Adhyaya 90
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં સ્થિત પરમ પુણ્યમય રુદ્રધામ—વૃષભેશ્વર કલ્પલિંગ—નું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. દેવોને પ્રિય અને શુભપ્રદ આ લિંગ કલ્પભેદે વિવિધ નામોથી પ્રસિદ્ધ થયું: પૂર્વ કલ્પમાં બ્રહ્માએ દીર્ઘ આરાધના કરી અને સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ તેથી ‘બ્રહ્મેશ્વર’; પછીના કલ્પમાં રાજા રૈવતને વિજય અને સમૃદ્ધિ મળતાં ‘રૈવતેશ્વર’; ત્રીજા કલ્પમાં ધર્મે વૃષભરૂપે (શિવવાહનરૂપે) પૂજન કરી સાન્નિધ્ય/સાયુજ્યનો વર મેળવતાં ‘વૃષભેશ્વર’; અને વરાહકલ્પમાં રાજા ઇક્ષ્વાકુએ ત્રિકાલ નિયમિત પૂજાથી રાજ્ય અને વંશવૃદ્ધિ મેળવી તેથી ‘ઇક્ષ્વાક્વીશ્વર’ નામ પ્રચલિત થયું. ક્ષેત્રની દિશાગત વ્યાપ્તિ ધનુ-પરિમાણમાં કહીને જણાવે છે કે ત્યાં સ્નાન, જપ, બલિ, હોમ, પૂજા અને સ્તોત્ર અક્ષય ફળ આપે છે. પછી પ્રબળ ફલશ્રુતિ આવે છે—લિંગની નજીક બ્રહ્મચર્ય સાથે જાગરણ, ભક્તિપૂર્વક નૃત્ય-ગીતાદિ સેવા, બ્રાહ્મણભોજન, ખાસ કરીને માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીની રાત્રિ તથા અષ્ટમી/ચતુર્દશીએ પૂજન મહાપુણ્યદાયક છે. અહીંનું ફળ ‘તીર્થાષ્ટક’—ભૈરવ, કેદાર, પુષ્કર, દ્રુતિજંગમ, વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, મહાકાલ, નૈમિષ—સમાન કહેવાયું છે. અમાવાસ્યાએ પિંડદાન પિતૃતૃપ્તિકારક, અને દહીં, દૂધ, ઘી, પંચગવ્ય, કુશોદક તથા સુગંધિત દ્રવ્યો વડે લિંગાભિષેક મહાપાતકશોધક અને વૈદિક પ્રતિષ્ઠા આપનાર જણાવાયો છે. અંતે આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ વિદ્વાન-અવિદ્વાન સૌને કલ્યાણકારી છે એમ નિશ્ચિત કરાયું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चतुर्थं रुद्रमुत्तमम् । वृषभेश्वरनामानं कल्पलिंगं सुरप्रियम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યાર પછી ઉત્તમ ચોથા રુદ્ર પાસે જવું જોઈએ; ‘વૃષભેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ, તેનું કલ્પલિંગ દેવોને અતિ પ્રિય છે।
Verse 2
बालरूपी महादेवि यत्र ब्रह्मा स्वयं स्थितः । तस्यैव चोत्तरे भागे धनुषां त्रितये स्थितम्
હે મહાદેવી, જ્યાં બ્રહ્મા સ્વયં દિવ્ય બાળરૂપે સ્થિત છે, તેના જ ઉત્તર ભાગમાં ત્રણ ધનુષ્યના અંતરે (આ પવિત્ર સ્થાન) આવેલું છે।
Verse 3
आद्यं महाप्रभावं हि नापुण्यो वेद मानवः । तस्यैव कल्पनामानि सांप्रतं प्रब्रवीमि ते
નિશ્ચયે, અપુણ્ય માનવ તેના આદ્ય મહાપ્રભાવને જાણી શકતો નથી; તેથી હવે હું તને તેના વિવિધ કલ્પોના નિર્ધારિત નામો કહું છું।
Verse 4
पूर्वकल्पे महादेवि ब्रह्मेश्वर इति स्मृतः । ब्रह्मणाराधितः पूर्वं वर्षाणामयुतं प्रिये
હે મહાદેવી, પૂર્વ કલ્પમાં તે ‘બ્રહ્મેશ્વર’ નામે સ્મરાતો હતો; પ્રિયે, પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માએ દસ હજાર વર્ષ સુધી તેની આરાધના કરી હતી।
Verse 5
सृष्टिकामेन देवेन ततस्तुष्टो महेश्वरः । चतुर्विधां भूतसृष्टिं ततश्चक्रे पितामहः
સૃષ્ટિ ઇચ્છનાર દેવ (બ્રહ્મા) દ્વારા આરાધના થતાં મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા; ત્યારબાદ પિતામહ (બ્રહ્મા) એ ભૂતોની ચતુર્વિધ સૃષ્ટિ રચી।
Verse 6
ब्रह्मणस्त्वीशभावेन गतस्तुष्टिं यतो हरः । तेन ब्रह्मेश्वरं नाम तस्मिंल्लिंगे पुराऽभवत्
બ્રહ્માની ઈશ્વરભાવયુક્ત ભક્તિથી હર પ્રસન્ન થયા; તેથી પ્રાચીન કાળે તે લિંગને ‘બ્રહ્મેશ્વર’ નામ પ્રાપ્ત થયું.
