શુક્રમ્’ મંત્રથી ઘી, ‘દેવસ્ય ત્વા’ મંત્રથી કુશોદક ગ્રહણ કરવું; અને ‘આપો હિષ્ઠા’ મંત્રથી પંચગવ્ય વડે દેવનું સ્નાન કરાવવું।

Verse 26

कपिलापंचगव्येन कुशवारियुतेन च । स्नापयेन्मंत्रपूतेन ब्रह्मस्नानं हि तत्स्मृतम्

કપિલા ગાયના પંચગવ્યને કુશજળ સાથે મંત્રથી પવિત્ર કરી દેવનું સ્નાન કરાવવું; આ જ ‘બ્રહ્મસ્નાન’ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 27

वर्षकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् । सुरज्येष्ठं तु संस्नाप्य दहेत्सर्वं न संशयः

હજારો કરોડ વર્ષોમાં સંચિત થયેલું જે પાપ હોય, સૂરજ્યેષ્ઠ (દેવોમાં શ્રેષ્ઠ)નું સ્નાન કરાવવાથી તે સર્વ દગ્ધ થઈ જાય છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 28

एवं संस्नाप्य विधिना ब्रह्माणं बालरूपिणम् । कर्पूरागरुतोयेन ततः संस्नापयेद्द्विजः

આ રીતે વિધિપૂર્વક બાલરૂપ બ્રહ્માનું સ્નાન કરાવી, પછી દ્વિજએ કપૂર અને અગરુ સુગંધિત જળથી ફરી સ્નાન કરાવવું।

Verse 29

एवं कृत्वार्च्चयेद्देवं गायत्रीन्यासयोगतः । मूर्ध्नः पादतलं यावत्प्रणवं विन्यसेद्बुधः

આ રીતે કરીને ગાયત્રી-ન્યાસયોગ મુજબ દેવની અર્ચના કરવી; અને બુદ્ધિમાને મસ્તકથી પાદતલ સુધી પ્રણવનો ન્યાસ સ્થાપવો।

Verse 30

तकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि सकारं मुखमण्डले । विकारं कंठदेशे तु तुकारं चांगसंधिषु

મસ્તકના શિખરે ‘ત’ અક્ષર સ્થાપિત કરવો, મુખમંડળમાં ‘સ’। કંઠપ્રદેશમાં ‘વિ’ અને અંગોના સંધિસ્થાનો પર ‘તુ’ અક્ષર ન્યાસ કરવો.

Verse 31

वकारं हृदि मध्ये तु रेकारं पार्श्वयोर्द्वयोः । णिकारं दक्षिणे कुक्षौ यकारं वामसंज्ञिते

હૃદયના મધ્યમાં ‘વ’ અક્ષર, બંને પાર्श્વોમાં ‘રે’ અક્ષર ન્યાસ કરવો. જમણી કુક્ષિમાં ‘ણિ’ અને ડાબા ભાગમાં ‘ય’ અક્ષર સ્થાપિત કરવો.

Verse 32

भकारं कटिनाभिस्थं गोकारं पार्श्वयोर्द्वयोः । देकारं जानुनोर्न्यस्य वकारं पादपद्मयोः

કટિ તથા નાભિપ્રદેશમાં ‘ભ’ અક્ષર, બંને પાર्श્વોમાં ‘ગો’ અક્ષર ન્યાસ કરવો. બંને ઘૂંટણ પર ‘દે’ મૂકી, પદ્મચરણો પર ‘વ’ અક્ષર સ્થાપિત કરવો.

Verse 33

स्यकारमंगुष्ठयोर्न्यस्य धीकारमुरसि न्यसेत् । मकारं जानुमूले तु हि कारं गुह्यमाश्रितम्

અંગૂઠાઓ પર ‘સ્ય’ અક્ષર ન્યાસ કરીને, ઉરસ્થળમાં ‘ધી’ સ્થાપિત કરવો. પછી ઘૂંટણના મૂળમાં ‘મ’ અને ગુહ્યપ્રદેશમાં ‘હિ’ અક્ષર નિર્ધારિત કરવો.

Verse 34

धिकारं हृदये न्यस्य योकारं चाधरोष्ठके । योकारं च तथैवान्यमुत्तरोष्ठे न्यसेत्सुधीः

હૃદયમાં ‘ધિ’ અક્ષર ન્યાસ કરીને, અધરોષ્ઠ પર ‘યો’ સ્થાપિત કરવો. તેમજ બીજો ‘યો’ અક્ષર પણ ઉત્તરોષ્ઠ પર વિદ્વાન ન્યાસ કરે.

Verse 35

नकारं नासिकाग्रे तु प्रकारं नेत्रमाश्रितम् । चोकारं च भ्रुवोर्मध्ये दकारं प्राणमाश्रितम्

‘ન’ અક્ષર નાસિકાગ્રે સ્થાપિત કર; ‘પ્ર’ ને નેત્રમાં આશ્રય આપ. ‘ચો’ ને ભ્રૂમધ્યે અને ‘દ’ ને પ્રાણમાં સ્થાપિત કર.

