Adhyaya 34

Verse 1

ईश्वर उवाच । सरस्वती वरं प्राप्य वरिष्ठं वडवानलात् । पुनस्तं सागरे क्षेप्तुमुद्यता सा मनस्विनी

ઈશ્વરે કહ્યું— વાડવાનલ પાસેથી ઉત્તમ વર મેળવી તે મનસ્વિની સરસ્વતી તેને ફરી સાગરમાં ક્ષેપવા ઉદ્યત થઈ।

Verse 2

देवादेशात्प्रभासस्य पुरतः संस्थिता तदा । समुद्रमाहूय तदा वाडवार्पणकांक्षिणी

દેવોના આદેશથી તે ત્યારે પ્રભાસના સમક્ષ ઊભી રહી; અને સમુદ્રને બોલાવી વાડવ (અગ્નિ) તેને અર્પણ કરવાની ઇચ્છા રાખી।

Verse 3

त्वमादिः सर्वदेवानां त्वं प्राणः प्राणिनां सदा । देवादेशाद्गृहाण त्वमागत्यार्णव वाडवम्

તું સર્વ દેવોનો આદિ છે; તું જ સદા પ્રાણીઓનો પ્રાણ છે. તેથી દેવોની આજ્ઞાથી, હે અર્ણવ (સમુદ્ર), આવીને વાડવ અગ્નિને ગ્રહણ કર.

Verse 4

एवं संचिंतितो देव्या यदासावंभसांपतिः । तथा जलात्समुत्तीर्य समायातो महाद्युतिः

દેવીએ આ રીતે વિચાર્યું ત્યારે જળોના અધિપતિ (સમુદ્ર) જળમાંથી ઊભરી આવ્યો અને મહાતેજથી દીપ્ત થઈ નજીક આવ્યો.

Verse 5

तं दृष्ट्वा विस्मिता देवी दिव्यं विष्णुमिवापरम् । श्यामं कमलपत्राक्षं सागरं सुमनोरमम्

તેણે તેને જોઈ દેવી વિસ્મિત થઈ; તે જાણે બીજો દિવ્ય વિષ્ણુ—શ્યામવર્ણ, કમળપત્ર સમા નેત્રોવાળો, સ્વયં સાગર, અતિ મનોહર।

Verse 6

विचित्रमाल्याभरणं चित्रवस्त्रानुलेपनम् । आपगाभिः सरूपाभिः स्त्रीरूपाभिः समावृतम्

તે વિચિત્ર માળા અને આભૂષણોથી અલંકૃત, સુંદર વસ્ત્રો તથા ચંદનાદિ અનુલેપનથી શોભિત હતો; સમરૂપ નદીઓ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને તેને ચારે તરફથી ઘેરી રહી હતી.

Verse 7

एवंविधं समालोक्य सा देवी ब्रह्मणः सुता । सरस्वती जलनिधिमुवाचेदं शुचिस्मिता

આવો રૂપ જોઈ બ્રહ્માની પુત્રી દેવી સરસ્વતીએ શુચિ સ્મિત સાથે જલનિધિ (સમુદ્ર)ને આ વચનો કહ્યા.

Verse 8

त्वमग्रजः सर्वभवोद्भवानां त्वं जीवितं जन्मवतां नराणाम् । तस्मात्सुराणां कुरु कार्यमिष्टं वह्निं गृहाण त्वमिहोपनीतम्

તમે સર્વ ભવોદ્ભવોના અગ્રજ છો; જન્મધારી નરોના પ્રાણસ્વરૂપ પણ તમે જ છો. તેથી દેવતાઓનું ઇષ્ટ કાર્ય સિદ્ધ કરો—અહીં લાવવામાં આવેલ આ અગ્નિને ગ્રહણ કરો.

Verse 9

अत्रांतरे सोऽपि विमृश्य सर्वं कार्यं स्वबुद्ध्या किमिहोपपन्नम् । कृत्वाऽनलस्य ग्रहणं मयेदं कार्यं सुराणां विहितं भवेच्च

આ વચ્ચે તેણે પણ પોતાની બુદ્ધિથી સર્વ વિચાર્યું—અહીં કયો માર્ગ યોગ્ય છે? ‘જો હું આ અનલને ગ્રહણ કરું, તો દેવતાઓએ નિર્ધારિત કરેલું આ કાર્ય નિશ્ચયે મારા દ્વારા પૂર્ણ થશે.’