Verse 7
ततो द्वितीयकल्पे तु संप्राप्ते वरवर्णिनि । रैवतेश्वरनामेति प्रख्यातं धरणीतले
પછી, હે સુવર્ણવર્ણિની, જ્યારે દ્વિતીય કલ્પ આવ્યો, ત્યારે તે ધરતી પર ‘રૈવતેશ્વર’ નામે પ્રખ્યાત થયું.
Verse 8
रैवतो नाम राजाऽभूद्ब्रह्मांडे सचराचरे । जगद्योनिर्जिगायेदं तल्लिंगस्य प्रभावतः
આ ચરાચરયુક્ત બ્રહ્માંડમાં ‘રૈવત’ નામનો એક રાજા થયો. તે લિંગના પ્રભાવથી તેણે આ જગત—જગદ્યોનિરૂપ—ને જીત્યું.
Verse 9
रैवतेश्वरनामाभूत्तेन लिंगं महाप्रभम् । पुनस्तृतीयकल्पे तु संप्राप्ते वरवर्णिनि
આ રીતે તે મહાપ્રભ લિંગ ‘રૈવતેશ્વર’ નામે ઓળખાયું. અને ફરી, હે સુવર્ણવર્ણિની, તૃતીય કલ્પ આવ્યો ત્યારે…
Verse 10
वृषभेश्वरनामाभूत्तस्य लिंगस्य भामिनि । ममैव वाहनं योऽसौ धर्मोयं वृषरूपधृक्
હે ભામિની, ત્યારે તે લિંગનું નામ ‘વૃષભેશ્વર’ થયું. કારણ કે ધર્મરૂપે વૃષભરૂપ ધારણ કરનાર એ જ વૃષભ મારો પોતાનો વાહન છે.
Verse 11
तेन तत्पूजितं लिंगं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । ततस्तुष्टेन देवेशि नीतः सायुज्यतां वृषः
તેણે તે લિંગની હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી. ત્યારબાદ પ્રસન્ન દેવેશ્વરે, હે દેવેશિ, વૃષને સાયુજ્ય—પરમ એકત્વ—પ્રદાન કર્યું.
Verse 12
तेन तल्लिंगमभवद्वृषभेशेति भूतले । ततश्चतुर्थे संप्राप्ते वाराहेकल्प संज्ञिते
આ કારણથી તે લિંગ ભૂતલ પર ‘વૃષભેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. ત્યારબાદ ‘વારાહકલ્પ’ નામનો ચોથો કલ્પ આવ્યો ત્યારે પણ તેની મહિમા પ્રચલિત રહી.
Verse 13
अष्टाविंशतिमे तत्र त्रेतायुगमुखे तदा । इक्ष्वाकुर्नाम राजाऽभूत्सूर्यवंशविभूषणः
ત્યાં અષ્ટાવિંશમાં પ્રસંગે, ત્રેતાયુગના આરંભે, ઇક્ષ્વાકુ નામનો રાજા પ્રગટ થયો—તે સૂર્યવંશનું ભૂષણ હતો.
Verse 14
स लिंगं पूजयामास त्रिकालं भक्तिभावितः । एकाहारो जिताहारो भूभिशायी जितेंद्रियः
ભક્તિભાવથી ભરપૂર થઈ તે ત્રિકાળ લિંગની પૂજા કરતો. તે એકાહારી, આહાર-નિયમી, ભૂમિ પર શયન કરનાર અને ઇન્દ્રિયજિત હતો.
Verse 15
एवं काले बहुविधे ततस्तुष्टो महेश्वरः । ददौ राज्यं महोदग्रं संततिं पुत्र पौत्रिकीम्
આ રીતે વિવિધ સાધનાઓમાં લાંબો સમય વીતી ગયા પછી મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા. તેમણે તેને અત્યંત સમૃદ્ધ રાજ્ય અને પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત અવિચ્છিন্ন સંતતિ અર્પી.
