Adhyaya 22

Verse 1

ईश्वर उवाच । दक्षेणैवमनुज्ञातः शोचन्कर्म स्वकं तदा । दुःखशोकपरीतात्मा प्रभासं क्षेत्रमागतः

ઈશ્વરે કહ્યું: દક્ષે આ રીતે અનુમતિ આપતાં તે ત્યારે પોતાના કર્મનો શોક કરતો, દુઃખ-શોકથી વ્યાપ્ત હૃદય લઈને પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવ્યો.

Verse 2

स गत्वा दक्षिणं तीरं सागरस्य समीपतः । ददर्श पर्वतं तत्र कृतस्मरमिति श्रुतम्

તે સાગરના સમીપ દક્ષિણ તટે ગયો અને ત્યાં ‘કૃતસ્મરા’ નામે પ્રસિદ્ધ પર્વતને જોયો.

Verse 3

यक्षविद्याधराकीर्णं किन्नरैरुपशोभितम् । चंदनागुरुकर्पूरैरशोकैस्तिलकैः शुभैः

તે સ્થાન યક્ષો અને વિદ્યાધરો વડે ભરપૂર હતું અને કિન્નરો દ્વારા શોભિત હતું. ચંદન, અગરુ અને કપૂરના સુગંધથી સુવાસિત, તથા શુભ અશોક અને તિલક વૃક્ષોથી અલંકૃત હતું.

Verse 4

कल्हारैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः फलितैः शुभैः । आम्रजम्बूकपित्थैश्च दाडिमैः पनसैस्तथा

તે સ્થાન શુભ વનસ્પતિઓથી શોભિત હતું—કલ્હાર અને શતપત્ર કમળો, જે પુષ્પિત અને ફલિત થઈ મનોહર લાગતા; તેમજ આંબા, જાંબુ, કપિત્થ, દાડમ અને ફણસના વૃક્ષો પણ હતાં.

Verse 5

निंबुजम्बीरनागैश्च कदलीखंडमंडितैः । क्रमुकैर्नागवल्ल्याद्यैः शालैस्तालैस्तमालकैः

તે સ્થાન નિંબુ, જંબીર અને નાગ વૃક્ષોથી તથા કેળાના ઝુંડોથી શોભિત હતું. તેમજ સુપારીના વૃક્ષો, નાગવલ્લી વગેરે લતાઓ, શાલ, તાળ અને તમાલ વૃક્ષોથી પણ તે રમણીય હતું.

Verse 6

बीजपूरकखर्जूरैर्द्राक्षामधुरपाटलैः । बिल्वचंपकतिंद्वाद्यैः कदंबककुभैस्तथा

તે સ્થાન બીજપૂરક અને ખજુરના વૃક્ષોથી, દ્રાક્ષલતાઓથી, મધુર વૃક્ષોથી અને પાટલ પુષ્પોથી પરિપૂર્ણ હતું. બિલ્વ, ચંપક, તિંદુ વગેરે તથા કદંબ અને કુભ વૃક્ષોથી પણ તે શોભિત હતું.

Verse 7

धवाशोकशिरीषाद्यैर्नानावृक्षैश्च शोभितम् । कामं कामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैः फलितैः शुभैः

તે સ્થાન ધવ, અશોક, શિરીષ વગેરે અનેક પ્રકારના વૃક્ષોથી શોભિત હતું. ત્યાં ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર વૃક્ષો પણ હતાં—શુભ, પુષ્પિત અને ફળોથી ભરપૂર।

Verse 8

हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । कोकिलाभिः शुकैश्चैव नानापक्षिनिनादि तम्

તે સ્થાન હંસો અને કારંડવ પક્ષીઓથી ભરેલું, ચક્રવાક-યુગલોથી શોભિત, અને કોયલ, શુક (પોપટ) તથા નાનાવિધ પક્ષીઓના મધુર કલરવથી ગુંજતું હતું।

