Adhyaya 24

Verse 1

देव्युवाच । कस्मिन्काले जगन्नाथ तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम् । कथमाराधनं चक्रे कृतार्थो रोहिणीपतिः

દેવીએ કહ્યું— હે જગન્નાથ! ત્યાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કયા કાળે થઈ? અને કૃતાર્થ થયેલા રોહિણીપતિ (ચંદ્ર)એ તેની આરાધના કેવી રીતે કરી?

Verse 2

ईश्वर उवाच । त्रेतायुगे च दशमे मनोर्वैवस्वतस्य हि । संजातो रोहिणीनाथो युक्तो दुर्वाससा प्रिये

ઈશ્વરે કહ્યું— હે પ્રિયે! ત્રેતાયુગમાં વૈવસ્વત મનુના દશમ (કાળમાં) રોહિણીનાથ (ચંદ્ર)નો જન્મ થયો, અને તે દુર્વાસા મુનિ સાથે સંયુક્ત હતો।

Verse 3

तस्मिन्काले तदा तत्र गते वर्षसहस्रके । ततः कृत्वा तपश्चायं प्रत्यक्षीकृतशंकरः

તે સમયે ત્યાં એક હજાર વર્ષ વીતી ગયા પછી, તેણે તપ કર્યું; અને તે તપથી તેણે શંકરને પ્રત્યક્ષ કર્યો (દર્શન મેળવ્યું)।

Verse 4

लिंगं प्रतिष्ठयामास ब्रह्मणा लोककर्तॄणा । पुनर्वर्षसहस्रं तु पूजयामास शंकरम्

લોકોના કર્તા બ્રહ્મા દ્વારા તેણે લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; અને પછી ફરી એક હજાર વર્ષ સુધી શંકરને ભક્તિપૂર્વક પૂજ્યો।

Verse 5

ततः संपूज्य विधिना निजकार्यार्थसिद्धये । स्तुतिं चक्रे निशानाथः प्रत्यक्षीकृतशंकरः

પછી પોતાના કાર્યસિદ્ધિ માટે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, શંકરને પ્રત્યક્ષ કરેલા નિશાનાથ ચંદ્રએ સ્તુતિ આરંભી।

Verse 6

चंद्र उवाच । नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः । नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः

ચંદ્ર બોલ્યો— શર્વ સમો કોઈ દેવ નથી, શર્વ સમી કોઈ ગતિ/શરણ નથી; શર્વ સમો કોઈ દેવ નથી, શર્વ સમી કોઈ ગતિ/શરણ નથી।

Verse 7

यं पठंति सदा सांख्याश्चितयंति च योगिनः । परं प्रधानं पुरुषं तस्मै ज्ञेयात्मने नमः

જેનુ સાંખ્યોએ સદા પાઠ કરે છે અને જેને યોગીઓ ધ્યાનમાં ચિંતવે છે— તે પરમ પ્રધાન, પરાત્પર પુરુષ, જ્ઞેય-સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 8

उत्पत्तौ च विनाशे च कारणं यं विदुर्बुधाः । देवासुरमनुष्याणां तस्मै ज्ञानात्मने नमः

ઉત્પત્તિ અને વિનાશ— બન્નેમાં કારણ તરીકે જેને વિદ્વાનો જાણે છે, દેવ-અસુર-મનુષ્યોના— તે જ્ઞાનસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 9

यमव्ययमनाद्यंतं यं नित्यं शाश्वतं ध्रुवम् । निष्कलं परमं ब्रह्म तस्मै योगात्मने नमः

જે અવ્યય, અનાદિ-અંતરહિત, નિત્ય, શાશ્વત અને ધ્રુવ છે—જે નિષ્કલ પરમ બ્રહ્મ છે—તે યોગસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 10

यः पवित्रं पवित्राणामादिदेवो महेश्वरः । पुनाति दर्शनादेव तस्मै तीर्थात्मने नमः

જે પવિત્રોમાં પણ પવિત્ર, આદિદેવ મહેશ્વર છે; જે માત્ર દર્શનથી જ પાવન કરે—તે તીર્થસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 11

यतः प्रवर्त्तते सर्वं यस्मिन्सर्वं विलीयते । पालयेद्यो जगत्सर्वं तस्मै सर्वात्मने नमः

જેનાથી સર્વનું પ્રવર્તન થાય છે, જેમાં સર્વ લય પામે છે, અને જે સમગ્ર જગતનું પાલન કરે છે—તે સર્વાત્મા પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 12

अनिष्टोमादिभिर्यज्ञैर्यं यजंति द्विजातयः । संपूर्णदक्षिणैरेव तस्मै यज्ञात्मने नमः

જેનને દ્વિજાતિઓ અનિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞોથી, યોગ્ય દક્ષિણાઓসহ, યજે છે—તે યજ્ઞસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 13

ईश्वर उवाच । एवं स संस्तुते यावद्दिवारात्रौ निशाकरः । अब्रवीद्भगवान्प्रीतः प्रहसन्निव शंकरः

ઈશ્વરે કહ્યું—આ રીતે નિશાકર ચંદ્ર દિવસ-રાત સ્તુતિ કરતો રહ્યો; ત્યારે પ્રસન્ન, જાણે સ્મિત કરતા, ભગવાન શંકરે કહ્યું।

Verse 14

शंकर उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन शीतगो । वरं वरय भद्रं ते भूयो यत्ते मनोगतम्

શંકરે કહ્યું—હે વત્સ, હે શીતગો (ચંદ્ર), આ સ્તોત્રથી હું તારા પર પૂર્ણ પ્રસન્ન છું. તારો કલ્યાણ થાઓ; તારા મનમાં જે ઇચ્છા હોય તે વર માગ।

Verse 15

चंद्र उवाच । यदि देयो वरोऽस्माकं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो । सांनिध्यं कुरु देवेश लिंगेऽस्मिन्सर्वदा विभो

ચંદ્રે કહ્યું—હે પ્રભો, જો મને વર આપવાનો હોય અને તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો હે દેવેશ, હે વિભો, આ લિંગમાં સદા તમારું સાન્નિધ્ય સ્થાપો.

Verse 16

ये त्वां पश्यंति चात्रस्थं भक्त्या परमया युताः । तेषां तु परमा सिद्धिस्त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

અહીં સ્થિત તમને પરમ ભક્તિથી જે દર્શન કરે છે, હે સુરેશ્વર, તમારી કૃપાથી તેમને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 17

शंभुरुवाच । अग्रे तु मम सांनिध्यमस्मिंल्लिंगे महाप्रभो । विशेषतोऽधुना चंद्र तव भक्त्या निरंतरम्

શંભુએ કહ્યું—હે મહાપ્રભો, આ લિંગમાં મારું સાન્નિધ્ય પહેલેથી જ હતું; પરંતુ હે ચંદ્ર, તારી અવિરત ભક્તિના કારણે હવે તે અહીં વિશેષ રૂપે પ્રગટ થશે.

Verse 18

स्थातव्यमद्यप्रभृति क्षेत्रेऽस्मिन्नुमया सह । यस्मात्त्वया प्रभा लब्धा क्षेत्रेऽस्मिन्मत्प्रसादतः । तस्मात्प्रभासमित्येवं नामास्य प्रभविष्यति

આજથી હું ઉમા સાથે આ ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરીશ. કારણ કે મારા પ્રસાદથી તને આ ક્ષેત્રમાં પ્રભા (દિપ્તિ) પ્રાપ્ત થઈ; તેથી આ સ્થાન ‘પ્રભાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 19

यस्मात्प्रतिष्ठितं लिंगं त्वया सोम शुभं मम । सोमनाथेति मे नाम तस्मात्ख्यातिं गमिष्यति

હે સોમ! તું મારા આ શુભ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી છે; તેથી ‘સોમનાથ’ નામે હું જગતમાં પ્રસિદ્ધ થઈશ.

Verse 20

यन्ममाग्रेतनं नामख्यातं ब्रह्मावसानिकम् । सोमनाथेति च पुनस्तदेव प्रचरिष्यति । द्रक्ष्यंति हि नरा ये मामत्रस्थं भक्तितत्पराः

મારું જે પૂર્વ નામ બ્રહ્મયુગના અંત સુધી પ્રસિદ્ધ હતું, તે જ ફરી ‘સોમનાથ’ તરીકે પ્રચલિત થશે. ભક્તિમાં તત્પર રહી અહીં સ્થિત મને જે લોકો દર્શન કરશે, તેઓ મને અહીં જ જોશે.

Verse 21

शृणु तेषां फलं वत्स भविष्यति निशाकर । न तेषां जायते व्याधिर्न दारिद्र्यं न दुर्गतिः । न चेष्टेन वियोगश्च मम चंद्र प्रभावतः

હે વત્સ, હે નિશાકર! તેમનું ફળ સાંભળ—તેમને ન રોગ થાય, ન દરિદ્રતા, ન દુર્ગતિ; અને મારા ચંદ્રપ્રભાવથી પ્રિય વસ્તુ/પ્રિયજનથી વિયોગ પણ નહીં થાય.

Verse 22

यात्रां कुर्वंति ये भक्त्या मम दर्शनकांक्षिणः । पदे पदेश्वमेधस्य तेषां फलमुदाहृतम्

જે ભક્તિપૂર્વક મારા દર્શનની ઇચ્છાથી યાત્રા કરે છે, તેમના દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવાયું છે.