Verse 10

एवं चिंतयतस्तस्य ग्रहणं रुचितं ततः । वाडवाग्नेः समुद्रस्य सुरपीडाकृते यदा

આ રીતે વિચારતાં વિચારતાં તેને તેનું ગ્રહણ કરવું રુચિકર લાગ્યું—જ્યારે દેવતાઓની પીડા દૂર કરવા માટે સમુદ્રને વાડવાગ્નિ ધારણ કરવી હતી.

Verse 11

तदा तेन पुरःस्थेन देवी साभिहिता भृशम् । वाडवं संप्रयच्छैनं सुरशत्रुं सरस्वति

ત્યારે તેની સામે ઊભા રહી તેણે દેવીને અત્યંત વિનયથી કહ્યું—‘હે સરસ્વતી, આ વાડવને—દેવોના શત્રુને—મને સોંપો.’

Verse 12

ततस्तया प्रणम्याशु पितामहपुरःसरान् । चारणांश्चारुचित्रांग्या सरस्वत्या दिवि स्थितान्

ત્યારબાદ મનોહર અને અદભુત રૂપવાળી સરસ્વતીએ ત્વરિત પિતામહ (બ્રહ્મા)ના નેતૃત્વવાળા દેવગણોને તથા સ્વર્ગસ્થ ચારણોને પ્રણામ કર્યા.

Verse 13

पुनश्च करसंस्थोऽसौ वाडवोऽभिहितस्तया । त्वमपो भक्षयस्वेति सुरैरुक्त इमा इति

પછી ફરી તે પોતાના કરમાં ધારિત વાડવને કહી—“તું આ જળોને પી જા”; કારણ કે દેવોએ તેને પહેલેથી જ એવો આદેશ આપ્યો હતો।

Verse 14

एवमुक्त्वा समुद्रस्य तदा देव्या समर्प्पितः । वाडवोऽग्निः सरस्वत्या सुरादेशान्महाबलः

આ રીતે કહી દેવી સરસ્વતીએ દેવોના આદેશ મુજબ મહાબળવાન વાડવાગ્નિને સમુદ્રને અર્પણ કર્યો।

Verse 15

तं समर्प्य ततस्तस्मि न्नदी भूत्वा सरस्वती । प्रविष्टा सागरं देवी नारदेश्वरमार्गतः

તેને અર્પણ કર્યા પછી દેવી સરસ્વતી નદીરૂપ બની નારદેશ્વર માર્ગે સાગરમાં પ્રવેશી।

Verse 16

दैत्यसूदनसांनिध्ये दत्त्वार्घ्यं लवणांभसि । अर्घ्येश्वरं प्रतिष्ठाप्य दैत्यसूदन पश्चिमे

દૈત્યસૂદનના સાન્નિધ્યમાં તેણે ખારા જળમાં અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું; અને અર્ઘ્યેશ્વરને પ્રતિષ્ઠાપિત કરીને દૈત્યસૂદનના પશ્ચિમે સ્થાપ્યું।

Verse 17

ततोऽब्धिं संप्रविष्टा सा पंचस्रोता महानदी । स्वरूपेणैव सा पुण्या पुनः पुण्यतमाऽभवत्

ત્યારબાદ પાંચ સ્રોતવાળી તે મહાનદી સમુદ્રમાં પ્રવેશી; સ્વભાવથી જ પવિત્ર હોવા છતાં ત્યાં તે ફરી પરમ પવિત્ર બની।

Verse 18

प्रभासक्षेत्रसंपर्कात्समुद्रस्य च संगमात् । सागरोऽपि समासाद्य सरस्वत्यास्तु वाडवम् । निर्धनो वै धनं प्राप्याचिन्तयत्क्व क्षिपाम्यहम्

પ્રભાસક્ષેત્રના સ્પર્શ અને સમુદ્ર-સંગમના પુણ્યપ્રભાવથી સાગરે પણ સરસ્વતીની વાડવાગ્નિ પ્રાપ્ત કરી. ધન મળેલા નિર્ધન જેમ વિચારે—“આને ક્યાં મૂકી દઉં?”—તેમ તે ચિંતિત થયો.

