Adhyaya 14

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं माहात्म्यं सूर्यदैवतम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि देवदेव जगत्पते

દેવીએ કહ્યું—હે દેવદેવ, જગત્પતે! તમે જે સૂર્યદેવતાનું માહાત્મ્ય કહ્યું છે, તે મને વિસ્તારે કહી સંભળાવો.

Verse 2

कथमर्कस्थलो भूतः प्रभासक्षेत्रभूषणः । पूजनीयो महादेवः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

મહાદેવ કેવી રીતે ‘અર્કસ્થલ’ બની પ્રભાસક્ષેત્રના ભૂષણ થયા? અને યોગ્ય રીતે યાત્રાનું સાચું ફળ ઇચ્છનારોએ તેમને કેમ પૂજવા જોઈએ?

Verse 3

के मंत्राः किं विधानं तु केषु पर्वसु पूजयेत् । जैगीषव्येश्वरो भूत्वा ह्यभूत्सिद्धेश्वरः कथम् । तन्मे कथय देवेश विस्तरात्सर्वमेव हि

કયા મંત્રો, કઈ વિધિ, અને કયા પર્વોમાં તેમની પૂજા કરવી? તેમજ ‘જૈગીષવ્યેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ તેઓ ‘સિદ્ધેશ્વર’ કેવી રીતે બન્યા? હે દેવેશ, બધું વિસ્તારે કહો.

Verse 4

पाताले विवरं तत्र योगिन्यस्तत्र किं पुरा । तथा मातृगणश्चैव कथमेतदभूत्पुरा

પૂર્વકાળમાં ત્યાં પાતાળનું તે વિવર (મુખ) શું હતું? ત્યાંની યોગિનીઓ અને માતૃગણ કોણ હતા—અને આ બધું પહેલાં કેવી રીતે બન્યું?

Verse 5

एतत्सर्वमशेषेण दयां कृत्वा जगत्पते । ममाचक्ष्व विरूपाक्ष यद्यहं ते प्रिया हर

હે જગત્પતે! દયા કરીને આ બધું અશેષરૂપે મને કહો. હે વિરূপાક્ષ, હે હર! જો હું તમને પ્રિય હોઉં, તો મને સમજાવો.

Verse 6

ईश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि कथयामि समासतः । सिद्धेश्वरो ह्यभूद्येन जैगीषव्येश्वरो हरः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, તું સારું પૂછ્યું છે. હું સંક્ષેપમાં કહું છું—જે હર ‘જૈગીષવ્યેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો, તે જ કેવી રીતે ‘સિદ્ધેશ્વર’ થયો.

Verse 7

पूजाविधानं विस्तीर्य तन्मे निगदतः शृणु । आसीदस्मिन्कृते देवि सर्व ज्ञानविशारदः

પૂજાવિધાન હું વિસ્તારે કહું છું; મારા વચનને સાંભળ. હે દેવી, આ કૃતયુગમાં સર્વ જ્ઞાનમાં નિપુણ એવો એક પુરુષ હતો.

Verse 8

पुत्रः शतकलाकस्य जैगीषव्य इति श्रुतः । प्रभासक्षेत्रमासाद्य स चक्रे दुश्चरं तपः

તે શતકલાકનો પુત્ર હતો અને ‘જૈગીષવ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચી તેણે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું.

Verse 9

अतिष्ठद्वायुभक्षश्च वर्षाणां शतकं किल । अम्बुभक्षः सहस्रं तु शाकाहारोऽयुतं तथा

કહેવાય છે કે તે સો વર્ષ સુધી વાયુભક્ષ રહ્યો. પછી હજાર વર્ષ સુધી જલાહારી રહ્યો, અને તેવી જ રીતે દસ હજાર વર્ષ સુધી શાકાહાર પર રહ્યો.

Verse 10

चांद्रायणसहस्रं च कृतं सांतपनं पुनः । शोषयित्वा मिताहारो दिग्वासाः समपद्यत

તેણે હજાર ચાંદ્રાયણ વ્રતો કર્યા અને ફરી સાંતપન તપ પણ કર્યું. શરીરને ક્ષીણ કરીને, મિતાહારી બની, દિગંબર (દિશાઓને વસ્ત્ર માનનાર) થયો.

Verse 11

पूर्वे कल्पे स्वयं भूतं महोदयमिति श्रुतम् । स लिंगं देवदेवस्य प्रतिष्ठाप्यार्चयन्नपि

પૂર્વ કલ્પમાં ‘મહોદય’ નામે સ્વયંભૂ લિંગ પ્રસિદ્ધ હતું. તેણે દેવોના દેવના તે લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને તેની વિધિપૂર્વક પૂજા પણ કરી.