Verse 23

किं कृतैर्बहुभिर्यज्ञैरुपवासैर्निशाकर । सकृत्पश्यंति मां येऽत्र ते सर्वे लेभिरे फलम्

હે નિશાકર! અનેક યજ્ઞો અને ઉપવાસો કરવાથી શું લાભ? જે અહીં મને એકવાર પણ દર્શન કરે છે, તેઓ સૌ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 24

एकमासोपवासं तु कुरुते भक्तितत्परः । यावद्वर्षसहस्रं तु एकः पश्यंति मामिह

ભક્તિમાં તત્પર ભક્ત એક માસનું ઉપવાસ કરે તો તેનું ફળ મળે; પરંતુ જે અહીં મને એકવાર પણ દર્શન કરે, તેને તે સાધનાના સહસ્ર વર્ષોના સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 25

द्वाभ्यामपि फलं तुल्यं नास्ति काचिद्विचारणा

બન્નેમાં ફળ સમાન છે; તેમાં કોઈ શંકા કે વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 26

एको भवेद्ब्रह्मचारी यावज्जीवं निशाकर । सकृत्पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

હે નિશાકર! એક મનુષ્ય જીવનભર બ્રહ્મચારી રહે અને બીજો અહીં મને એકવાર દર્શન કરે—બન્નેને સમાન ફળ સ્મૃતિમાં કહેલું છે.

Verse 27

एको दानानि सर्वाणि प्रयच्छति द्विजातये । एकः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

એક મનુષ્ય દ્વિજોને સર્વ પ્રકારનાં દાન આપે છે, અને બીજો અહીં મને દર્શન કરે છે—બન્નેને સમાન ફળ સ્મૃતિમાં કહેલું છે.

Verse 28

एको व्रतानि सर्वाणि कुरुते मृगलांछन । अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

હે મૃગલાંછન! એક મનુષ્ય સર્વ વ્રત-નિયમો કરે છે, અને બીજો અહીં મને દર્શન કરે છે—બન્નેને સમાન ફળ સ્મૃતિમાં કહેલું છે.

Verse 29

एकस्तीर्थानि कुरुते जपजाप्यानि भूरिशः । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

એક વ્યક્તિ અનેક તીર્થયાત્રાઓ કરે છે અને બહુ જપ‑પાઠ કરે છે; બીજી વ્યક્તિ અહીં મારું દર્શન કરે છે—બન્નેનું ફળ સમાન કહેવાયું છે.

Verse 31

एकस्तु भृगुपातेन याति मृत्युं निशाकर । अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

હે ચંદ્રશેખર! એક વ્યક્તિ ‘ભૃગુપાત’થી મૃત્યુ પામે છે; બીજી વ્યક્તિ અહીં મારું દર્શન કરે છે—બન્નેનું ફળ સમાન કહેવાયું છે.

Verse 32

एकः स्नाति सदा माघं प्रयागे नरसत्तमः । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

નરોમાં શ્રેષ્ઠ એક વ્યક્તિ પ્રયાગમાં માઘમાસભર નિયમિત સ્નાન કરે છે; બીજી વ્યક્તિ અહીં મારું દર્શન કરે છે—બન્નેનું ફળ સમાન કહેવાયું છે.

Verse 33

एकः पिण्डप्रदानं च पितृतीर्थे समाचरेत् । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

એક વ્યક્તિ પિતૃતીથમાં વિધિપૂર્વક પિંડદાન કરે છે; બીજી વ્યક્તિ અહીં મારું દર્શન કરે છે—બન્નેનું ફળ સમાન કહેવાયું છે.

Verse 34

गोसहस्रप्रदो ह्येको ब्राह्मणे वेदपारगे । एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

એક વ્યક્તિ વેદપારંગત બ્રાહ્મણને હજાર ગાયોનું દાન કરે છે; બીજી વ્યક્તિ અહીં મારું દર્શન કરે છે—બન્નેનું ફળ સમાન કહેવાયું છે.

Verse 35

पञ्चाग्निं साधयेदेको ग्रीष्मकाले सुदारुणे । एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

કઠોર ઉનાળામાં એકલો પઞ્ચાગ્નિ તપ કરે તે એક, અને બીજો અહીં મારું દર્શન કરે—બન્નેનું ફળ સમાન કહેવાયું છે।

Verse 36

स्नातः सोमग्रहे चन्द्र सोमवारे च भक्तितः । यो मां पश्यति सर्वेषामेतेषां लभते फलम्

સોમગ્રહણ સમયે સ્નાન કરીને અને સોમવારે ભક્તિપૂર્વક મારું (સોમનાથનું) દર્શન કરનાર—આ બધાં વ્રતોનું પૂર્ણ પુણ્યફળ મેળવે છે।

Verse 37

सरस्वती समुद्रश्च सोमः सोमग्रहस्तथा । दर्शनं सोमनाथस्य सकाराः पञ्च दुर्ल्लभाः

સરಸ್ವતી, સમુદ્ર, સોમ (ચંદ્ર), સોમગ્રહણ અને સોમનાથનું દર્શન—આ પાંચ ‘સ-કાર’ અતિ દુર્લભ છે।

Verse 38

नैरंतर्येण षण्मासान्विधिना यः प्रपूजयेत् । पुण्यं तदेव सफलं लभते विषुवार्चनात्

જે વિધિપૂર્વક છ માસ સતત પૂજન કરે, તે વિષુવદિનની આરાધનાથી એ જ પુણ્ય પૂર્ણ ફળসহ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 39

एतदेव तु विज्ञेयं ग्रहणे चोत्तरायणे । संक्रांतिदिनच्छिद्रेषु षडशीतिमुखेषु च

આ જ સિદ્ધાંત ગ્રહણકાળે, ઉત્તરાયણ સમયે, સંક્રાંતિના દિવસો તથા તેમના સંધિક્ષણોમાં, અને ‘ષડશીતી-મુહૂર્ત’ જેવા શુભ અવસરોમાં પણ સમજવો।

Verse 40

मासैश्चतुर्भिर्यत्पुण्यं विधिनाऽपूज्य शंकरम् । कार्त्तिक्यां स लभेत्पुण्यं चैत्र्यां तद्द्विगुणं स्मृतम् । पुण्यमेतत्तु फाल्गुन्यामाषाढ्यामेवमेव तु

ચાર માસ સુધી વિધિપૂર્વક શંકરનું પૂજન કરવાથી જે પુણ્ય મળે, તે પુણ્ય કાર્તિકમાં પ્રાપ્ત થાય છે; ચૈત્રમાં તે દ્વિગુણ સ્મૃત છે. ફાલ્ગુન તથા આષાઢમાં પણ એ જ રીતે પુણ્યફળ કહેલું છે.

Verse 41

एको दद्याद्गवां लक्षं दोग्ध्रीणां वेदपारगे । एको ममार्चयेल्लिंगं तस्य पुण्यं ततोऽधिकम्

એક વ્યક્તિ વેદપારંગત યોગ્ય પાત્રને દૂધારૂ ગાયો સહિત એક લાખ ગાયો દાન આપે; પરંતુ બીજો જો મારા લિંગનું પૂજન કરે, તો તેનાથી પણ અધિક પુણ્ય મેળવે છે.

Verse 42

मासेमासे च योऽश्नीयाद्यावज्जीवं सुरेश्वरि । यश्चार्च्चयेत्सकृल्लिंगं सममेतन्न संशयः

હે સুরેશ્વરી! જે જીવનભર દર મહિને વિધિપૂર્વક વ્રત/અન્નદાન કરે, અને જે એકવાર માત્ર લિંગનું પૂજન કરે—બન્નેનું પુણ્ય સમાન છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 43

तपःशीलगुणोपेते पात्रे वेदस्य पारगे । सुवर्णकोटिं यद्दत्त्वा तत्फलं कुसुमेन तु

તપ, શીલ અને ગુણોથી યુક્ત, વેદપારંગત યોગ્ય પાત્રને એક કરોડ સોનું દાન કરવાથી જે ફળ મળે, તે જ ફળ શિવને માત્ર એક પુષ્પ અર્પણ કરવાથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 44

अर्कपुष्पेऽपि चैकस्मिञ्छिवाय विनिवेदिते । दश दत्त्वा सुवर्णानि यत्फलं तदवाप्नुयात्

શિવને એક માત્ર અર્કપુષ્પ અર્પણ કરવાથી પણ દસ સોનાં દાન કર્યાનું જે ફળ મળે, તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 45

अर्कपुष्पसहस्रेभ्यः करवीरं विशिष्यते । करवीर सहस्रेभ्यो द्रोणपुष्पं विशिष्यते

હજાર અર્ક-પુષ્પોથી કરવીરનું એક પુષ્પ શ્રેષ્ઠ છે; અને હજારો કરવીર-પુષ્પોથી દ્રોણનું પુષ્પ વધુ વિશિષ્ટ માનવામાં આવે છે।

Verse 46

द्रोणपुष्पसहस्रेभ्यो ह्यपामार्गं विशिष्यते । अपामार्गसहस्रेभ्यः कुशपुष्पं विशिष्यते । कुशपुष्प सहस्रेभ्यः शमीपुष्पं विशिष्यते

હજાર દ્રોણ-પુષ્પોમાં અપામાર્ગ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; હજારો અપામાર્ગ-પુષ્પોમાં કુશનું પુષ્પ શ્રેષ્ઠ; અને હજારો કુશ-પુષ્પોમાં શમીનું પુષ્પ વધુ વિશિષ્ટ માનવામાં આવે છે।

Verse 47

शमीपुष्पं बृहत्याश्च कुसुमं तुल्यमुच्यते । करवीरसमा ज्ञेया जातीविजयपाटलाः

શમીનું પુષ્પ અને બૃહતીનું પુષ્પ સમમૂલ્ય કહેવાય છે. તેમજ જાતી, વિજય અને પાટલા—આ બધાં કરવીર સમાન જાણવાં।

Verse 48

श्वेतमंदार कुसुमं सितंपद्मसमं भवेत् । नागचंपकपुन्नागधत्तूरकुसुमं स्मृतम्

શ્વેત મંદારનું પુષ્પ શ્વેત કમળ સમાન માનવામાં આવે છે. તેમ જ નાગચંપક, પુન્નાગ અને ધત્તૂરના પુષ્પો પણ તેવી જ રીતે સ્મૃત છે।

Verse 49

केतकीजातिमुक्तं च कन्दयूथीमदन्तिकाः । शिरीषसर्जजंबूककुसुमानि विवर्ज्जयेत्

કેતકી, જાતી, મુક્તા તેમજ કંદ, યુથી અને મદંતિકા—આ અર્પણયોગ્ય છે; પરંતુ શિરીષ, સರ್ಜ અને જંબૂકના પુષ્પો ત્યજવા જોઈએ।

Verse 50

आकुलीकुसुमं पत्रं करंजेन्द्रसमुद्भवम् । बिभीतकानि पुष्पाणि कुसुमानि विवर्ज्जयेत्

આકુલીનું પુષ્પ, કરંજાદિ વૃક્ષોથી ઉત્પન્ન પાંદડાં, તેમજ બિભીતકનાં ફૂલ—આ બધાં પુષ્પો પૂજામાં ત્યજવા યોગ્ય છે.