Verse 36

यात्कारं च ललाटांते विन्यसेद्वै सुरेश्वरि । न्यासं कृत्वाऽत्मनो देहे देवे कुर्यात्तथा प्रिये

હે સુરેશ્વરી! લલાટના અંતે ‘યાત્’ અક્ષર વિન્યસ કર. પોતાના દેહમાં ન્યાસ કરીને, હે પ્રિયે, તેવી જ રીતે દેવમાં પણ કર.

Verse 37

सर्वोपहारसंपन्नं कृत्वा सम्यङ्निरीक्षयेत् । कुंकुमागरुकर्पूरचंदनेन विमिश्रितम्

બધા ઉપહારોથી સંપન્ન કરીને તેને સમ્યક રીતે નિરીક્ષણ કરવું; જે કુંકુમ, અગરુ, કપૂર અને ચંદનથી મિશ્રિત હોય.

Verse 38

गंधतोयैरुपस्कृत्य गायत्र्या प्रणवेन च । प्रोक्षयेत्सर्वद्रव्याणि पश्चादर्चनमारभेत्

સુગંધિત જળથી ઉપસ્કૃત કરીને, ગાયત્રી અને પ્રણવ (ૐ) સાથે સર્વ દ્રવ્યોનું પ્રોક્ષણ કર; ત્યારબાદ અર્ચના આરંભ કર.

Verse 39

दिव्यै पुष्पैः सुगंधैश्च मालतीकमलादिभिः । अशोकैः शतपत्रैश्च बकुलैः पूजयेत्क्रमात्

માલતી, કમળ વગેરે દિવ્ય સુગંધિત પુષ્પોથી, તેમજ અશોક, શતપત્ર અને બકુલના પુષ્પોથી ક્રમશઃ પૂજન કરવું.

Verse 40

कृष्णागरुसुधूपेन घृतदीपैस्तथोत्तमैः । ततः प्रदापयेत्तत्र नैवेद्यं विविधं क्रमात्

કૃષ્ણ અગરૂના ઉત્તમ ધૂપ અને શ્રેષ્ઠ ઘૃતદીપોથી પૂજન કરીને, પછી ક્રમશઃ ત્યાં વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 41

खण्डलड्डुकश्रीवेष्टकांसाराशोकपल्लवैः । स्वस्तिकोल्लिपिकादुग्धा तिलवेष्टकिलाटिकाम्

ખંડ લાડુ, શુભ વેષ્ટન, પાત્રસમૂહ અને અશોક પલ્લવ, તેમજ સ્વસ્તિક-લેખન માટેનું દુધ અને તિલ-વેષ્ટિત કિલાટિકા વગેરે અર્પણ કરવું।

Verse 42

फलानि चैव पक्वानि मूलमंत्रेण दापयेत् । ऋग्वेदं च यजुर्वेदं सामवेदं च पूजयेत्

મૂલમંત્રથી પક્વ ફળો અર્પણ કરવાં; અને ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ તથા સામવેદની પણ પૂજા કરવી।

Verse 43

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मं संपूजयेद्बुधः । ईशानादिक्रमाद्देवि दिशासु विदिशासु च

બુદ્ધિમાન ઉપાસક જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય અને ધર્મનું સમ્યક પૂજન કરે; હે દેવી, ઈશાનથી ક્રમ લઈને દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં પણ।

Verse 44

चतुर्द्दशविद्यास्थानानि ब्रह्मणोऽग्रे प्रपूजयेत् । हृदयानि ततो न्यस्य देवस्य पुरतः क्रमात्

બ્રહ્માના અગ્રે ચૌદ વિદ્યાસ્થાનોનું પ્રથમ પૂજન કરવું; પછી ‘હૃદય’ મંત્રોનું ક્રમશઃ ન્યાસ કરીને દેવના સમક્ષ સ્થાપિત કરવું।

Verse 45

आपोहिष्ठेति ऋगियं हृदयं परिकीर्त्तितम् । ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत्

‘આપો હિ ષ્ઠા…’—આ ઋગ્વેદીય મંત્ર હૃદયરૂપે પરિકીર્તિત છે. ‘ઋતં સત્યં…’ શિખા તરીકે પ્રોક્ત છે અને ‘ઉદુ ત્યં…’ ને નેત્રરૂપે વિનિયોજવું.

Verse 46

चित्रं देवानामित्येवं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । ब्रह्मंस्ते छादयामीति कवचं समुदाहृतम्

‘ચિત્રં દેવાનામ…’ એવો મંત્ર સર્વ લોકોમાં વિશ્રુત છે અને કવચરૂપે સમુદાહૃત છે. ‘બ્રહ્મંસ્તે છાદયામિ’ રક્ષાત્મક આવરણરૂપે જપાય છે.

Verse 47

भूर्भुवः स्वरितीरेश पूजनं परिकीर्तितम् । गायत्र्या पूजयेद्देवमोंकारेणाभिमंत्रितम्

હે તીરેશ! ‘ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ’ દ્વારા પૂજન પરિકીર્તિત છે. ઓંકારથી અભિમંત્રિત કરીને ગાયત્રી વડે દેવનું પૂજન કરવું.