Verse 16
इक्ष्वाक्वीश्वरनामाभूत्तेनेदं लिंगमुत्तमम् । यस्तं पूजयते भक्त्या देवं वृषभवाहनम्
તેનાં કારણે આ પરમ લિંગ ‘ઇક્ષ્વાક્વીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. જે ભક્તિપૂર્વક વૃષભવાહન દેવ શિવની પૂજા કરે છે, તે વચનબદ્ધ પુણ્યફળ પામે છે.
Verse 17
सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । त्रिंशद्धनुष्प्रमाणेन तस्य क्षेत्रचतुर्द्दिशम्
તે સાત જન્મોમાં કરેલા પાપોથી મુક્ત થાય છે—અહીં કોઈ સંશય નથી. તે ક્ષેત્ર ચારેય દિશામાં ત્રીસ ધનુષ્ય-પ્રમાણ જેટલું વિસ્તરેલું છે.
Verse 18
स्नानं जाप्यं बलिं होमं पूजां स्तोत्रमुदीरणम् । तस्मिंस्तीर्थे तु यः कुर्यात्तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्
સ્નાન, જપ, બલી, હોમ, પૂજા અને સ્તોત્રપાઠ—તે તીર્થમાં જે કંઈ કરવામાં આવે, તે સર્વ પુણ્ય અક્ષય બને છે.
Verse 19
चतुष्कोणांतरा क्षेत्रमेवं मात्राप्रमाणतः । एकरात्रोषितो भूत्वा तस्य लिंगस्य सन्निधौ
માપ-પ્રમાણ મુજબ આ ક્ષેત્ર ચતુષ્કોણ (ચોરસ) પરિધિવાળું છે. તે લિંગની સાન્નિધ્યમાં એક રાત નિવાસ કરનાર ભક્ત ફળનો ભાગી બને છે.
Verse 20
ब्रह्मचर्येण जागर्त्ति स पापैः संप्रमुच्यते । होमजाप्यसमाधिस्थो नृत्यगीतादिवादनैः
બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરીને જે જાગરણ કરે છે, તે પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે. હોમ, જપ અને સમાધિમાં સ્થિત રહી, તેમજ ભક્તિપૂર્વક નૃત્ય-ગીત અને વાદ્ય અર્પણ કરવાથી પણ તે શુદ્ધિ-ફળ પામે છે.
Verse 21
गोघ्नो वा ब्रह्महा पापी मुच्यते दुष्कृतैर्नरः । यः संप्रीणयते विप्रांस्तत्र भोज्यैः पृथग्विधैः
ગોહત્યારો કે બ્રહ્મહત્યાનો પાપી પણ, જે ત્યાં વિવિધ પ્રકારના ભોજનથી વિપ્રોને પ્રસન્ન કરે છે, તે પોતાના દુષ્કર્મોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 22
एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । भैरवं चैव केदारं पुष्करं द्रुतिजंगमम्
ત્યાં એક જ વિપ્રને ભોજન કરાવવાથી જાણે એક કરોડને ભોજન કરાવ્યું હોય તેમ ફળ મળે છે. ત્યાં ભૈરવ, કેદાર, પુષ્કર અને દ્રુતિજંગમ તીર્થ પણ હાજર છે।
Verse 23
वाराणसी कुरुक्षेत्रं महा कालं च नैमिषम् । एतत्तीर्थाष्टकं देवि तस्मिंल्लिंगे व्यवस्थितम्
હે દેવી! વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, મહાકાલ અને નૈમિષ—આ સમગ્ર તીર્થાષ્ટક તે જ લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 24
माघे कृष्णचतुर्द्दश्यां तत्र यो जागृयान्निशि । संपूज्य विधिना देवं स तीर्थाष्टफलं लभेत्
માઘ માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશીની રાત્રે જે ત્યાં જાગરણ કરે અને વિધિપૂર્વક દેવનું પૂજન કરે, તે આઠ તીર્થોનું પૂર્ણ ફળ મેળવે છે।
Verse 25
ददाति तत्र यः पिण्डं नष्टेन्दौ शिवसंनिधौ । तृप्यन्ति पितरस्तस्य यावद्ब्रह्मदिनान्तकम्
જે ત્યાં અમાવાસ્યાએ શિવસન્નિધિમાં પિંડદાન કરે છે, તેના પિતૃઓ બ્રહ્માના દિવસના અંત સુધી તૃપ્ત રહે છે।
Verse 26
दधिक्षीर घृतेनैव पंचगव्यकुशोदकैः । कुंकुमागरुकर्पूरैस्तल्लिगं पूजयेन्निशि
રાત્રે તે લિંગની પૂજા દહીં, દૂધ અને ઘીથી; પંચગવ્ય તથા કુશાથી પવિત્ર કરેલા જળથી; અને કુંકુમ, અગરુ તથા કપૂરથી કરવી જોઈએ।
Verse 27
संमंत्र्याघोरमंत्रेण ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । एवं कृत्वा महादेवि मुच्यते पंचपातकैः