Verse 51

कनकानि कदंबानि रात्रौ देयानि शंकरे । देवशेषाणि पुष्पाणि दिवा रात्रौ च मल्लिका

કનક અને કદંબનાં પુષ્પો શંકરને રાત્રે અર્પણ કરવાં. અન્ય દેવને અર્પિત ‘દેવ-શેષ’ પુષ્પો ત્યાજ્ય; પરંતુ મલ્લિકા (ચમેલી) દિવસ-રાત બન્ને સમયે અર્પી શકાય.

Verse 52

प्रहरं तिष्ठते मल्ली करवीरमहर्निशम् । कीटकेशापविद्धानि रात्रौ पर्युषितानि च

મલ્લી (ચમેલી) એક પ્રહર સુધી તાજી રહે છે, અને કરવીર દિવસ-રાત ટકે છે. કીટક કે વાળ વગેરેથી દૂષિત થઈને ફેંકાયેલા, તેમજ રાત્રે પડ્યા રહી બાસી થયેલા પુષ્પો પણ ત્યજવા જોઈએ.

Verse 53

स्वयं पतितपुष्पाणि त्यजेदुपहतानि च । तुलसी शतपत्रं च गन्धारी दमनस्तथा

જે ફૂલ પોતે જ પડી ગયાં હોય અને જે નુકસાન પામ્યાં હોય તે ત્યજવા. પૂજામાં તુલસી, શતપત્ર (શતદળ/ગુલાબ), ગંધારી અને દમન વગેરે ગ્રહણયોગ્ય છે.

Verse 54

सर्वासां पत्रजातीनां श्रेष्ठो मरुबकः स्मृतः । एतैः पुष्पविशेषैस्तु पूज्यः सोमेश्वरः सदा

બધી પત્રજાતિઓમાં મરુબક શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યો છે. આ વિશેષ પુષ્પોથી સોમેશ્વરની સદા પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 55

यात्रायाः फलमाप्नोति स्वर्गलोके महीयते । एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत

તે યાત્રાનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્વર્ગલોકમાં પૂજિત થાય છે. એટલું કહીને તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો.

Verse 56

चन्द्रमा यक्ष्मणा मुक्तः स्वस्थाननिरतोऽभवत् । आहूय विश्वकर्माणं प्रासादं पर्यकल्पयत् । शुद्धस्फटिकसंकाशं गोक्षीरधवलोज्ज्वलम्

યક્ષ્માથી મુક્ત થયેલો ચંદ્રમા પોતાના સ્થાને સ્થિર થયો. તેણે વિશ્વકર્માને બોલાવી એક પ્રાસાદ રચાવ્યો—શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી અને ગૌક્ષીર સમાન ધવળ ઉજ્જ્વલ.

Verse 57

प्रासादं मेरुनामानं हेमप्राकारतोरणम् । चतुर्दशान्ये परितः प्रासादाः परिकल्पिताः । तेषां नामानि वक्ष्यामि प्रत्येकं तानि मे शृणु

‘મેરુ’ નામનો પ્રાસાદ બનાવાયો, જેમાં સુવર્ણ પ્રાકાર અને તોરણો હતા. તેની આસપાસ ચૌદ અન્ય પ્રાસાદો પણ ગોઠવાયા. તેમના નામ હું એકેક કરીને કહું છું—મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 58

केसरी सर्वतोभद्रो नदनो नन्दिशालकः । नन्दीशो मन्दरश्चैव श्रीवृक्षो ह्यमृतोद्भवः

કેસરી, સર્વતોભદ્ર, નદન, નંદિશાલક; નંદીશ અને મન્દર; તેમજ શ્રીવૃક્ષ અને અમૃતોદ્ભવ—આ (પ્રાસાદોના) નામો છે.

Verse 59

हिमवान्हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः । इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः

હિમવાન, હેમકૂટ, કૈલાસ, પૃથિવીજય; ઇન્દ્રનીલ, મહાનીલ, ભૂધર અને રત્નકૂટક—આ પણ (પ્રાસાદોના) નામો છે.

Verse 60

वैडूर्यः पद्मरागश्च वज्रको मुकुटोज्ज्वलः । ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभस्तथा

વૈડૂર્ય, પદ્મરાગ, વજ્રક અને મુકુટોજ્જ્વલ; તેમજ ઐરાવત, રાજહંસ, ગરુડ અને વૃષભ—આ પણ નામથી પ્રસિદ્ધ પ્રાસાદો છે.

Verse 61

मेरुः प्रासादराजा च देवानामालयो हि सः । आदौ पञ्चाण्डको ज्ञेयः केसरीनामतः स्थितः

‘મેરુ’ પ્રાસાદોનો રાજા છે; ખરેખર તે દેવતાઓનું આલય કહેવાય છે. આરંભે ‘કેસરી’ નામે પ્રતિષ્ઠિત ‘પંચાંડક’ પ્રાસાદ જાણવો જોઈએ.

Verse 62

चतुर्थांशा च तद्वृद्धिर्यावन्मेरुः प्रकीर्तितः

તેની વૃદ્ધિ ક્રમે ક્રમે દરેક પગથિયે ચતુર્થાંશ પ્રમાણે કહેવાઈ છે, અને તે ‘મેરુ’ સુધી પ્રકીર્તિત છે.

Verse 63

एवं पृथक्कारयित्वा प्रासादांश्च चतुर्दश । ब्रह्मादीनां देवतानां समीपस्थानवासिनाम्

આ રીતે ચૌદ પ્રાસાદો અલગ અલગ કરાવી, બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ માટે—જે નજીકના સ્થાનોમાં નિવાસ કરે છે—તે ગોઠવવામાં આવ્યા.

Verse 64

दश चान्यान्भूधरादीन्वृषभान्तान्वरानने । आदौ कपर्द्दिनं कृत्वा प्रासादान्पर्यकल्पयत्

અને હે સુમુખી! ભૂધરથી આરંભ કરીને વૃષભ સુધી વધુ દસ ઉત્તમ પ્રાસાદો પણ (રચાયા). પ્રથમ કપર્દ્દિનને સ્થાપિત કરીને પછી પ્રાસાદોને યથાવિધી ગોઠવ્યા.

Verse 65

मेरुः प्रासादराजो वै स तु सोमेश्वरे कृतः । त्रेतायुगे तु दशमे मनोवैर्वस्वतस्य च

આ મેરુ—નિશ્ચયે પ્રાસાદોનો રાજા—સોમેશ્વરમાં નિર્મિત થયો. ત્રેતાયુગના દશમ મન્વંતરમાં, વૈવસ્વતપુત્ર મનુના કાળે તે રચાયો.

Verse 66

कारयित्वा मंडपांश्च प्रतिष्ठाप्य यथाविधि । नदानां तु शतं कृत्वा वापीकूप सहस्रकम्

મંડપો બનાવડાવી અને વિધિ મુજબ પ્રતિષ્ઠા કરાવી, જળપ્રવાહ માટે સો નદીઓ/નાળાઓ રચાવી, તેણે સહસ્ર વાપી અને કૂપ પણ બનાવડાવ્યા.

Verse 67

गृहाणां तु सहस्राणि दीनानाथाश्रयाणि च । कारयित्वा विधानेन विप्रेभ्यः प्रददौ पृथक्

તેણે સહસ્ર ઘરો તથા દીનો અને અનાથો માટે આશ્રયસ્થાનો પણ બનાવડાવ્યા. પછી વિધાન મુજબ તે બધું અલગ અલગ કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું.

Verse 68

निवेश्य नगरं सोमः श्रीसोमेश्वरसन्निधौ । स्वकर्मणां प्रचारार्थमथाभ्यर्थयत द्विजान्

શ્રી સોમેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં સોમએ એક નગર વસાવ્યું. ત્યારબાદ પોતાના પવિત્ર કર્મોનો પ્રચાર અને સ્થાપન થાય તે માટે તેણે દ્વિજોને વિનંતી કરી.

Verse 69

सोमोऽस्मि भवतां राजा प्रसादात्परमेष्ठिनः । तथापि विनयेनैव भक्त्यां विज्ञापयामि वः

હું સોમ છું—પરમેષ્ઠીની કૃપાથી તમારો રાજા. છતાં પણ વિનય અને ભક્તિ સાથે હું તમને આ વિનંતી કરું છું.