Verse 48

प्रणवेनापरान्सर्वानृग्वेदादीन्प्रपूजयेत् । गायत्री परमो मंत्रो वेदमाता विभावरी

પ્રણવ (ૐ) વડે ઋગ્વેદ આદિ અન્ય સર્વનું યથાવિધિ પૂજન કરવું. ગાયત્રી પરમ મંત્ર છે, વેદમાતા છે, તેજોમયી છે.

Verse 49

गायत्र्यक्षरतत्त्वैस्तु ब्रह्माणं यस्तु पूजयेत् । उपोष्य पंचदश्यां तु स याति परमं पदम्

જે ગાયત્રીના અક્ષર-તત્ત્વોથી બ્રહ્માનું પૂજન કરે અને પંચદશી તિથિએ ઉપવાસ કરે, તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 50

संसारसागरं घोरमुत्तितीर्षुर्द्विजो यदि । प्रभासे कार्त्तिके मासि ब्रह्माणं पूजयेत्सदा

જો કોઈ દ્વિજ આ ઘોર સંસારસાગર પાર કરવા ઇચ્છે, તો પ્રભાસમાં કાર્તિક માસે સદા બ્રહ્માજીની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 51

यस्य दर्शनमात्रेण अश्वमेध फलं लभेत् । कस्तं न पूजयेद्विद्वान्प्रभासे बालरूपिणम्

જેનાં માત્ર દર્શનથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે, પ્રભાસમાં તે બાલરૂપ પ્રભુને કયો વિદ્વાન ન પૂજે?

Verse 52

यस्यैकदिवसप्रांते सदेवासुरमानवाः । विलयं यांति देवेशि कस्तं न प्रतिपूजयेत्

હે દેવેશી! જેના એક જ દિવસના અંતે દેવ, અસુર અને માનવ સૌ લય પામે છે, તેને કોણ મહા આદરથી ન પૂજે?

Verse 53

पिता यः सर्वदेवानां भूतानां च पितामहः । यस्मादेष स तैः पूज्यो ब्राह्मणैः क्षेत्रवासिभिः

જે સર્વ દેવોના પિતા અને સર્વ ભૂતોના પિતામહ છે; તેથી તેઓ દેવો દ્વારા તથા આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં વસતા બ્રાહ્મણો દ્વારા પૂજ્ય છે।

Verse 54

रुद्ररूपी विश्वरूपी स एव भुवनेश्वरः । पौर्णमास्यामुपोषित्वा ब्रह्माणं जगतां पतिम् । अर्चयेद्यो विधानेन सोऽश्वमेधफलं लभेत्

તે રુદ્રરૂપ, વિશ્વરૂપ—એ જ ભુવનેશ્વર છે. જે પૌર્ણિમાએ ઉપવાસ કરીને વિધાનપૂર્વક જગત્પતિ બ્રહ્માજીની અર્ચના કરે, તે અશ્વમેધનું ફળ પામે છે।

Verse 55

कार्त्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्त्तिता । यां कृत्वा मानवो भक्त्या याति ब्रह्मसलोकताम्

કાર્તિક માસમાં દેવની રથયાત્રા પ્રખ્યાત છે. તેને ભક્તિપૂર્વક કરનાર મનુષ્ય બ્રહ્મલોકને પામે છે.

Verse 56

कार्त्तिके मासि देवेशि पौर्णमास्यां चतुर्मुखम् । मार्गेण चर्मणा सार्द्धं सावित्र्या च परंतपः

હે દેવેશિ! કાર્તિક પૂર્ણિમાએ ચતુર્મુખ બ્રહ્માને સાવિત્રીসহ, નિર્ધારિત માર્ગ-યાત્રા તથા ચર્માવરણ સાથે, હે પરંતપ, પૂજવો જોઈએ.

Verse 57

भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यैः समन्वितम् । स्थापयेद्भ्रामयित्वा तु सकलं नगरं नृपः

નાનાવિધ વાદ્યો સાથે સમગ્ર નગરની શોભાયાત્રા કરાવવી; અને ફરાવીને પછી રાજાએ આખા નગરને યથાસ્થાને સ્થિર કરાવવું.

Verse 58

ब्राह्मणान्भोजयित्वाग्रे शांडिलेयं प्रपूज्य च । आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिःस्वनैः

પ્રથમ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી અને શાંડિલેયનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, પછી પુણ્ય વાદ્યોના મંગલ નાદ વચ્ચે દેવને રથ પર આરોપવો.

Verse 59

रथाग्रे शांडिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः । ब्राह्मणान्वाचयित्वा च कृत्वा पुण्याहमंगलम्

રથના અગ્રભાગે શાંડિલીપુત્રનું વિધાનપૂર્વક પૂજન કરીને, બ્રાહ્મણો દ્વારા આશીર્વચન પાઠ કરાવી, ‘પુણ્યાહ’ મંગલવિધિ કરવી જોઈએ.

Verse 60

देवमारोपयित्वा तु रथे कुर्यात्प्रजागरम् । नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मशेषैश्च पुष्कलैः

દેવતાને રથ પર આરોપિત કરીને રાત્રીભર જાગરણ કરવું; નાનાવિધ પવિત્ર પ્રેક્ષણો તથા બ્રાહ્મણવિધિ પછી પવિત્ર થયેલા ‘બ્રહ્મશેષ’ નૈવેદ્યનું પ્રચુર અર્પણ કરવું.