Verse 12

भस्मशायी भस्मदिग्धो नृत्त गीतैरतोषयत् । जपेन वृषनादैश्च तपसा भावितः शुचिः

તે ભસ્મ પર શયન કરતો, ભસ્મથી લિપ્ત રહેતો અને નૃત્ય-ગીતોથી પ્રભુને પ્રસન્ન કરતો. જપ, વૈદિક નાદોચ્ચાર અને તપથી પરિશીલિત થઈ તે અંતઃકરણથી શુદ્ધ બન્યો.

Verse 13

तमेवं तोषयाणं तु भक्त्या परमया युतम् । भगवांश्च तमभ्येत्य इदं वचनमब्रवीत्

આ રીતે પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ પ્રભુને તોષતા તેને જોઈ ભગવાન તેની પાસે આવી આ વચન બોલ્યા.

Verse 14

जैगीषव्य महाबुद्धे पश्य मां दिव्यचक्षुषा । तुष्टोऽस्मि वरदश्चाहं ब्रूहि यत्ते मनोगतम्

“હે જૈગીષવ્ય, મહાબુદ્ધિમાન! દિવ્ય દૃષ્ટિથી મને જો. હું પ્રસન્ન છું અને હું વરદાતા છું; તારા મનમાં જે છે તે કહો.”

Verse 15

स एवमुक्तो देवेन देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् । प्रणम्य शिरसा पादाविदं वचनमब्रवीत्

દેવે આમ કહ્યે પછી તેણે ત્રિલોચન દેવનું દર્શન કર્યું. પ્રભુના ચરણોમાં શિર નમાવી પ્રણામ કરીને તેણે આ વચન કહ્યાં.

Verse 16

जैगीषव्य उवाच । भगवन्देवदेवेश मम तुष्टो यदि प्रभो । ज्ञानयोगं हि मे देहि यः संसारनिकृन्तनम्

જૈગીષવ્ય બોલ્યા—હે ભગવન્, દેવોના દેવેશ્વર! પ્રભુ, જો તમે મારે પર પ્રસન્ન હો, તો મને તે જ્ઞાનયોગ આપો, જે સંસારબંધનને છેદી નાખે છે.

Verse 17

भगवन्नान्यदिच्छामि योगात्परतरं हितम् । त्वयि भक्तिश्च नित्यं मे देव्यां स्कन्दे गणेश्वरे

હે ભગવન્! આ યોગથી પરે કોઈ શ્રેષ્ઠ હિત હું ઇચ્છતો નથી. અને આપમાં, તેમજ દેવી, સ્કંદ અને ગણેશ્વરમાં મારી નિત્ય ભક્તિ સ્થિર રહે.

Verse 18

न च व्याधिभयं भूयान्न च तेजोऽपमानता । अनुत्सेकं तथा क्षांतिं दमं शममथापि च

અને મને રોગનો ભય ન રહે, તેમજ તેજનું અપમાન કે હ્રાસ ન થાય. મને વિનમ્રતા, ક્ષમા, ઇન્દ્રિયદમન અને મનઃશમ પણ આપો.

Verse 19

एतान्वरान्महादेव त्वदिच्छामि त्रिलोचन

હે મહાદેવ, હે ત્રિલોચન! હું આપ પાસેથી આ જ વરો ઇચ્છું છું.

Verse 20

ईश्वर उवाच । अजरश्चामरश्चैव सर्वशोकविवर्जितः । महायोगी महावीर्यो योगैश्वर्यसमन्वितः

ઈશ્વરે કહ્યું—તમે અજર-અમર અને સર્વ શોકથી રહિત થશો; તમે મહાયોગી, મહાવીર્યવાન અને યોગૈશ્વર્યથી સમન્વિત થશો.