Verse 70

धनं हिरण्यरत्नादि धान्यं व्रीहियवादिकम् । गोमहिष्यादिपशवो वस्त्राणि विविधानि च

અહીં ધન—સુવર્ણ અને રત્નાદિ—તથા ધાન્ય, જેમ કે ચોખા અને જવ; ગાય, મહિષી વગેરે પશુઓ અને અનેક પ્રકારનાં વસ્ત્રો પણ ઉપલબ્ધ છે।

Verse 71

कदलीनालिकेराणि तांबूलीपूगमालिनः । मनोऽभिरामचरमा आरामाः परितः स्थिताः

ચારેય તરફ ઉપવનો સ્થિત છે—કેળા અને નાળિયેરના વૃક્ષોથી ભરપૂર, તાંબૂલ અને પૂગથી શોભિત—મનને રમાડનાર અને મનોહર ફળોથી સમૃદ્ધ।

Verse 72

जंबूद्वीपाधिपाः सर्वे भवतामत्रवासि नाम् । आदेशं च करिष्यंति शिरस्याधाय शोभनम्

જંબૂદ્વીપના સર્વ રાજાઓ અહીં નિવાસ કરનાર આપના આદેશનું પાલન કરશે; તેને શોભન ભાર માની મસ્તક પર ધારણ કરશે।

Verse 73

द्वीपांतरादागतैश्च कर्पूरागुरुचंदनैः । अन्यैश्च विविधैर्द्रव्यैः संपूर्णा भवतां गृहाः

અન્ય દ્વીપોથી લાવવામાં આવેલા કપૂર, અગરુ અને ચંદનથી, તેમજ અન્ય અનેકવિધ દ્રવ્યોથી, આપનાં ગૃહો પરિપૂર્ણ રહેશે।

Verse 74

पण्यानां शतसंख्यानां व्यवहारनिदर्शिनः । ब्रह्मोत्तराणि तन्वंति वणिजो लाभकांक्षिणः

લાભની ઇચ્છાવાળા, વ્યવહારમાં નિપુણ વણિકો સૈકડો પ્રકારના પણ્યમાં લેવડદેવડ વિસ્તારે છે; છતાં બ્રાહ્મણો માટે અગ્રસ્થાને દેય ભાગ (બ્રહ્મોત્તર) યથોચિત રીતે સ્થાપે છે।

Verse 75

भवत्सु भृत्यभावेन वर्त्तमाना हितैषिणः । ते चान्ये च तथा पौरा नावसीदंति कर्हिचित्

તમારા પ્રત્યે ભૃત્યભાવથી વર્તીને અને તમારા કલ્યાણની ઇચ્છા રાખીને તેઓ—અને અન્ય નગરવાસીઓ પણ—ક્યારેય દુઃખમાં પડતા નથી।

Verse 76

एवं संपूर्णविभवैर्भवद्भिः श्रेयसे मम । क्रतुक्रिया वितन्यंतां विधिवद्भूरिदक्षिणाः

આ રીતે સંપૂર્ણ વૈભવથી યુક્ત તમે મારા શ્રેય માટે કાર્ય કરો; વિધિપૂર્વક યજ્ઞક્રિયાઓ વિસ્તરે અને બહુ દક્ષિણા-દાન આપવામાં આવે।

Verse 77

ब्रह्मादीनि च सर्वाणि प्रवर्तंतामहर्निशम् । दीनांधकृपणादीनां क्रियतामार्तिनाशनम्

બ્રહ્મ-આદિ સર્વ કાર્યો દિવસ-રાત પ્રવર્તતા રહે; અને દીન, અંધ, દરિદ્ર વગેરેની પીડા કરુણામય કાર્યથી નાશ પામે।

Verse 78

अभ्यागतानामौचित्यादातिथ्यं च विधीयताम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन समेतानां महात्मनाम्

અભ્યાગત થયેલાઓ માટે યોગ્ય રીતે આતિથ્ય વિધિપૂર્વક કરવામાં આવે—વિશેષ કરીને તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે અહીં એકત્ર થયેલા મહાત્માઓનું।

Verse 79

ब्रह्मर्षीणामाश्रमेषु दीयतामाश्रयाः सदा । मयात्र स्थापितं लिंगं सर्वकालं दृढव्रताः

બ્રહ્મર્ષિઓના આશ્રમોમાં સદા આશ્રય અને સહાય આપવામાં આવે। મેં અહીં લિંગ સ્થાપ્યું છે; તેથી તમે સર્વકાળ દૃઢવ્રતી રહો।

Verse 80

पवित्रैरुपचारैश्च पूजयंतु द्विजोत्तमाः । अष्टौ प्रमाणपुरुषाः पौराणां कार्यदर्शिनः

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ પવિત્ર ઉપચાર અને અર્પણોથી દેવતાની પૂજા કરવી. પુરાણપરંપરામાં નિષ્ણાત અને લોકકાર્યના નિરીક્ષક એવા આઠ પ્રમાણપુરુષોને માર્ગદર્શક ધોરણરૂપે નિયુક્ત કરવાં.

Verse 81

व्यवहारानवेक्षध्वं स्मृत्याचारविशारदाः । व्यवस्थां मत्कृतामेतां भवंतोऽत्र द्विजोत्तमाः

સ્મૃતિ અને સદાચારમા નિષ્ણાત હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, અહીંના વ્યવહાર અને વિવાદોની દેખરેખ રાખો. મેં સ્થાપેલી આ વ્યવસ્થાને તમે યોગ્ય રીતે જાળવો.

Verse 82

धारयंतु महात्मानो दिग्गजा इव मेदिनीम् । एवं प्रभुत्वमास्थाय स्थानेऽस्मिञ्छिवशालिनि

મહાત્માઓ દિગ્ગજો જેમ ધરતીને ધારણ કરે તેમ આ ભૂમિને ધારણ કરે. શિવશોભિત આ સ્થાને યોગ્ય અધિકાર સ્વીકારી સ્થિરતા અને નિયમ જાળવે.

Verse 83

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तान्धर्मानाचरत द्विजाः । निशम्य सोमस्य वचो विनीतमिति ते द्विजाः

સોમના વિનયભર્યા વચનને સાંભળી તે દ્વિજોએ શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણોમાં કહેલા ધર્મોનું આચરણ કરવા પ્રારંભ કર્યો.

Verse 84

उवाच कौशिकस्तेषु गोत्राणां प्रथमो द्विजः । साधूपदिष्टमस्माकं द्विजराजेन सर्वथा

પછી તે ગોત્રોમાં અગ્રગણ્ય દ્વિજ કૌશિકે કહ્યું— “દ્વિજરાજે અમને જે સદુપદેશ આપ્યો છે, તે સર્વથા યોગ્ય છે.”

Verse 85

सर्वमेतत्करिष्यामः किंतु किंचिन्निशामय । नियोगतः पूजयतां शिवनिर्माल्यसेविनाम्

અમે આ બધું કરીશું; પરંતુ એક વાત વધુ સાંભળો—નિયોગપૂર્વક શિવના નિર્માલ્ય-સેવકોનું સન્માન અને પૂજન થવું જોઈએ।

Verse 86

पातित्यं जायतेऽस्माकं श्रुतिस्मृतिविगर्हितम् । श्रुतिस्मृती हि रुद्रस्य यस्मादाज्ञाद्वयं महत्

અમને પાતિત્ય (પાપપતન) થાય છે, જે શ્રુતિ-સ્મૃતિથી નિંદિત છે; કારણ કે શ્રુતિ અને સ્મૃતિ રુદ્રની બે મહાન આજ્ઞાઓ છે।

Verse 87

कस्तदुल्लंघयेन्मूढः प्राणैः कंठग तैरपि

કયો મૂઢ માણસ તેનું ઉલ્લંઘન કરશે—ભલે તેના પ્રાણ કંઠે આવી ગયા હોય?

Verse 88

अष्टमूर्तेः पुनर्मूर्त्तावग्नौ देवमुखे मखान् । कुर्वाणाः श्रुतिमार्गेण प्रीणयामोऽखिलं जगत्

અષ્ટમૂર્તિ પ્રભુની ફરી પ્રગટ થયેલી મૂર્તિ—દેવમુખ અગ્નિમાં—શ્રુતિમાર્ગે યજ્ઞો કરીને અમે સમગ્ર જગતને પ્રસન્ન કરીએ છીએ।

Verse 89

जगद्भगवतो रूपं व्यक्तमेत त्पुरद्विषः । मिथो विभिन्नमित्येतदभिन्नं पुनरीश्वरात्

આ પ્રગટ જગત ત્રિપુરદ્વેષી ભગવાનનું જ સ્વરૂપ છે; પરસ્પર ભિન્ન દેખાય છતાં તે પરમેશ્વરથી અલગ નથી।

Verse 90

अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

અગ્નિમાં વિધિપૂર્વક અર્પિત આહુતિ આદિત્ય સુધી પહોંચે છે. આદિત્યથી વર્ષા, વર્ષાથી અન્ન, અને અન્નથી પ્રજા (જીવો) પોષાય છે.

Verse 91

श्रुतिस्मृतिपुराणादिसदभ्यासप्रसंगिनाम् । तत्तदर्थेषु पुण्यार्थं प्रवृत्ताखिलकर्मणाम्

જે શ્રુતિ, સ્મૃતિ, પુરાણ આદિનો સતત સદભ્યાસ કરે છે અને તેમના-તેમના અર્થ તથા હેતુ અનુસાર પુણ્યાર્થે સર્વ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત રહે છે—

Verse 92

अस्माकमवकाशोऽपि विरलो लिंग पूजने । रुद्रजाप्यैर्महायज्ञैर्यजानाश्चैवमीश्वरम्

અમારા માટે પણ લિંગપૂજાનો અવકાશ દુર્લભ છે. અમે રુદ્રજપ અને મહાયજ્ઞો દ્વારા આ રીતે ઈશ્વરની આરાધના કરીએ છીએ.