Verse 61

नारोढव्यं रथे देवि शूद्रेण शुभमिच्छता । नाधर्मेण विशेषेण मुक्त्वैकं भोजकं प्रिये

હે દેવી, શુભ ઇચ્છનાર શૂદ્રે રથ પર ચઢવું ન જોઈએ. તેમજ અધર્મથી કોઈ કાર્ય ન કરવું—હે પ્રિયે, આ વિધિ માટે નિયુક્ત એકમાત્ર ભોજક સેવક જ અપવાદ છે.

Verse 62

ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेत्प्रिये । भोजकं वामपार्श्वे तु पुरतः पंकजं न्यसेत्

હે પ્રિયે, બ્રહ્માના જમણા પાર्श્વે સાવિત્રીને સ્થાપિત કરવી; ડાબા પાર्श્વે ભોજક સેવકને, અને આગળ કમળ મૂકવું.

Verse 63

एवं तूर्यनिनादैश्च शंखशब्दैश्च पुष्कलैः । भ्रामयित्वा रथं देवि पुरं सर्वं च दक्षिणम् । स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः

આ રીતે વાદ્યોના નાદ અને શંખધ્વનિની પ્રચુરતા વચ્ચે, હે દેવી, રથને સમગ્ર નગરમાં દક્ષિણાવર્ત શુભ માર્ગે ફેરવી, વિદ્વાન નીરાજન (આરતી) કરીને તેને ફરી સ્વસ્થાને સ્થાપિત કરે.

Verse 64

य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति । रथं वाऽकर्षयेद्यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्

જે ભક્તિપૂર્વક આ રીતે યાત્રા (રથયાત્રા) કરે છે, જે તેને દર્શન કરે છે, અથવા જે રથ ખેંચે છે—તે બ્રહ્માના પદ (લોક) ને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 65

यो दीपं धारयेत्तत्र ब्रह्मणो रथपृष्ठगः । पदेपदेऽश्वमेधस्य स फलं विंदते महत्

જે ત્યાં બ્રહ્માના રથપીઠ પર સ્થિત રહી દીવો ધારણ કરે છે, તે પગલે પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું મહાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 66

यो न कारयते राजा रथयात्रां तु ब्रह्मणः । स पच्यते महादेवि रौरवे कालमक्षयम्

હે મહાદેવી, જે રાજા બ્રહ્માની રથયાત્રા કરાવતો નથી, તે રૌરવ નરકમાં અક્ષય કાળ સુધી પીડાય છે।

Verse 67

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राष्ट्रस्य क्षेममिच्छता । रथयात्रां विशेषेण स्वयं राजा प्रवर्त्तयेत्

અતએવ રાજ્યના કલ્યાણની ઇચ્છા ધરાવતો રાજા સર્વ પ્રયત્નથી, વિશેષરૂપે પોતે જ આ રથયાત્રા પ્રવર્તાવે।

Verse 68

प्रतिपद्ब्राह्मणांश्चापि भोजयेद्वि धिवत्सुधीः । वासोभिरहतैश्चापि गन्धमाल्यानुलेपनैः

પ્રતિપદાના દિવસે વિદ્વાન વ્યક્તિ વિધિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે અને નવા વસ્ત્રો, સુગંધ, માળા તથા અનુલેપનથી તેમનું પૂજન કરે।

Verse 69

कार्त्तिके मास्यमावास्यां यस्तु दीपप्रदीपनम् । शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेत्परमं पदम्

કાર્તિક માસની અમાવાસ્યાએ જે બ્રહ્માની શાળામાં દીપ પ્રદીપન કરે છે, તે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 70

उत्सवेषु च सर्वेषु सर्वकाले विशेषतः । पूजयेयुरिमं विप्रा ब्रह्माणं जगतां गुरुम्

બધા ઉત્સવોમાં અને ખરેખર સર્વકાળે વિશેષરૂપે, બ્રાહ્મણોએ જગતગુરુ એવા આ બ્રહ્મદેવની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 71

यथाकृत्यप्रयोगेण सम्यक्छ्रद्धा समन्विताः । पूज्यो दिव्योपचारेण यथावित्तानुसारतः

વિધિ અનુસાર યોગ્ય શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દિવ્ય ઉપચારોથી તેમની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 72

एवं ते कथितं देवि पूजामाहात्म्यमुत्तमम् । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं ब्रह्मणः बालरूपिणः

હે દેવી! આ રીતે મેં તને પૂજાનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય કહ્યું—બાળરૂપ બ્રહ્મદેવના પ્રભાસક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય।

Verse 73

तस्याहं कथयिष्यामि नाम्नामष्टोत्तरं शतम् । प्रदत्त्वा च पठित्वा च यज्ञायुतफलं लभेत्

હવે હું તેમના અષ્ટોત્તર શત નામો કહેશ. તેને યોગ્યને અર્પણ કરીને અને પોતે પાઠ કરીને, દસ હજાર યજ્ઞોના સમાન ફળ મળે છે।

Verse 74

गायत्र्या लक्षजाप्येन सम्यग्जप्तेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति स्तोत्रस्यास्य उदीरणात्

ગાયત્રીના એક લાખ જપને યોગ્ય રીતે કરવાથી જે ફળ મળે, તે જ ફળ આ સ્તોત્રના ઉચ્ચારથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 75

इदं स्तोत्रवरं दिव्यं रहस्यं पापनाशनम् । न देयं दुष्टबुद्धीनां निन्दकानां तथैव च

આ ઉત્તમ સ્તોત્ર દિવ્ય, ગુહ્ય અને પાપનાશક છે. દુષ્ટબુદ્ધિવાળાઓને તથા નિંદકોને તે આપવું ન જોઈએ.