અઘોર મંત્રથી વિધિપૂર્વક આવાહન કરીને અને દેવ સદાશિવનું ધ્યાન કરીને, હે મહાદેવી—આ રીતે કરવાથી મનુષ્ય પંચ મહાપાતકોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 28
अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां दध्ना संस्नापयेद्यदि । स ब्राह्मणश्चतुर्वेदो जायते नात्र संशयः
જો અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ દહીંથી (પ્રભુનું) અભિષેક કરવામાં આવે, તો તે ચતુર્વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણરૂપે જન્મે છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 29
क्षीरेण स्नापयेद्देवि यदि तं वृषभेश्वरम् । सप्तधेनुसहस्राणां स फलं विंदते महत्
હે દેવી, જો કોઈ વૃષભેશ્વરને દૂધથી અભિષેક કરે, તો તેને સાત હજાર ગાયોના દાન સમાન મહાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 30
जन्मांतरेण यत्पापं सांप्रतं यत्कृतं प्रिये । तत्सर्वं नाशमायाति घृतस्नानेन भामिनि
હે પ્રિયે, પૂર્વજન્મમાં કરેલું અને આ જન્મમાં હાલમાં કરેલું જે કોઈ પાપ હોય, હે ભામિની—ઘીથી અભિષેક કરવાથી તે બધું નાશ પામે છે।
Verse 31
पंचगव्येन यो देवि स्नापयेद्वृषभेश्वरम् । स दहेत्सर्वपापानि सर्वयज्ञफलं लभेत्
હે દેવી! જે પંચગવ્યથી વૃષભેશ્વરને સ્નાન કરાવે છે, તે સર્વ પાપોને દગ્ધ કરે છે અને સર્વ યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 32
तद्दृष्ट्वा ब्रह्महा गोघ्नः स्तेयी च गुरुतल्पगः । शरणागतघाती च मित्रविश्रंभघातकः
તે (પવિત્ર લિંગ/દિવ્ય દર્શન) જોતા જ બ્રહ્મહંતા, ગોહંતા, ચોર, ગુરુતલ્પગ, શરણાગતઘાતક અને મિત્રવિશ્વાસઘાતક પણ પાપથી કંપિત થઈ દૂર થાય છે.
Verse 33
दुष्टपापसमाचारो मातृहा पितृहा तथा । मुच्यते सर्वपापैस्तु तल्लिंगाराधनोद्यतः
દુષ્ટ આચરણથી પાપમાં રત—even માતૃહંતા કે પિતૃહંતા—જો તે જ લિંગની આરાધનામાં તત્પર થાય, તો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 34
कार्तिकं सकलं यस्तु पूजयेद्ब्रह्मणा सह । ब्रह्मेश्वरं महालिंगं स मुक्तः पातकैर्भवेत्
જે સમગ્ર કાર્તિક માસ દરમ્યાન બ્રહ્મા સહિત બ્રહ્મેશ્વરના મહાલિંગની પૂજા કરે છે, તે પાતકોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 35
तेन दत्तं भवेत्सर्वं गुरवस्तेन तोषिताः । श्राद्धं कृतं गयातीर्थे तेन तप्तं महत्तपः । येन देवाधिदेवोऽसौपूजितो वृषभेश्वरः
જેણે દેવાધિદેવ વૃષભેશ્વરની પૂજા કરી, તેણે જાણે સર્વ દાન આપ્યાં; તેણે ગુરુજનોને સંતોષ્યા; તેણે ગયા-તીર્થમાં શ્રાદ્ધ કર્યું; અને તેણે મહાન તપ કર્યું—કારણ કે તેણે વૃષભેશ્વરને પૂજ્યો છે.
Verse 36
इति ते कथितं देवि माहात्म्यं देवपूजितम् । वृषभेश्वरदेवस्य कल्पलिंगस्य भामिनि
હે દેવી, હે સુન્દરી! દેવોથી પૂજિત વૃષભેશ્વર દેવના કલ્પલિંગનું આ મહાત્મ્ય મેં તને કહી દીધું છે.
Verse 37
यः शृणोति महादेवि माहात्म्यं दैवदेवतम् । मूर्खो वा पंडितो वाऽपि स याति परमां गतिम्
હે મહાદેવી! જે આ દૈવદેવતાનું મહાત્મ્ય સાંભળે છે—મૂર્ખ હોય કે પંડિત—તે પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 90
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये वृषवाहनेश्वरमाहाम्यवर्णनंनाम नवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના અંતર્ગત એકાદશરુદ્રમાહાત્મ્યમાં ‘વૃષવાહનેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો નવ્વદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.