Verse 93

यथाक्षणं यथाकालं लिंगं वेदमुपास्महे । यत्तु तेऽभिमतं सोम श्रीसोमेश्वरपूजनम् । तच्च संपादयिष्यामः सविशेषं महामते

યોગ્ય ક્ષણે અને યોગ્ય કાળે અમે લિંગ અને વેદની ઉપાસના કરીએ છીએ. અને હે સોમ, તને અભિમત શ્રી સોમેશ્વરનું પૂજન પણ, હે મહામતે, અમે વિશેષ રીતે સંપન્ન કરીશું.

Verse 94

येन त्वदीप्सितं सिध्येत्तमुपायं निशामय । गौरीशंकरसंवादं श्रुत्वा भगवतो मुखात्

જે ઉપાયથી તારો ઇચ્છિત હેતુ સિદ્ધ થાય તે ઉપાય સાંભળ. ભગવાનના સ્વમુખથી ગૌરી-શંકર સંવાદ સાંભળી (એ માર્ગ જાણી લે).

Verse 95

नारदः प्राह नः पूर्वं कथयामस्तमेव ते । ब्रह्मदेवद्विषः पूर्वं शतशो दैत्यदानवाः । तपोभिरुग्रैर्विविधैः शंकरं प्रतिपेदिरे

નારદે અમને અગાઉ કહ્યું હતું; એ જ વર્ણન અમે તને કહીએ છીએ. પૂર્વકાળે બ્રહ્મા અને દેવોના શત્રુ એવા સૈકડો દૈત્ય-દાનવો વિવિધ ઉગ્ર તપોથી શંકર પાસે શરણ ગયા.

Verse 96

तेषामत्युग्रतपसामनन्यासक्तचेतसाम् । प्रसादमीश्वरश्चक्रे कारुण्यामृतसागरः

તેમની અત્યંત ઉગ્ર તપસ્યા અને અનન્ય ભક્તિથી સ્થિર ચિત્ત જોઈ, કરુણારૂપી અમૃતસાગર એવા ઈશ્વરે તેમને પ્રસાદ આપ્યો.

Verse 97

स हि त्रिभुवनस्वामी देवदेवो महेश्वरः । अपेक्षते वरं दातुं भक्तिमेवानपायिनीम्

ત્રિભુવનના સ્વામી દેવદેવ મહેશ્વર જ્યારે વર આપે છે, ત્યારે મુખ્યત્વે અચલ અને અવિનાશી ભક્તિ જ અપેક્ષે છે.

Verse 98

ददौ स भुवनैश्वर्य्यप्रायानभिमतान्वरान् । तेषां भक्त्यैव संतुष्टो देवब्रह्मद्विषामपि

દેવો અને બ્રહ્માના દ્વેષીઓ પ્રત્યે પણ, માત્ર તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, તેણે તેમને ઇચ્છિત વર આપ્યા—જે લગભગ ભુવનૈશ્વર્ય સમાન હતા.

Verse 99

ब्रह्मणा विष्णुना चापि यस्यांतो नाधिगम्यते । तस्यातर्क्यप्रभावस्य को नु वेदाशयं प्रभोः

જેનાં અંતને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પણ જાણી શકતા નથી, એવા અતર્ક્ય પ્રભાવવાળા પ્રભુના અંતરાશયને કોણ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકે?

Verse 100

दुर्वृत्तेभ्योऽपि दैत्येभ्यस्तपोभिर्वरदायिनम् । पप्रच्छ स्वच्छ्हृदया पार्वती परमेश्वरम्

શુદ્ધ હૃદયવાળી પાર્વતીએ પરમેશ્વરને પૂછ્યું—તપ દ્વારા વર આપનાર તમે દુર્વૃત્ત દૈત્યોને પણ શા માટે વર આપો છો?

Verse 101

पार्वत्युवाच । भगवन्प्रसादं ते प्राप्य धृष्यंतो भुवनत्रयम् । उपद्रवंतींद्रमुखान्देवान्संक्षोभयंति च

પાર્વતીએ કહ્યું—હે ભગવન! તમારો પ્રસાદ મળતાં તેઓ ધૃષ્ટ બની ત્રિભુવનને ઉથલપાથલ કરે છે અને ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવોને ઉપદ્રવ આપે છે.

Verse 102

वरं ददासि किं तेषां तादृशानां दुरात्मनाम् । जगतः स्वस्तये येषां न मनागपि चेष्टितम्

જગતના કલ્યાણ માટે જરાય પ્રયત્ન ન કરનાર એવા દુષ્ટાત્માઓને તમે શા માટે વર આપો છો?

Verse 103

त्वया दत्तवरानेतान्दिव्यान्भोगोपभोगिनः । अवधीर्य तवैश्वर्यं कथं विष्णुर्निहंति च

તમારા આપેલા દિવ્ય વરોથી યુક્ત આ ભોગવિલાસીઓ તમારું ઐશ્વર્ય અવગણીને—વિષ્ણુ તેમને કેવી રીતે સંહારશે?

Verse 104

हतानां च पुनस्तेषां का गतिः स्याद्वद प्रभो

અને તેઓ સંહાર પામ્યા પછી આગળ તેમની શું ગતિ થશે? હે પ્રભુ, કહો.

Verse 105

ईश्वर उवाच । सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्चेति वै त्रिधा । भवंति लोकास्तेष्वेते तमःप्राया दुरासदाः

ઈશ્વરે કહ્યું—લોકો ખરેખર ત્રણ પ્રકારના છે: સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ. તેમાં આ જીવો તમોગુણપ્રધાન છે અને વશમાં કરવું દુષ્કર છે.

Verse 106

सुरैः सह स्पर्धमानास्तपोभिरपि तामसैः । मां भजंते मुहुर्मोहाज्जगदुत्सादनोद्यताः

જે તામસ સ્વભાવવાળા તપસ્યાથી દેવો સાથે પણ સ્પર્ધા કરે છે અને જગતના વિનાશમાં ઉદ્યત રહે છે—તે પણ મોહવશ વારંવાર મારું જ ભજન કરે છે.

Verse 107

वरं ददामि यत्तेषां भक्तिस्तत्र तु कारणम् । अहं हि भक्त्या सुग्राह्यो नात्र कार्या विचारणा

હું તેમને જે વર આપું છું, તેનું કારણ ત્યાં માત્ર ભક્તિ જ છે. કારણ કે ભક્તિથી હું સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાઉં છું; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 108

तपोनुरूपानासाद्य वरांस्ते पापकारिणः । विष्णुना यन्निहन्यते तच्च देवि निबोध मे

એ પાપકર્તા પોતાના તપને અનુરૂપ વર પ્રાપ્ત કરે છે; પરંતુ વિષ્ણુ જેનો સંહાર કરે છે—હે દેવી—તે વાત મારી પાસેથી જાણ.

Verse 109

अहं हरिश्च यद्भिन्नौ गुणभागोऽत्र कारणम् । परमार्थादभिन्नौ च रहस्यं परमं ह्यदः

જો હરિ અને હું ભિન્ન દેખાઈએ, તો અહીં ગુણોના વિભાગનું કારણ છે. પરમાર્થથી અમે અભિન્ન છીએ—આ જ પરમ રહસ્ય છે.

Verse 111

वहामि शिरसा भक्त्या त्वदीक्षाशंकितोऽपि सन् । अपि विष्णुस्त्रिभुवनं परित्रातुं व्यवस्थया

તમારી દૃષ્ટિથી શંકિત હોવા છતાં હું ભક્તિથી તમારી આજ્ઞાને શિરસા ધારણ કરું છું; અને એ જ નિયત વ્યવસ્થાથી વિષ્ણુ પણ ત્રિભુવનનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 112

मामुपास्य चिरं लेभे चक्रं दुष्टनिबर्हणम् । त्वां च तस्य महामायामप्रमेयात्मनो हरेः

મને લાંબા સમય સુધી ઉપાસીને તેણે દુષ્ટનિબર્હણ કરનાર ચક્ર પ્રાપ્ત કર્યું; અને તું પણ તે અપ્રમેય સ્વરૂપ હરીની મહામાયા બની.

Verse 113

आराधयामि तद्भक्त्या त्रिजगजन्मकारणम् । शिरस्याधाय चान्यां मे शक्तिरूपां तथा हरिः

એ જ ભક્તિથી હું ત્રિજગના જન્મકારણ પરમ તત્ત્વની આરાધના કરું છું; અને હરિ પણ મારી બીજી શક્તિરૂપાને શિરસે ધારણ કરીને મને પૂજે છે.

Verse 114

अजोऽपि जन्मान्यासाद्य लोकरक्षां करोति वै । हंतुं हिरण्यकशिपुं नरसिंहवपुश्च सः

અજન્મા હોવા છતાં તેઓ લોકરક્ષા માટે અવતાર ધારણ કરે છે; અને હિરણ્યકશિપુનો વધ કરવા તેમણે નરસિંહ-રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 115

जगज्जिघांसुः शमितो मया शरभ रूपिणा । मां च बाणपरित्राणे त्रिशूलोद्यमकारिणम्

જ્યારે તે જગતનો નાશ કરવા ઉદ્યત થયો, ત્યારે મેં શરભ-રૂપ ધારણ કરીને તેને શમાવ્યો; અને બાણના પરિત્રાણ માટે ત્રિશૂલ ઉઠાવનાર રૂપ પણ મેં ધારણ કર્યું.

Verse 116

मानुष्येऽप्यवतारेऽसौ स्तंभयित्वा स लीलया । प्रभावं महिमानं च वर्द्धयन्मामकं हरिः । वरिवस्यति मां नित्यमंतरात्मापि मे विभुः

માનવ અવતારમાં પણ તે હરિ લીલાથી સર્વ વિરોધને સ્તંભિત કરી મારી પ્રભા અને મહિમા વધારે છે. એ સર્વવ્યાપી પ્રભુ, જે મારી અંતરાત્મા પણ છે, તે મને નિત્ય પૂજે છે.