Verse 76

ब्राह्मणाय प्रदातव्यं श्रोत्रियाय महात्मने । विष्णुना हि पुरा पृष्टं ब्रह्मणः स्तोत्रमुत्त्मम्

આ બ્રાહ્મણને—વેદજ્ઞ શ્રોત્રિય મહાત્માને—આપવું જોઈએ. કારણ કે પ્રાચીનકાળે વિષ્ણુએ બ્રહ્માના આ ઉત્તમ સ્તોત્ર વિષે પૂછ્યું હતું.

Verse 77

केषुकेषु च स्थानेषु देवदेव पितामह । संचिन्त्यस्तन्ममाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदुत्तम

હે દેવદેવ, હે પિતામહ! કયા કયા સ્થાનો અને તીર્થોમાં તમારું ચિંતન કરવું જોઈએ? વિચાર કરીને મને કહો, કારણ કે તમે સર્વજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છો.

Verse 78

ब्रह्मोवाच । पुष्करेऽहं सुरश्रेष्ठो गयायां प्रपितामहः । कान्यकुब्जे वेदगर्भो भृगुक्षेत्रे चतुर्मुखः

બ્રહ્માએ કહ્યું—પુષ્કરમાં હું ‘સુરશ્રેષ્ઠ’ તરીકે, ગયામાં ‘પ્રપિતામહ’ તરીકે ઓળખાઉં છું. કાન્યકુબ્જમાં હું ‘વેદગર્ભ’ અને ભૃગુક્ષેત્રમાં ‘ચતુર્મુખ’ છું.

Verse 79

कौबेर्यां सृष्टिकर्ता च नन्दिपुर्यां बृहस्पतिः । प्रभासे बालरूपी च वाराणस्यां सुरप्रियः

કૌબેરીમાં હું ‘સૃષ્ટિકર્તા’ છું અને નંદીપુરીમાં ‘બૃહસ્પતિ’. પ્રભાસમાં હું બાલરૂપે છું અને વારાણસીમાં ‘સુરપ્રિય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.

Verse 80

द्वारावत्यां चक्रदेवो वैदिशे भुवनाधिपः । पौंड्रके पुण्डरीकाक्षः पीताक्षो हस्तिनापुरे

દ્વારાવતીમાં હું ચક્રદેવ છું, વૈદિશમાં ભુવનાધિપ. પૌંડ્રકમાં હું પુન્ડરીકાક્ષ છું અને હસ્તિનાપુરમાં પીતાક્ષ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.

Verse 81

जयंत्यां विजयश्चासौ जयन्तः पुरुषोत्तमे । वाडेषु पद्महस्तोऽहं तमोलिप्ते तमोनुदः

જયંતીમાં હું વિજય તરીકે પ્રસિદ્ધ છું અને પુરુષોત્તમમાં જયંત. વાડમાં હું પદ્મહસ્ત છું, અને તમોલિપ્તમાં તમોનુદ—અંધકાર હરણ કરનાર.

Verse 82

आहिच्छत्र्यां जनानंदः काञ्चीपुर्यां जनप्रियः । कर्णाटस्य पुरे ब्रह्मा ऋषिकुण्डे मुनिस्तथा

આહિચ્છત્રામાં હું જનાનંદ—જનને આનંદ આપનાર; કાંચીપુરীতে હું જનપ્રિય—જનનો પ્રિય. કર્ણાટની નગરીમાં હું બ્રહ્મા છું, અને ઋષિકુંડમાં હું મુનિરૂપે પૂજિત છું.

Verse 83

श्रीकण्ठे श्रीनिवासश्च कामरूपे शुभंकरः । उच्छ्रियाणे देवकर्त्ता स्रष्टा जालंधरे तथा

શ્રીકંઠમાં હું શ્રીનિવાસ છું; કામરૂપમાં હું શુભંકર—મંગળદાતા. ઉચ્છ્રિયાણમાં હું દેવકર્તા—દેવોના કર્તા, અને જાલંધરમાં હું સ્રષ્ટા—સૃષ્ટિકર્તા છું.

Verse 84

मल्लिकाख्ये तथा विष्णुर्महेन्द्रे भार्गवस्तथा । गोनर्दः स्थविराकारे ह्युज्जयिन्यां पितामहः

મલ્લિકાખ્યમાં હું વિષ્ણુ છું; મહેન્દ્રમાં હું ભાર్గવ. ગોનર્દમાં હું સ્થવિર-આકારમાં પ્રગટ થાઉં છું, અને ઉજ્જયિનીમાં પિતામહ રૂપે પૂજિત છું.