Verse 19

स तेनैव करस्थेन दीप्य मानेन सागरः । वह्निना शिखरस्थेन भाति मेरुरिवापरः

હાથમાં ધરાવેલી જેમ દેખાતી તે પ્રજ્વલિત અગ્નિ સાથે સાગર તેજસ્વી થયો; શિખર પર અગ્નિ ધરાવતાં બીજા મેરુ પર્વત સમો તે ઝળહળ્યો.

Verse 20

तं तथाविधमालोक्य तत्र ये जलचारिणः । यादोगणास्ते मुमुचुर्दाहभीता महास्वनम्

સાગરને તે ભયાનક સ્થિતિમાં જોઈ ત્યાંના જલચર—સમુદ્રી જીવોના સમૂહ—દાહના ભયથી મહાન ગર્જના કરવા લાગ્યા.

Verse 21

तं श्रुत्वा भैरवं शब्दमायातो दैत्यसूदनः । आह यादोगणान्सर्वान्मा भैष्ट सुमहाबलाः

તે ભયંકર શબ્દ સાંભળી દૈત્યસૂદન ત્યાં આવ્યા અને સમુદ્રી જીવોના સર્વ સમૂહને કહ્યું—“હે મહાબળવાનોએ, ભય ન કરો.”

Verse 22

यस्मादनेन प्रथमा आपो भक्ष्या न तत्रगाः । प्राणिनस्तन्न भेतव्यं भवद्भिस्तु ममाज्ञया

કારણ કે આ અગ્નિથી ત્યાંનું જળ પહેલાની જેમ ભક્ષ્ય બનશે નહીં; તેથી પ્રાણીઓએ ભય ન કરવો—મારી આજ્ઞાથી તમે સૌ નિર્ભય રહો.

Verse 23

एवमुक्तस्तु कृष्णेन तूष्णींभूता जलेचराः

કૃષ્ણે એમ કહ્યે ત્યારે જલચરગણ સર્વે મૌન થઈ ગયા.

Verse 24

तूष्णींभूतेषु सर्वेषु जलजेषु जलेश्वरम् । प्राहाच्युतः प्रक्षिप त्वमपां मध्ये तु वाडवम्

બધા જલજ પ્રાણીઓ મૌન થયા ત્યારે અચ્યુતે જલાધિપ વરુણને કહ્યું—“જળના મધ્યમાં વાડવાગ્નિ પ્રક્ષેપ કર.”

Verse 25

अगाधेम्भसि तेनासौ निक्षिप्तो वाडवोऽनलः । वरुणेन पिबन्नास्ते तज्जलं सुमहाबलः

ત્યારે તે વાડવાગ્નિ અગાધ જળમાં નિક્ષિપ્ત થયો; મહાબળવાન તે વરુણ દ્વારા તે જળ પીતો પીતો ત્યાં જ સ્થિત રહે છે.

Verse 26

तस्योच्छ्वासानिलोद्धूतं तत्तोयं सागराद्बहिः । निर्मर्यादेव युवतिरितश्चेतश्चधावति

તેના ઉચ્છ્વાસના પવનથી ધકેલાયેલું તે જળ સાગર બહાર ફેંકાઈ જાય છે અને મર્યાદાવિહિન યુવતીની જેમ ઇધર-ઉધર દોડે છે.

Verse 27

अथ काले गते देवि शुष्यत्यंबु शनैःशनैः । विदित्वा क्षीयमाणास्ता अपो जलनिधिस्ततः

પછી, હે દેવી, સમય જતા જળ ધીમે ધીમે સૂકાવા લાગ્યું. તે આપઃ ક્ષીણ થઈ રહી છે એમ જાણી જલનિધિ સમુદ્ર ત્યારે વ્યાકુળ થયો.