Verse 117

अथाहं परमात्मानमेनमाद्यंतवर्जितम् । ध्यानयोगैः समाधौ च भावयामि निरंतरम्

અતએવ હું આ આદ્યંત-રહિત પરમાત્માને ધ્યાનયોગોના અનુષ્ઠાનથી, સમાધિમાં સ્થિત રહી, સતત ભાવું છું।

Verse 119

तदेवं नावयोर्भेदो विद्यते पारमार्थिकः । भेदं च तारतम्यं च मूढा एव वितन्वते

આ રીતે પરમાર્થ સત્યમાં આપણાં બંનેમાં કોઈ વાસ્તવિક ભેદ નથી; ભેદ અને તારતમ્ય તો માત્ર મૂઢ લોકો જ ફેલાવે છે.

Verse 120

मयि भक्त्यवसाने तु हरेः संदर्शनेन च । क्रोधदर्पाभिभूतत्वान्न मुक्तिं प्राप्नुवंति ते

પરંતુ જ્યારે મારી પ્રત્યેની ભક્તિનો અંત આવે, ત્યારે હરિના દર્શનથી પણ તેઓ મુક્તિ પામતા નથી; કારણ કે ક્રોધ અને દર્પ તેમને વશ કરે છે.

Verse 121

आवयोस्तु प्रभावेन ते पुनर्द्धौतकल्मषाः । ब्रह्मर्षीणां कुले जन्म संप्राप्ता मुक्तिहेतुकम्

તથાપિ આપણા બંનેના પ્રભાવથી તેઓ ફરી કલ્મષ ધોઈ શુદ્ધ બને છે અને બ્રહ્મર્ષિઓના કુળમાં જન્મ પામે છે—જે મુક્તિનું કારણ બને છે.

Verse 122

ब्रह्मचारिव्रता दूर्ध्वं योगं पाशुपतं श्रिताः । प्राचीनकर्मसंस्कारात्ते पुनर्मामुपासते

બ્રહ્મચર્યવ્રતનું પાલન કરીને તેઓ ઊર્ધ્વ પાશુપતયોગનો આશ્રય લે છે; પ્રાચીન કર્મસંસ્કારના બળે તેઓ ફરી મને જ ઉપાસે છે।

Verse 123

भक्तियोगेन चास्थाय व्रतं पाशुपतादिकम् । श्मशानवासिनो नग्ना अपरे चैकवाससः

ભક્તિયોગનો આશ્રય લઈને તેઓ પાશુપત વગેરે વ્રતો ગ્રહણ કરે છે—કેટલાક શ્મશાનવાસી, કેટલાક નિર્વસ્ત્ર, અને કેટલાક માત્ર એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરનારા।

Verse 124

भिक्षाभुजो भूतिभृतो मल्लिंगान्यर्च्चयंति ते । तथा मदेकाग्रधियो मद्ध्यानैकदृढव्रताः

તેઓ ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરે છે અને ભસ્મ ધારણ કરે છે; તેઓ મારા લિંગચિહ્નોની પૂજા કરે છે. તેમનું ચિત્ત મારેમાં એકાગ્ર રહે છે અને માત્ર મારા ધ્યાનના એક દૃઢ વ્રતમાં સ્થિર રહે છે।

Verse 125

ये त्वामपि नमस्यंति जगतां मम चेश्वरीम् । देहावसानयोगेन मुक्तिं तेषां ददाम्यहम्

જે તને પણ નમસ્કાર કરે છે—હે જગતની અને મારી પણ અધિશેવરી—દેહના અંત સમયે તે અંતિમ યોગ દ્વારા હું તેમને મુક્તિ આપું છું।

Verse 126

सारूप्यसालोक्यमयीं मय्यावेशितचेतसाम् । सायुज्यमुक्तये नायं योगः पाशुपतो यतः । स्मृत्याचारेण मुनिभिः स सद्भिस्तेन गर्हितः

જેનાં ચિત્ત મારેમાં લીન છે, તેમના માટે આ માર્ગ સારૂપ્ય અને સાલોક્ય વગેરે ફળ આપે છે; પરંતુ સાયુજ્ય-મુક્તિ માટે પાશુપતયોગ સાધન નથી. સ્મૃતિએ નિર્ધારિત આચારના વિરોધને કારણે મુનિઓ અને સદ્ભક્તો તેને ગર્હે છે।

Verse 127

द्विजा ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तानि होपगतान्द्विजान् । स्वमानमुपनेष्यामो भक्त्यावर्ज्जितमानसान्

દ્વિજોએ કહ્યું—તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે અહીં આવેલા, ભક્તિથી રહિત મનવાળા તે બ્રાહ્મણોને અમે ફરી આત્મસંયમ અને સદાચાર તરફ દોરી જઈશું।

Verse 128

शुचिभिक्षान्नकौपीनकमण्डल्वादिसत्कृताः । अनन्यकार्य्याः सततमिहागत्य तपस्विनः

શુદ્ધ ભિક્ષા, અન્ન, કૌપીન, કમંડલુ વગેરે દ્વારા સન્માનિત તે તપસ્વીઓ—બીજું કોઈ કાર્ય ન હોવાથી—સદા અહીં આવી તપમાં લીન રહી વસે છે।

Verse 129

भवत्प्रदत्तैर्विविधैरुपहारैरतंद्रिताः । तत्त्वतस्तत्त्वसंख्यास्ते शिवधर्मैकतत्पराः

તમારા દ્વારા અપાયેલા વિવિધ ઉપહારોથી તેઓ થાક વિના પોષાય છે; તેઓ ખરેખર તત્ત્વજ્ઞ છે અને શિવધર્મના એકમાત્ર માર્ગમાં સંપૂર્ણ તત્પર છે।

Verse 130

श्रीसोमेश्वरमभ्यर्च्य तव श्रेयोऽभिवर्द्धकाः । मुक्तिमंते गमिष्यंति देवस्यातिसुदुर्ल्लभाम्

શ્રી સોમેશ્વરની આરાધના કરીને અને તે દ્વારા તમારું શ્રેય વધારતાં, તેઓ અંતે દેવ દ્વારા અપાતી અતિ દુર્લભ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 131

ततोऽन्येऽथ ततोऽप्यन्ये ततश्चान्ये तपोधना । परीक्षितास्तु तेऽस्माभिर्भवितारो निशापते

પછી બીજા, અને ત્યારપછી પણ બીજા—તપોધન એવા અનેક—આવશે; હે નિશાપતે, તેઓ પણ અમારે દ્વારા પરીક્ષિત થશે।

Verse 132

द्विजा ऊचुः । इत्याह भगवान्देव्या पृष्टः स च त्रिलोचनः । तत्रैव नारदः सर्वं संवादं शिवयेरितम्

દ્વિજોએ કહ્યું—દેવીના પ્રશ્ને ત્રિલોચન ભગવાને આમ કહ્યું. ત્યાં જ નારદે શિવા (પાર્વતી) દ્વારા કહેલ સમગ્ર સંવાદ સાંભળ્યો.

Verse 133

श्रुत्वा नः कथयामास कथां गोष्ठीषु पृच्छताम् । तव चास्माभिरधुना सर्वमेतदुदीरितम्

તે સાંભળી નારદે અમારી ગોષ્ઠીઓમાં પૂછતાં તે કથા કહી. અને હવે અમે આ બધું તમને નિવેદિત કર્યું છે.

Verse 134

एवमुक्तस्तु तैः प्रीतः सोमः स्वभवनं ययौ । तदाज्ञया च तत्सर्वं यथोक्तं तेऽपि कुर्वते

તેઓએ એમ કહ્યે પછી પ્રસન્ન થયેલો સોમ પોતાના ધામે ગયો; અને તેની આજ્ઞાથી તેઓ પણ કહ્યા મુજબ બધું જ કરે છે.

Verse 135

देव्युवाच । एवं प्रभावो देवेशः सोमेशः पापनाशनः । केनोपायेन तुष्येत व्रतेन नियमेन वा

દેવીએ કહ્યું—દેવેશ સોમેશ્વર પાપનાશક છે; એવો જ તેનો પ્રભાવ છે. કયા ઉપાયથી તે પ્રસન્ન થાય—કયા વ્રતથી કે કયા નિયમથી?

Verse 136

ईश्वर उवाच । कथयामि स्फुटं धर्म्मं मानुषाणां हिताय वै । स येन तुष्यते देवः शृणु त्वं सुरसुन्दरि

ઈશ્વરે કહ્યું—માનવોના હિત માટે હું ધર્મને સ્પષ્ટ રીતે કહું છું. હે સુરसुન્દરી, દેવ જેનાથી પ્રસન્ન થાય છે તે સાંભળ.

Verse 137

नित्योपवासनक्तानि व्रतानि विविधानि च । तीर्थे दानानि सर्वाणि पात्रे दत्तान्यशेषतः

નિત્ય ઉપવાસ, નક્તવ્રત તથા વિવિધ વ્રતો; અને તીર્થમાં યોગ્ય પાત્રને સર્વ પ્રકારનાં દાન સંપૂર્ણ રીતે અર્પણ કરવું—આ બધું ભગવાનને પ્રિય સાધન છે।

Verse 138

तपश्च तप्तं तेनैव स्नातं तेनैव पुष्करे । केदारे तु जलं तेन गत्वा पीतं तु निश्चितम्

એના દ્વારા જ સાચું તપ તપાયું; એના દ્વારા જ પુષ્કરમાં સ્નાન થયું; અને કેદાર જઈને તેણે ત્યાંનું પવિત્ર જળ નિશ્ચયે પીધું।

Verse 139

तेन दृष्टं वरारोहे ज्योतिर्लिंगं महाप्रभम् । सोमवारव्रतं दिव्यं येन चीर्णं तु संश्रये

હે વરારોહે! એના દ્વારા જ મહાપ્રભુ જ્યોતિર્લિંગનું દર્શન થયું; અને એના દ્વારા જ દિવ્ય સોમવાર-વ્રત વિધિપૂર્વક આચરાયું—હું આ વાત નિશ્ચયથી કહું છું।

Verse 140

किमन्यैर्बहुभिर्दानैर्दत्तैः पात्रेषु सुन्दरि

હે સુંદરિ, તો પછી બીજા અનેક દાનોની શું જરૂર—ભલે તે યોગ્ય પાત્રોને આપ્યા હોય?