Verse 85

कौशांब्यां तु महादेवो ह्ययोध्यायां तु राघवः । विरंचिश्चित्रकूटे तु वाराहो विन्ध्यपर्वते

કૌશાંબીમાં હું મહાદેવ છું; અયોધ્યામાં હું રાઘવ (શ્રીરામ) છું. ચિત્રકૂટમાં હું વિરંચિ (બ્રહ્મા) છું; અને વિંધ્ય પર્વતે હું વરાહ છું.

Verse 86

गंगाद्वारे सुरश्रेष्ठो हिमवन्ते तु शंकरः । देहिकायां स्रुचाहस्तः पद्महस्तस्तथाऽर्बुदे

ગંગાદ્વારમાં હું દેવશ્રેષ્ઠ છું; હિમવંતમાં હું શંકર છું. દેહિકામાં હું સ્રુચાહસ્ત (કરછુલ-ધારી) છું; અને અર્બુદમાં હું પદ્મહસ્ત (કમળ-ધારી) છું.

Verse 87

वृन्दावने पद्मनेत्रः कुश हस्तश्च नैमिषे । गोपक्षेत्रे च गोविन्दः सुरेन्द्रो यमुनातटे

વૃન્દાવનમાં હું પદ્મનેત્ર (કમળ-નેત્ર) છું; નૈમિષમાં હું કુશહસ્ત (કુશ-ધારી) છું. ગોપક્ષેત્રમાં હું ગોવિંદ છું; અને યમુના-તટે હું સુરೇಂದ್ರ, દેવાધિપતિ છું.

Verse 88

भागीरथ्यां पद्मतनुर्जनानन्दो जनस्थले । कौंकणे च स मध्वक्षः काम्पिल्ये कनकप्रभः

ભાગીરથી તટે હું પદ્મતનુ, કમળસ્વરૂપ છું; જનસ્થલે હું જનાનંદ છું. કોંકણમાં હું મધ્વક્ષ છું; અને કામ્પિલ્યમાં હું કનકપ્રભ, સુવર્ણદીપ્ત છું.

Verse 89

खेटके चान्नदाता च शंभुश्चैव क्रतुस्थले । लंकायां चैव पौलस्त्यः काश्मीरे हंसवाहनः

ખેટકમાં હું અન્નદાતા, અન્નપ્રદ છું; અને ક્રતુસ્થલે હું શંભુ છું. લંકામાં હું પૌલસ્ત્ય છું; કાશ્મીરમાં હું હંસવાહન, હંસારૂઢ છું.

Verse 90

वसिष्ठश्चार्बुदे चैव नारदश्चोत्पलावने । मेधके श्रुतिदाता च प्रयागे यजुषां पतिः

અર્બુદમાં હું વસિષ્ઠ છું અને ઉત્પલાવનમાં નારદ. મેધકમાં હું શ્રુતિદાતા—પવિત્ર વિદ્યાનો દાતા—અને પ્રયાગમાં હું યજુર્વેદનો સ્વામી છું.

Verse 91

शिवलिंगे सामवेदो मर्कटे च मधुप्रियः । नारायणश्च गोमन्ते विदर्भायां द्विज प्रियः

શિવલિંગે તે સામવેદરૂપે સ્તુત છે; મર્કટે તે મધુપ્રિય કહેવાય છે. ગોમંતે તે નારાયણ છે; અને વિદર્ભામાં દ્વિજપ્રિય—દ્વિજોને પ્રિય—રૂપે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 92

अंकुलके ब्रह्मगर्भो ब्रह्मवाहे सुतप्रियः । इन्द्रप्रस्थे दुराधर्षश्चंपायां सुरमर्दनः

અંકુલકમાં તે બ્રહ્મગર્ભ કહેવાય છે; બ્રહ્મવાહમાં સুতપ્રિય. ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં તે દુરાધર્ષ—અજેય—અને ચંપામાં સુરમર્દન—શત્રુબળનો મર્દન કરનાર—રૂપે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 93

विरजायां महारूपः सुरूपो राष्ट्रवर्धने । कदंबके जनाध्यक्षो देवाध्यक्षः समस्थले

વિરજામાં તે મહારૂપ છે; રાષ્ટ્રવર્ધનમાં સરૂપ. કદંબકમાં તે જનાધ્યક્ષ—જીવોનો અધિપતિ—અને સમસ્થલે દેવાધ્યક્ષ—દેવોનો અધિપતિ—કહેવાય છે.

Verse 94

गंगाधरो रुद्रपीठे सुपीठे जलदः स्मृतः । त्र्यंबके त्रिपुरारिश्च श्रीशैले च त्रिलोचनः

રુદ્રપીઠે તે ગંગાધર છે; સુપીઠે તે જલદ તરીકે સ્મરાય છે. ત્ર્યંબકે તે ત્રિપુરારિ છે, અને શ્રીશૈલે તે ત્રિલોચન—ત્રિનેત્રધારી શિવ—રૂપે પૂજાય છે.