Verse 28

आहैवं पुंडरीकाक्षमपः कुरु त्वमक्षयाः । अन्यथा सर्वनाशेन जलानां मामिहाग्रतः । भक्षयिष्यत्यसौ वह्निर्वाडवो हि जनार्द्दन

ત્યારે તેણે કમળનેત્ર જનાર્દનને કહ્યું— “હે પ્રભુ, આ જળોને અક્ષય કરો; નહિંતર મારી આંખ સામે જ તે વાડવાગ્નિ જળોનો સર્વનાશ કરીને મને પણ સંપૂર્ણ ભસ્મ કરી દેશે।”

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य समुद्रस्य तु भीषणम् । कृतं तदक्षयं तोयमा त्मनो भयनाशनम्

સમુદ્રના તે ભયાનક વચનો સાંભળી ભગવાને જળને અક્ષય કર્યું અને તેના અસ્તિત્વને ધમકાવતો ભય દૂર કર્યો।

Verse 30

ज्ञात्वा सुराः सर्वमिदं विचेष्टितं कृत्यानलस्यास्य निबंधनं तथा । प्रलोभनं तोयपुरःसरा द्विषः पुपूजिरे केशवमत्र चारिणम्

દેવોએ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ જાણ્યો— આ કૃત્યાનલને કેવી રીતે બંધાયો અને જળને આગળ રાખીને શત્રુને કેવી રીતે પ્રલોભિત કર્યો— ત્યારે તેમણે ત્યાં વિચરતા કેશવની વિધિવત્ પૂજા કરી।

Verse 31

एवं सरस्वती प्राप्ता प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । ब्रह्मलोकान्महादेवि सर्वपापप्रणाशिनी

આ રીતે, હે મહાદેવી, બ્રહ્મલોકમાંથી સર્વપાપ-પ્રણાશિની સરસ્વતી પ્રભાસના ઉત્તમ ક્ષેત્રે આવી પહોંચી।

Verse 32

सोमेशाद्दक्षिणाग्नेये सागरस्य समी पतः । संस्थिता तु महादेवी वडवानलधारिणी

સોમેશથી આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં, સાગરના સમીપે, વાડવાનલ ધારણ કરનારી મહાદેવી સ્થિત થઈ।

Verse 33

स्नात्वाऽग्नितीर्थे पूर्वं तां पूजयेद्विधिना नरः । दंपत्योर्भोजनं तत्र परिधानं सकञ्चु कम्

પ્રથમ અગ્નિતીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે વિધિપૂર્વક તેણીની પૂજા કરવી. ત્યાં દંપતીને ભોજન કરાવવું અને વસ્ત્રો તથા કંચુકી (અંગવસ્ત્ર) દાન આપવું.

Verse 34

दत्त्वा ततो महादेवं पूजयेच्च कपर्द्दिनम् । इति वृत्तं पुरा देवि चाक्षुषस्यांतरेऽभवत्

દાન આપ્યા પછી મહાદેવ—કપર્દિન (જટાધારી પ્રભુ)—ની પૂજા કરવી. હે દેવી, આ વૃત્તાંત પ્રાચીન કાળે ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં બન્યો હતો.

Verse 35

दधीच्यन्वयजातस्य वाडवस्य महा त्मनः । अस्मिन्पुनर्महादेवि प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे । और्वस्तु भार्गवे वंशे समुत्पन्नो महाद्विजः

દધીચિના વંશમાં મહાત્મા વાડવ જન્મ્યો. ફરી, હે મહાદેવી, વૈવસ્વત મન્વંતર આવ્યા ત્યારે ભાર్గવ વંશમાં મહાદ્વિજ ઔર્વનો જન્મ થયો.

Verse 36

संक्षिप्तोऽसौ सरस्वत्या देवमात्रा महाप्रभः । तावत्स्थास्यत्यपां गर्भे यावन्मन्वतरावधिः

એ મહાપ્રભુ દેવમાતા સરસ્વતી દ્વારા સંક્ષિપ્ત (સમાહિત) કરવામાં આવ્યો. મન્વંતરનો અંત આવે ત્યાં સુધી તે જળના ગર્ભમાં સ્થિત રહેશે.

Verse 37

इति ते कथितं देवि सरस्वत्याः समुद्भवम् । श्रुतं पापहरं नृणां कीर्त्तिदं पुण्यवर्द्धनम्

હે દેવી, આ રીતે મેં તને સરસ્વતીના સમુદ્ભવનું વર્ણન કહ્યું. તેને સાંભળવાથી મનુષ્યોના પાપ નાશ પામે છે, કીર્તિ મળે છે અને પુણ્ય વધે છે.