Verse 141

पूजितं येन भावेन सोमवारदिनाष्ट कम् । तेन सर्वं कृतं देवि चीर्णं तत्र महाव्रतम्

દેવી, જે આઠ સોમવારોના ક્રમમાં ભાવપૂર્વક પૂજન કરે છે—તેના દ્વારા સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે; જાણે ત્યાં જ મહાવ્રત સંપૂર્ણ રીતે આચરાયું હોય।

Verse 142

इतिहासमिमं पूर्वं कथयामि तव प्रिये । यथावृत्तं महादेवि सोमवारव्रतं प्रति

પ્રિયે, હે મહાદેવી! સોમવારના વ્રત વિષેનો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ જેમ બન્યો તેમ જ હવે હું તને કહું છું।

Verse 143

ईश्वर उवाच । कैलासस्य महेशानि उत्तरे च व्यवस्थिता । निषधोपरि विस्तीर्णा पुरी नाम स्वयंप्रभा

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહેશાની! કૈલાસના ઉત્તરે નિષધ પર્વત પર વિસ્તરેલી ‘સ્વયંપ્રભા’ નામની નગરી સ્થિત છે।

Verse 144

नानारत्नसुशोभाढ्या नानागन्धर्वसंकुला । सर्वावयवसंपूर्णा शक्रस्येवामरावती

તે નગરી અનેક પ્રકારના રત્નોની શોભાથી અલંકૃત, અનેક ગંધર્વસમૂહોથી ભરપૂર, સર્વ ગુણોથી સંપન્ન—જાણે શક્રની અમરાવતી જ હોય।

Verse 145

घनवाहननामा च गन्धर्वस्तत्र तिष्ठति । भुंक्ते तत्र महाभोगान्देवैरपि सुदुर्लभान्

ત્યાં ઘનવાહન નામનો એક ગંધર્વ નિવાસ કરતો હતો; અને તે ત્યાં એવા મહાભોગો ભોગવતો હતો, જે દેવોને પણ અતિ દુર્લભ છે।

Verse 146

नवयौवनसंयुक्ता भार्या तस्य मनोहरा । प्रौढवाक्या सुशीला च पीनोन्नतपयोधरा

તેની પત્ની મનોહર હતી—નવયૌવનથી યુક્ત, વાણીમાં પ્રૌઢ, સ્વભાવથી સુશીલા, અને પીન-ઉન્નત સ્તનવાળી સુલક્ષણા।

Verse 147

तया सार्द्धं तु सम्भोगान्भुंक्ते गंधर्वनायकः । उत्पन्ना तस्य कालेन पुत्री पुत्राष्टकोपरि

તેણી સાથે ગંધર્વોના નાયકએ દાંપત્યસુખ ભોગવ્યું; સમય જતાં આઠ પુત્રો પછી તેને એક પુત્રી જન્મી।

Verse 148

सर्वावयवसंपन्ना सर्वविज्ञानवेदिनी । गंधर्वसेना विख्याता नाम्ना सा परमेश्वरि

હે પરમેશ્વરી! તે સર્વ અંગે સંપન્ન અને સર્વ વિદ્યામાં નિપુણ હતી; નામે તે ‘ગંધર્વસેના’ તરીકે વિખ્યાત થઈ।

Verse 149

कन्यानां तु सहस्रेषु प्रवरा रूपशालिनी । कौतूहलेन सा पित्रा प्रोक्ता क्रीडस्व भामिनि

હજારો કન્યાઓમાં તે શ્રેષ્ઠ અને રૂપશાલિની હતી. સ્નેહભર્યા કૌતૂહલથી પિતાએ કહ્યું— “ક્રીડા કર, હે ભામિની!”

Verse 150

उद्याने रमणीयेऽत्र नानाद्रुमलताकुले । वृक्षैरनेकैः संकीर्णे फलपुष्पसमन्विते

અહીં આ રમણીય ઉદ્યાનમાં નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓ ભરપૂર છે; અનેક વૃક્ષોથી ઘન, ફળ-ફૂલોથી સમૃદ્ધ છે।

Verse 151

एवं सा रमते नित्यं कन्यापरिवृता सदा । एवं दृष्ट्वा क्रीडमाना माता भर्तारमब्रवीत्

આ રીતે તે રોજ રમતી, હંમેશાં કન્યાઓથી ઘેરાયેલી રહેતી. તેને આમ રમતી જોઈ માતાએ પતિને કહ્યું।

Verse 152

जीवितं निष्फलं स्वामिन्मम ते सह बांधवैः । यस्येदृशी गृहे कन्या तिष्ठते भर्तृवर्ज्जिता

હે સ્વામી! આવી કન્યા ઘરમાં પતિ વિના રહે ત્યાં સુધી મારું, તમારું અને આપણા બંધુઓનું જીવન નિષ્ફળ છે.

Verse 153

इत्युक्तः स तु गंधर्वो भार्यां वचनमब्रवीत् । अन्वेषयामि भर्त्तारं पुत्र्यर्थे तु मनोहरम्

આ રીતે કહ્યે પછી તે ગંધર્વે પત્નીને કહ્યું—“પુત્રી માટે મનોહર અને યોગ્ય પતિ (વર) હું શોધી લાવીશ.”

Verse 154

इत्युक्त्वाऽह्वाप यामास पुत्रीं तां घनवाहनः । आहूता पितृमातृभ्यां त्वरिताऽगत्य सुन्दरि

આવું કહી ઘનવાહને પોતાની પુત્રીને બોલાવી. પિતા-માતાની હાક સાંભળીને તે સુન્દરી તરત આવી પહોંચી.

Verse 155

अनुक्रमेण सर्वेषां पतिता पादयोः शुभा । आदेशं देहि मे तात कि नु कार्यं मयाऽधुना

તે શુભ કન્યાએ ક્રમથી સૌના ચરણોમાં પડી પ્રણામ કર્યો અને કહ્યું—“પિતાજી, મને આજ્ઞા આપો; હવે હું શું કરું?”

Verse 156

उक्तं च घनवाहेन हर्षितेन वचस्ततः । हे पुत्रि तव यः कश्चिद्वरः संप्रति रोचते । दिव्यं द्रक्ष्ये त्वत्सदृशं गंधर्वाणां शिरोमणिम्

પછી હર્ષિત ઘનવાહને કહ્યું—“હે પુત્રી! અત્યારે તને જે કોઈ વર ગમે, તારા સમાન દિવ્ય—ગંધર્વોમાં શિરোমણિ—એવો વર હું તને બતાવીશ.”

Verse 157

इत्युक्ता क्रोधताम्राक्षी पितरं वाक्यमब्रवीत् । मम रूपस्य कोट्यंशे किं कोप्यस्ति जगत्त्रये । तच्छ्रुत्वा चाद्भुतं वाक्यं पिता माता च मोहितौ

એવું કહેવામાં આવતાં ક્રોધથી લાલ આંખોવાળી કન્યાએ પિતાને કહ્યું— “ત્રિલોકમાં કોઈ એવો છે કે જેને મારા રૂપનો કરોડમાં એક અંશ પણ હોય?” આ અદ્ભુત વચન સાંભળી પિતા અને માતા બંને આશ્ચર્યથી મોહિત થયા।

Verse 158

सर्वे विषादमापन्ना बांधवाश्च परे जनाः । अशोभनमिदं वाक्यं कन्यया यत्प्रभाषितम् । इत्युक्त्वा तु गताः सर्वे जननीजनबांधवाः

ત્યારે તેના બધા સગાંસંબંધીઓ અને અન્ય લોકો નિરાશ થઈ બોલ્યા— “કન્યાએ જે વચન કહ્યું છે તે અશોભન છે।” એમ કહી માતૃપક્ષના લોકો સહિત બધા સંબંધીઓ ત્યાંથી નીકળી ગયા।

Verse 159

सा तत्रैव महोद्याने रमते सखिसंयुता । हिंडोलके समारूढा वसंते मासि भामिनि

તે ત્યાં જ મહાઉદ્યાનમાં સખીઓ સાથે ક્રીડામાં રમતી રહી. વસંત માસમાં તે સુન્દરી હિંડોળા પર ચઢીને આનંદિત થઈ.

Verse 160

तावद्दिव्यविमानस्थः शिखण्डी गणनायकः । गच्छन्खे ददृशे कन्यां रूपौदार्य्यसमाकुलाम्

એ જ સમયે દિવ્ય વિમાનમાં સ્થિત ગણનાયક શિખંડી આકાશમાં જતા જતા તે કન્યાને જોઈ ગયો, જે રૂપૌદાર્ય અને યૌવનશોભાથી ભરપૂર હતી।

Verse 161

गीतवाद्येन नृत्येन रमतीं दुदुभिस्वनैः । स माध्याह्निकसंध्यायामवतीर्य विमानतः

તે ગીત, વાદ્ય અને નૃત્યમાં—દુન્દુભિના નાદ વચ્ચે—રમતી હતી. ત્યારે મધ્યાહ્નિક સંધ્યાના સમયે તે (શિખંડી) વિમાનમાંથી ઉતરી આવ્યો।

Verse 162

क्रीडमानोऽप्सरोभिस्तु तत्रोद्याने स्थितस्ततः । शुश्राव वाक्यं कन्याया गंधर्वदुहितुस्तदा

ત્યારે તે અપ્સરાઓ સાથે ક્રીડા કરતો તે ઉદ્યાનમાં ઊભો હતો; એ સમયે ગંધર્વની પુત્રી એવી કન્યાના વચનો તેણે સાંભળ્યા.