Verse 95

महादेवः प्लक्षपुरे कपाले वेधनाशनः । शृङ्गवेरपुरे शौरिर्निमिषे चक्रधारकः

પ્લક્ષપુરમાં તેઓ મહાદેવ રૂપે પૂજાય છે; કપાલે વેધનાશન છે. શૃંગવેરપુરમાં શૌરિ અને નિમિષે ચક્રધારક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે॥

Verse 96

नन्दिपुर्यां विरूपाक्षो गौतमः प्लक्षपादपे । माल्यवान्हस्तिनाथे तु द्विजेन्द्रो वाचिके तथा

નંદિપુરીમાં તેઓ વિરূপાક્ષ; પ્લક્ષવૃક્ષ પાસે ગૌતમ કહેવાય છે. હસ્તિનાથે માલ્યવાન, અને વાચિકે દ્વિજેન્દ્ર રૂપે પૂજાય છે॥

Verse 97

इन्द्रपुर्यां दिवानाथो भूतिकायां पुरंदरः । हंसबाहुश्च चन्द्रायां चंपायां गरुडप्रियः

ઇન્દ્રપુરીમાં તેઓ દિવાનાથ; ભૂતિકામાં પુરંદર. ચન્દ્રામાં હંસબાહુ, અને ચંપામાં ગરુડપ્રિય તરીકે પ્રસિદ્ધ છે॥

Verse 98

महोदये महायक्षः सुयज्ञः पूतके वने । सिद्धेश्वरे शुक्लवर्णो विभायां पद्मबोधकः

મહોદયમાં તેઓ મહાયક્ષ; પૂતકે વનમાં સુયજ્ઞ. સિદ્ધેશ્વરે શુક્લવર્ણ, અને વિભામાં પદ્મબોધક તરીકે ઓળખાય છે॥

Verse 99

देवदारुवने लिंगी उदकेथ उमापतिः । विनायको मातृस्थाने अलकायां धनाधिपः

દેવદારુ વનમાં તેઓ લિંગી; ઉદકેથે ઉમાપતિ. માતૃસ્થાને વિનાયક, અને અલકામાં ધનાધિપ તરીકે પૂજાય છે॥

Verse 100

त्रिकूटे चैव गोविंदः पाताले वासुकिस्तथा । कोविदारे युगाध्यक्षः स्त्रीराज्ये च सुरप्रियः

ત્રિકૂટમાં હું ગોવિંદ છું; પાતાળમાં વાસુકિ તેમ જ. કોવિદાર ખાતે યુગાધ્યક્ષ, અને સ્ત્રીરાજ્યમાં સુરપ્રિય—દેવોને પ્રિય—રૂપે વિરાજું છું.

Verse 101

पूर्णगिर्यां सुभोगश्च शाल्मल्यां तक्षकस्तथा । अमरे पापहा चैव अंबिकायां सुदर्शनः

પૂર્ણગિરીમાં હું સુભોગ; શાલ્મલીમાં તક્ષક. અમરમાં પાપહા—પાપનાશક—અને અંબિકામાં સુદર્શન નામે વિખ્યાત છું.

Verse 102

नरवाप्यां महावीरः कान्तारे दुर्गनाशनः । पद्मवत्यां पद्मगृहो गगने मृगलाञ्छनः

નરવાપીમાં હું મહાવીર; કાંતારમાં દુર્ગનાશન—કષ્ટનાશક. પદ્મવતીમાં પદ્મગૃહ, અને ગગનમાં મૃગલાઞ્છન નામે વિરાજું છું.

Verse 103

अष्टोत्तरं नामशतं यत्रैतत्परिपठ्यते । तत्रैव मम सांनिध्यं त्रिसंध्यं मधुसूदन

જ્યાં આ અષ્ટોત્તર નામશત (૧૦૮ નામ) પૂર્ણ રીતે પાઠ થાય છે, ત્યાં જ—હે મધુસૂદન—ત્રિસંધ્યાએ મારું સાન્નિધ્ય સ્થિર રહે છે.

Verse 104

तेषामपि यस्त्वेकं पश्येद्वै बालरूपिणम् । सर्वेषां लभते पुण्यं पूर्वोक्तानां च वेधसाम्

તે રૂપોમાંથી પણ જે કોઈ બાળરૂપધારીનું એકવાર પણ દર્શન કરે, તે પૂર્વોક્ત સર્વ દિવ્ય પ્રાકટ્યોનું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 105

एतैर्यो नामभिः कृष्ण प्रभासे स्तौति मां सदा । स्थानं मे विजयं लब्ध्वा मोदते शाश्वतीः समाः

હે કૃષ્ણ! પ્રભાસમાં જે આ નામોથી સદા મારું સ્તવન કરે છે, તે મારા વિજયધામને પામી શાશ્વત વર્ષો સુધી આનંદિત રહે છે।

Verse 106

मानसं वाचिकं चैव कायिकं चैव दुष्कृतम् । तत्सर्वं नाशमायाति मम स्तोत्राऽनु कीर्तनात्

માનસિક, વાચિક અને કાયિક જે કોઈ દુષ્કૃત્ય હોય, તે સર્વ મારા સ્તોત્રનું ભક્તિપૂર્વક અનુકીર્તન કરવાથી નાશ પામે છે।

Verse 107

पुष्पोपहौरर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानेन च स्थिरेणाशु प्राप्यते यत्फलं नरैः । तत्फलं समवाप्नोति मम स्तोत्रानु कीर्तनात्