Verse 9

जातिस्मराः पक्षिणश्च व्याजह्रुर्मानुषीं गिरम् । गंधर्वकिंनरयुगैः सिद्धविद्याधरोरगैः

ત્યાં પૂર્વજન્મસ્મૃતિ ધરાવતા પક્ષીઓ માનવી વાણી બોલતા; અને તે સ્થાન ગંધર્વ-કિન્નર-યુગલો, સિદ્ધો, વિદ્યાધરો તથા નાગોથી પણ ભરેલું હતું।

Verse 10

क्रीडद्भिर्विविधैर्दिव्यैः शोभितं पर्वतोत्तमम् । देवगंधर्वनृत्यैश्च वेणुवीणानिनादितम्

એ ઉત્તમ પર્વત નાનાવિધ દિવ્ય ક્રીડામાં મગ્ન જનોથી શોભિત હતો; દેવો અને ગંધર્વોના નૃત્યોથી રમણીય, અને વેણુ તથા વીણાના નાદથી પરિપૂર્ણ હતો।

Verse 11

वेदध्वनितघोषेण यज्ञहोमाग्निहोत्रजैः । समावृतं सर्वमाज्यगंधिभिरुच्छ्रितम्

વેદપાઠના પ્રતિધ્વનિત ઘોષથી સર્વત્ર આવરણ હતું; યજ્ઞ, હોમ અને અગ્નિહોત્રમાંથી ઊઠતી ઘી ની સુગંધથી સમગ્ર સ્થાન વ્યાપ્ત હતું।

Verse 12

शोभितं चर्षिभिर्दिव्यैश्चातुर्विद्यैर्द्विजोत्तमैः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

તે સ્થાન દિવ્ય ઋષિઓથી શોભિત હતું—ચતુર્વિદ્યામાં નિપુણ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોથી—અત્રિ, વસિષ્ઠ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ જેવા મહર્ષિઓથી।

Verse 13

भृगुश्चैव मरीचिश्च भरद्वाजोऽथ कश्यपः । मनुर्यमोंऽगिरा विष्णुः शातातपपराशरौ

ત્યાં ભૃગુ અને મરીચિ, ભરદ્વાજ તથા કશ્યપ; મનુ અને યમ, અંગિરા અને વિષ્ણુ, તેમજ શાતાતપ અને પરાશર પણ ઉપસ્થિત હતા।

Verse 14

आपस्तंबोऽथ संवर्तः कात्यः कात्यायनो मुनिः । गौतमः शंखलिखितौ तथा वाचस्पतिर्मुनिः

ત્યાં આપસ્તંબ અને સંવર્ત; કાત્ય તથા મુનિ કાત્યાયન; ગૌતમ; શંખ અને લખિત; તેમજ મુનિ વાચસ્પતિ પણ હાજર હતા।

Verse 15

जामदग्न्यो याज्ञवल्क्य ऋष्यशृंगो विभांडकः । गार्ग्यशौनकदाल्भ्याश्च व्यास उद्दालकः शुकः

ત્યાં જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) અને યાજ્ઞવલ્ક્ય; ઋષ્યશૃંગ અને વિભાંડક; તેમજ ગાર્ગ્ય, શૌનક અને દાલ્ભ્ય; અને વ્યાસ, ઉદ્દાલક તથા શુક પણ હતા।

Verse 16

नारदः पर्वतश्चैव दुर्वासा उग्रतापसः । शाकल्यो गालवश्चैव जाबालिर्मुद्गलस्तथा

ત્યાં નારદ અને પર્વત, તેમજ ઉગ્ર તપસ્વી દુર્વાસા; એ જ રીતે શાકલ્ય અને ગાલવ; તથા જાબાલી અને મુદગલ પણ હતા।

Verse 17

विश्वामित्रः कौशिकश्च जह्नुर्विश्वावसुस्तथा । धौम्यश्चैव शतानन्दो वैशंपायनजिष्णवः

ત્યાં વિશ્વામિત્ર અને કૌશિક; જહ્નુ અને વિશ્વાવસુ; તેમજ ધૌમ્ય, શતાનંદ, વૈશંપાયન અને જિષ્ણુ પણ ઉપસ્થિત હતા।