Verse 21

प्रभावाच्चास्य क्षेत्रस्य गुह्यस्य मम शाश्वतम् । योगाष्टगुणमैश्वर्यं प्राप्स्यसे परमं महत्

આ પવિત્ર ક્ષેત્ર—મારું શાશ્વત ગુહ્ય ધામ—ના પ્રભાવથી તું યોગના અષ્ટગુણોથી યુક્ત પરમ મહાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 22

भविष्यसि मुनिश्रेष्ठ योगाचार्यः सुविश्रुतः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તું સુવિખ્યાત યોગાચાર્ય બનશે અને સર્વત્ર પ્રસિદ્ધિ પામશે।

Verse 23

यश्चेदं त्वत्कृतं लिगं नियमेनार्चयिष्यति । सर्वपापविनिर्मुक्तो योगं दिव्यमवाप्स्यति

અને જે કોઈ નિયમ-વ્રત પાળી તારા દ્વારા રચાયેલ આ લિંગની પૂજા કરશે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ દિવ્ય યોગ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 24

जैगीषव्यगुहां चेमां प्राप्य योगं करोति यः । स सप्तरात्राद्युक्तात्मा संसारं संतरिष्यति

જે આ જૈગીષવ્ય ગુહાને પ્રાપ્ત કરી યોગસાધના કરે છે, તે સાત રાત્રિઓમાં પણ સંયમિત આત્મા બની સંસારને તરી જશે।

Verse 25

मासेन पूर्वजातिं च जन्मातीतं च वेत्स्यति । एकरात्रात्तनुं शुद्धां द्वाभ्यां तारयते पितॄन् । त्रिरात्रेण व्यतीतेन त्वपरान्सप्त तारयेत्

એક માસમાં તે પોતાની પૂર્વજાતિ અને જન્માતીત તત્ત્વ જાણે છે. એક રાત્રિમાં દેહ શુદ્ધ થાય છે; બે રાત્રિઓમાં પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે; અને ત્રણ રાત્રિઓ વીતી જાય ત્યારે અન્ય સાત પૂર્વજોને પણ તારશે।

Verse 26

पुनश्च तव विप्रर्षे अजेयत्वं च योगिभिः । इच्छतो दर्शनं चैव भविष्यति च ते मम

અને વધુ, હે બ્રહ્મર્ષિ! યોગીઓથી પણ તું અજેય રહેશે; અને તું જ્યારે જ્યારે ઇચ્છીશ, ત્યારે ત્યારે મારું દર્શન તને નિશ્ચયે થશે।

Verse 27

इति देवो वरान्दत्त्वा तत्रैवांतरधीयत । एतत्कृतयुगे वृत्तं तव देवि प्रभाषितम्

આ રીતે દેવએ વરદાન આપી ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. હે દેવી! આ ઘટના કૃતયુગમાં બની હતી—એવું મેં તને વર્ણવ્યું છે।

Verse 28

त्रेतायुगे महादेवि द्वापरेऽपि तथैव च । कलियुगप्रवेशे तु वालखिल्या महर्षयः

હે મહાદેવી! ત્રેતાયુગમાં અને તેમ જ દ્વાપરમાં પણ; અને કલિયુગના પ્રવેશ સમયે વાલખિલ્ય મહર્ષિઓ (પણ ત્યાં પ્રગટ/ક્રિયાશીલ થયા)।

Verse 29

अस्मिन्प्राभासिके क्षेत्रे सूर्यस्थलसमीपतः । आराधयंतो देवेशं गुहामध्यनिवासिनम्

આ પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં, સૂર્યસ્થાનની નજીક, ગુહાના આંતરિક ભાગમાં નિવાસ કરનાર દેવેશની તેઓ આરાધના કરતા હતા।

Verse 30

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषयश्चोर्द्धरेतसः । वर्षायुतं तपस्तप्त्वा सिद्धिं जग्मुस्तदात्मिकाम्

અઠ્યાસી હજાર ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓએ દસ હજાર વર્ષ તપ કરીને, તે જ સ્વરૂપની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 31

ततः सिद्धेश्वरं लिंगं कलौ ख्यातं वरानने । यदा सोमेन संयुक्ता कृष्णा शिवचतुर्दशी । तदैव तस्य देवस्य दर्शनं देवि दुर्ल्लभम्

ત્યારબાદ, હે વરાનને, કલિયુગમાં તે લિંગ ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. અને જ્યારે કૃષ્ણપક્ષની શિવચતુર્દશી સોમ (ચંદ્ર) સાથે સંયુક્ત થાય, ત્યારે, હે દેવી, તે દેવના દર્શન અત્યંત દુર્લભ અને મહાફલદાયક બને છે.

Verse 32

ब्रह्मांडं सकलं दत्त्वा यत्पुण्यमुपजायते । तत्पुण्यं लभते देवि सिद्धलिंगस्य पूजनात्

હે દેવી, સમગ્ર બ્રહ્માંડનું દાન કરવાથી જે પુણ્ય ઉપજે છે, તે જ પુણ્ય સિદ્ધલિંગની પૂજા કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.