Verse 163

न कोऽपि सदृशो लोके मम रूपेण दृश्यते । देवो वा दानवो वापि कोट्यंशे मम रूपतः

મારા રૂપ સમાન આ લોકમાં કોઈ દેખાતો નથી. દેવ હોય કે દાનવ—મારા રૂપના કોટ્યંશ જેટલો પણ કોઈ નથી.

Verse 164

इति वाक्यं ततः श्रुत्वा गणः क्रोधसमन्वितः । शशाप तां सुचार्वंगीं साहंकारां गणेश्वरः

આ વચન સાંભળીને તે ગણ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો; અહંકારથી યુક્ત સુચારુ અંગોવાળી તે કન્યાને, હે ગણેશ્વર, તેણે શાપ આપ્યો.

Verse 165

गण उवाच । मां दृष्ट्वा यद्विशालाक्षि रूपसौभाग्यगर्विता । समाक्षिपसि गंधर्वान्देवाद्यांश्चैव गर्विता

ગણ બોલ્યો—હે વિશાલનેત્રે! રૂપ અને સૌભાગ્યના ગર્વથી મત્ત બની, મને જોઈને તું અહંકારથી ગંધર્વો અને દેવાદિનો પણ ઉપહાસ કરે છે.

Verse 166

तस्मात्ते गर्वसंयुक्ते कुष्ठमंगे भविष्यति । श्रुत्वा शापं ततः कन्या भयभीता तपस्विनी

અતએવ, હે ગર્વસંયુક્તે! તારા અંગોમાં કુષ્ઠ થશે. આ શાપ સાંભળીને તે કન્યા ભયભીત થઈ તપસ્વિની સમી કંપી ઉઠી.

Verse 167

साष्टांगं प्रणिपत्याथानुग्रहार्थमयाचत । भगवन्मम दीनायाः शापस्यानुग्रहं प्रभो । प्रयच्छ त्वं महा भाग नैवं कर्त्री पुनः क्वचित्

તે અષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કરીને અનુગ્રહ માટે વિનંતી કરવા લાગી— “ભગવન્, પ્રભો! હું દીના છું; મારા આ શાપ વિષે કૃપા કરીને અનુગ્રહ આપો. મહાભાગ! પ્રસાદ કરો; હું ફરી ક્યારેય પણ આવું કર્મ નહીં કરું।”

Verse 168

इत्युक्तस्तव कारुण्याच्छिखण्डी गणनायकः । अनुग्रहं ददौ तस्या गंधर्वदुहितुस्तदा

આ રીતે કહ્યે પછી, તમારી કરુણાથી પ્રેરિત ગણનાયક શિખંડી એ સમયે તે ગંધર્વની પુત્રીને અનુગ્રહ આપ્યો।

Verse 169

शिखण्ड्युवाच । जातिरूपेण संयुक्तो विद्याहंकारसंपदा । यो येन गर्वितः प्राणी स तं प्राप्य विनश्यति

શિખંડી બોલ્યો— “જન્મ અને રૂપથી યુક્ત, તથા વિદ્યા, અહંકાર અને સંપત્તિથી સમૃદ્ધ પ્રાણી જે બાબતે ગર્વ કરે છે, તે જ વસ્તુ પ્રાપ્ત થતાં જ તે વિનાશ પામે છે।”

Verse 170

तस्माद्गर्वो नैव कार्यो गर्वस्यैतत्फलं स्मृतम् । शृणुष्वानुग्रहं बाले श्रुत्वा चैवावधारय

“અતએવ ગર્વ ક્યારેય કરવો નહીં—આ જ ગર્વનું ફળ માનવામાં આવ્યું છે. હવે, બાળિકે, હું આપતો અનુગ્રહ સાંભળ; સાંભળીને તેને મનમાં દૃઢ રાખ।”

Verse 171

हिमवद्वनमध्यस्थो गोशृंग ऋषिपुंगवः । करिष्यत्युपकारं स एवमुक्त्वा गतः प्रिये

“હિમાલયના વનના મધ્યમાં ગોશૃંગ નામના ઋષિશ્રેષ્ઠ વસે છે; એ જ તારો ઉપકાર કરશે.” એમ કહીને, હે પ્રિયે, તે ચાલ્યો ગયો।

Verse 172

तावत्संध्या समायाता तत्क्षणाद्भुवनांतरे

એ જ સમયે સંધ્યા આવી પહોંચી; એ જ ક્ષણે કથાપ્રવાહ જાણે બીજા લોકના પ્રસંગ તરફ વળી ગયો.

Verse 173

ततो गंधर्व्वतनया भग्नोत्साहा नतानना । परित्यज्य वनं रम्यमागता पितुरंतिके

પછી ગંધર્વની પુત્રી—ઉત્સાહ તૂટી ગયો અને મુખ નમાવી—એ રમ્ય વન ત્યજી પિતાના સાન્નિધ્યે આવી.

Verse 174

कथयामास तत्सर्वं कारणं कुष्ठसंभवम् । तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तौ पितरौ विगतप्रभौ

તેણે કুষ্ঠ ઉદ્ભવવાનું સર્વ કારણ કહી સંભળાવ્યું. તે સાંભળી માતા-પિતા શોકથી દગ્ધ થયા અને તેમની પૂર્વ કાંતિ લુપ્ત થઈ ગઈ.

Verse 175

हिमवंतं गिरिं प्राप्तौ त्वरितौ सुतया सह । गोशृंगस्य ऋषेस्तत्र ददृशाते तथाश्रमम्

તેઓ પુત્રી સાથે ઉતાવળે હિમવાન પર્વત પર પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે ઋષિ ગોશૃંગનો આશ્રમ જોયો.

Verse 176

तत्र मध्यस्थितं दृष्ट्वा गोशृंगमृषिपुंगवम् । प्रणम्य दण्डवद्भूमौ स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा

ત્યાં મધ્યમાં આસનસ્થ ઋષિપુંગવ ગોશૃંગને જોઈ તેઓ ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરી, અનેક સ્તોત્રોથી અનેક રીતે સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 177

उपविष्टोग्रतस्तस्य प्रणिपत्य पुनःपुनः । प्रोवाच वचनं तत्र पूर्ववृत्तं यथाऽभवत्

તે તેમના સમક્ષ બેસી, વારંવાર પ્રણામ કરીને, ત્યાં પૂર્વે જે બન્યું હતું તે યથાવત્ વચનથી કહી સંભળાવ્યું।

Verse 178

कथिते चैव वृत्तांते पुनः पप्रच्छ कारणम् । पृष्टे तु कारणे तत्र गंधर्वः प्रोक्तवांस्तदा

વૃત્તાંત કહ્યા પછી તેણે ફરી કારણ પૂછ્યું; અને ત્યાં કારણ પૂછાતા ગંધર્વે ત્યારે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 179

गंधर्व उवाच । दुहितुर्मे शरीरं तु व्याधिकुष्ठेनपीडितम् । येनोपशमनं याति तत्त्वं कर्त्तुमिहार्हसि

ગંધર્વ બોલ્યો—“મારી પુત્રીનું શરીર કૂષ્ઠરોગથી પીડિત છે. જેના દ્વારા શમન થાય તે તત્ત્વરૂપ સત્ય ઉપાય અહીં કહો.”

Verse 180

प्रसादं कुरु विप्रर्षे मम दीनस्य सांप्रतम् । यथा कुष्ठं शमं याति मम पुत्र्यास्तु कारणम्

“હે વિપ્રર્ષિ, આ સમયે મારા દીન પર પ્રસાદ કરો; મારી પુત્રીનું કૂષ્ઠ શમન પામે તે માટેનું કારણ-ઉપાય કહો.”

Verse 181

गोशृंग उवाच । भारते तु महातेजास्तिष्ठत्युदधिसन्निधौ । देवः सोमेश्वरोनाम सर्वदेवनमस्कृतः

ગોશૃંગ બોલ્યા—“ભારતમાં સમુદ્રની નજીક એક મહાતેજસ્વી દેવ વિરાજે છે; તેનું નામ સોમેશ્વર છે, જેને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે.”

Verse 182

क्षणं कृत्वा हि संपूज्य एकाहारेण मानवैः । सर्वव्याधिविनाशाय सर्वकार्यार्थसिद्धये

નિયમપૂર્વક થોડો સમય રહી અને વિધિપૂર્વક તેમની સમ્યક પૂજા કરીને, મનુષ્યો એક વખત ભોજન કરવાથી સર્વ રોગોનો નાશ તથા સર્વ કાર્ય-અર્થની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 183

सोमवारव्रतेनेशं समाराधय शंकरम् । एवं कृते व्याधिनाशस्तव पुत्र्या भविष्यति

સોમવારના વ્રતથી ઈશ્વર શંકરની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કર. આમ કરવાથી તારી પુત્રીનો રોગનાશ નિશ્ચયે થશે.

Verse 184

ईश्वर उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः । तत्र गंतुं मनश्चक्रे सोमेशाराधनं प्रति

ઈશ્વર બોલ્યા—ભાવિતાત્મા મહર્ષિના તે વચન સાંભળી તેણે ત્યાં જવાનો નિશ્ચય કર્યો અને સોમેશ્વરની આરાધના માટે મન સ્થિર કર્યું.