પુષ્પાર્પણ, ઉપહાર અને ધૂપ, બ્રાહ્મણ-તર્પણ તથા સ્થિર ધ્યાનથી મનુષ્યો જે ફળ ઝડપથી મેળવે છે, તે જ ફળ મારા સ્તોત્રના અનુકીર્તનથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 108

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोके कृतान्यपि । अकामतः कामतो वा तानि नश्यंति तत्क्षणात्

બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપો—આ લોકમાં કરેલા પણ—અજાણતાં કે જાણીને, તે તત્ક્ષણે નાશ પામે છે।

Verse 109

इदं स्तोत्रं ममाभीष्टं शृणुयाद्वा पठेच्च वा । स मुक्तः पातकैः सर्वैः प्राप्नुयान्महदीप्सितम्

આ સ્તોત્ર મને અતિ પ્રિય છે. જે તેને સાંભળે અથવા પાઠ કરે, તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થઈ મહાન ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 110

अन्यद्रहस्यं ते वच्मि शृणु कृष्ण यथार्थतः

હું તને બીજું એક રહસ્યોપદેશ કહું છું; હે કૃષ્ણ, યથાર્થ રીતે, સત્યરૂપે સાંભળ।

Verse 111

आग्नेयं तु यदा ऋक्षं कार्तिक्यां भवति क्वचित् । महती सा तिथिर्ज्ञेया प्रभासे मम वल्लभा

કાર્તિકી વ્રતમાં જ્યારે ક્યારેક આગ્નેય નક્ષત્ર આવે, ત્યારે તે તિથિ મહાન ગણવી—પ્રભાસે તે મને અતિ પ્રિય છે।

Verse 112

प्राजापत्यं यदा ऋक्षं तिथौ तस्यां भवेद्यदि । सा महाकार्तिकी पुण्या देवानामपि दुर्लभा

એ જ તિથિએ જો પ્રાજાપત્ય નક્ષત્ર આવે, તો તે કાર્તિકી પરમ મહાન અને પુણ્ય ‘મહાકાર્તિકી’ બને—દેવોને પણ દુર્લભ।

Verse 113

मंदे वार्के गुरौ वाऽपि कार्तिकी कृत्तिकायुता । तत्राश्वमेधिकं पुण्यं दृष्ट्वा वै बालरूपिणम्

શનિ, સૂર્ય અથવા ગુરુના યોગમાં પણ, જ્યારે કાર્તિકી કૃત્તિકા-યુક્ત હોય, ત્યારે બાલરૂપ ભગવાનના દર્શનથી અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે।

Verse 114

विशाखासु यदा सूर्यः कृत्तिकासु च चन्द्रमाः । स योगः पद्मको नाम प्रभासे दुर्लभो हरे

જ્યારે સૂર્ય વિશાખામાં અને ચંદ્ર કૃત્તિકામાં હોય, ત્યારે તે સંયોગ ‘પદ્મક-યોગ’ કહેવાય—હે હરિ, પ્રભાસે તે દુર્લભ છે।

Verse 115

तस्मिन्योगे नरो दृष्ट्वा प्रभासे बालरूपिणम् । पापकोटियुतो वाऽपि यमलोकं न पश्यति

એ જ યોગમાં પ્રભાસે બાળરૂપ પ્રભુનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય, કરોડો પાપોથી યુક્ત હોવા છતાં યમલોકને નથી જોતો।

Verse 116

ईश्वर उवाच । इत्येवं कथितं स्तोत्रं ब्रह्मणा हरये पुनः । मया तव समाख्यातं माहात्म्यं ब्रह्मदैवतम्

ઈશ્વરે કહ્યું—આ રીતે બ્રહ્માએ ફરી હરિને આ સ્તોત્ર કહ્યું; અને મેં તને બ્રહ્મસંમત, દૈવી મહાત્મ્ય વર્ણવી દીધું છે।

Verse 117

सर्वपापहरं नृणां श्रुतं सर्वार्थसाधकम् । भूमिदानं च दातव्यं तत्र यात्राफलेप्सुभिः

આનું શ્રવણ મનુષ્યોના સર્વ પાપોને હરે છે અને સર્વ શુભ અર્થોને સિદ્ધ કરે છે. અને ત્યાં યાત્રાનું ફળ ઇચ્છનારોએ ભૂમિદાન પણ કરવું જોઈએ।

Verse 118

कमंडलुः श्वेतवस्त्रं महादानानि षोडश । तत्रैव देवि देयानि ब्रह्मणे बालरूपिणे

કમંડલુ, શ્વેત વસ્ત્ર અને સોળ મહાદાન—હે દેવી, તે બધું ત્યાં જ બાળરૂપ પ્રભુના નિમિત્તે બ્રાહ્મણને આપવું જોઈએ।

Verse 119

महापर्वणि संप्राप्ते कुर्युः पारायणं द्विजाः । सर्वे ते ब्राह्मणा देवि क्षेत्रमध्यनिवासिनः

મહાપર્વ આવે ત્યારે દ્વિજોએ પારાયણ કરવું જોઈએ. હે દેવી, તે બધા બ્રાહ્મણો આ ક્ષેત્રના મધ્યમાં જ નિવાસ કરે છે।