Adhyaya 185
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં દેવમાતા સરસ્વતીના સ્થાનવિશેષ પ્રાકટ્ય વિશે માર્ગદર્શન આપે છે. તે ‘દેવમાતા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને જગતમાં સરસ્વતી નામે સ્તુત છે; નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં ગૌરીરૂપ ધારણ કરીને પાદુકાસન પર બિરાજમાન હોવાનું વર્ણન છે. તેના સ્વરૂપમાં ‘વડવા/વડવાનલ’ પ્રતીકનો સંકેત આવે છે; દેવો વડવાનલના ભયથી માતા સમ રક્ષાય છે, તેથી વિદ્વાનો તેને દેવમાતા કહે છે—એવું કારણ સમજાવવામાં આવે છે. માઘ માસની તૃતીયા તિથિએ સંયમી પુરુષ અથવા શીલવતી, નિયત સ્ત્રી તેની પૂજા કરે તો ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય—એવો કાળવિધાન છે. આગળ અતિથિસત્કારનું પુણ્ય જણાવાયું છે—પાયસ, ખાંડ વગેરે મીઠાઈ સાથે એક દંપતીને ભોજન કરાવવાથી મહાન ગૌરી-ભોજનવિધિ સમાન ફળ મળે છે. અંતે એ જ સ્થાને સદાચારિ બ્રાહ્મણને સુવર્ણ પાદુકાનું દાન કરવાનું વિધાન આપવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवमातरमव्ययाम् । मंकीशान्नैरृते भागे गौरीरूपसमाश्रिताम् । देवमाता सरस्वत्या नाम लोकेषु गीयते
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ મંકીશથી નૈઋત્ય દિશામાં ગૌરીરૂપે આશ્રિત અવ્યયા દેવમાતાને જવું જોઈએ. તે સરસ્વતી લોકોમાં ‘દેવમાતા’ નામે ગવાય છે.
Verse 2
पादुकासनसंस्था च तत्र देवी सरस्वती । गौरीरूपेण सा तत्र वडवाश्रितविग्रहा
ત્યાં દેવી સરસ્વતી પાદુકા-આસન પર સ્થિત છે. એ જ સ્થાને તે ગૌરીરૂપે, વડવા (સમુદ્રાગ્નિ) આશ્રિત વિગ્રહ ધારણ કરીને વિરાજે છે.
Verse 3
मातृवद्रक्षिता देवा वडवानलभीतितः । देवमातेति लोकेऽस्मिं स्ततः सा विबुधैः कृता
તેણે માતા સમાન બની વડવાનલના ભયથી દેવતાઓનું રક્ષણ કર્યું. તેથી આ લોકમાં વિદ્વાનોએ તેની કીર્તિ ‘દેવમાતા’—દેવોની માતા—રૂપે સ્થાપી અને સ્તુતિ કરી.
Verse 4
माघे मासे तृतीयायां यस्तामर्चयते नरः । नारी वा संयता साध्वी सर्वान्कामानवाप्नुयात्
માઘ માસની તૃતીયાએ જે પુરુષ તેણીની આરાધના કરે, અથવા સંયમી સાધ્વી સ્ત્રી—તે સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 5
दंपती भोज येद्यस्तु पायसैः शर्करादिभिः । गौरीसहस्रभोज्यस्य दत्तस्य फलमाप्नुयात्
જે કોઈ પાયસ, શર્કરા વગેરે મીઠાઈઓથી દંપતીને ભોજન કરાવે, તે ગૌરીને સહસ્ર-ભોજ્યદાન કર્યાના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 6
सुवर्णपादुका देया तत्र विप्राय शीलिने
ત્યાં શીલવાન બ્રાહ્મણને દાનરૂપે સુવર્ણની પાદુકાઓ અર્પણ કરવી જોઈએ.