Verse 18

शाकटायनवार्द्धिक्यावग्निको बादरायणः । वालखिल्या महात्मानो ये च भूमण्डले स्थिताः

ત્યાં શાકટાયન, વાર્ધિક્ય, અવગ્નિક અને બાદરાયણ હાજર હતા; તેમજ મહાત્મા વાલખિલ્યગણ અને ભૂમંડળ પર સ્થિત અન્ય શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ પણ હતા।

Verse 19

ते सर्वे तत्र तिष्ठंति पर्वते तु कृतस्मरे । तेजस्विनो ब्रह्मपुत्रा ऋषयो धार्मिकाः प्रिये

હે પ્રિયે! તેઓ બધા કૃતસ્મર નામના પર્વત પર ત્યાં નિવાસ કરે છે—તેજસ્વી, બ્રહ્માજાત, ધર્મનિષ્ઠ ઋષિઓ।

Verse 20

ज्वलंतस्तपसा सर्वे निर्द्धूमा इव पावकाः । मासोपवासिनः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः

તેઓ બધા તપસ્યાથી પ્રજ્વલિત હતા, જાણે ધુમાડાવિહિન અગ્નિ. કેટલાક માસોપવાસ કરતા, કેટલાક પક્ષોપવાસ કરતા।

Verse 21

त्रैरात्रिकाः सांतपना निराहारास्तथा परे । केचित्पुष्प फलाहाराः शीर्णपर्णाशिनस्तथा

કેટલાક ત્રૈરાત્રિક વ્રત કરતા, કેટલાક સાંતપન તપ કરતા; અન્ય નિરાહાર રહેતા. કેટલાક પુષ્પ-ફળાહાર કરતા, અને કેટલાક ઝરેલા પાંદડાં જ ખાતા।

Verse 22

केचिद्गोमयभक्षाश्च जलाहारास्तथा परे । साग्निहोत्राः सुविद्वांसो मोक्षमार्गार्थचिन्तकाः

કેટલાક ગોમય ભક્ષણ કરતા, અને કેટલાક માત્ર જલાહારી હતા. અગ્નિહોત્રનું પાલન કરનારા તે વિદ્વાન ઋષિઓ મોક્ષમાર્ગના અર્થનું ચિંતન કરતા।

Verse 23

इति हासपुराणादिश्रुतिस्मृतिविशारदाः । एते चान्ये च बहवो मार्कंडेयपुरोगमाः

આ રીતે તે ઋષિઓ—ઇતિહાસ-પુરાણોમાં નિપુણ અને શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં વિશારદ—ત્યાં ઉપસ્થિત હતા. માર્કંડેયને અગ્રેસર રાખીને એ અને અન્ય અનેક મુનિઓ પણ ત્યાં ભેગા થયા હતા.

Verse 24

प्रभासं क्षेत्रमासाद्य संस्थिता कृतपर्वते । एवं कृतस्मरस्तत्र सर्वदेवनिषेवितः । मन्वंतरेस्मिन्यो देवि निर्दग्धो वडवाग्निना

પ્રભાસના પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચી તે કૃતપર્વત પર સ્થિત થયો. ત્યાં સર્વ દેવતાઓની સેવા પ્રાપ્ત કરીને તેની સ્મૃતિ-ચેતના પુનઃ જાગી; હે દેવી, આ જ મન્વંતરમાં તે વડવાગ્નિથી દગ્ધ થયો હતો.

Verse 25

तं दृष्ट्वा पर्वतं रम्यं दृष्ट्वा चैव महोदधिम् । प्रदक्षिणं ततश्चक्रे सप्तकृत्वो निशाकरः । गिरेः प्रदक्षिणां कृत्वा गतो यत्र महेश्वरः

તે રમ્ય પર્વત અને મહાસાગર જોઈ નિશાકર (ચંદ્ર) એ ત્યારે સાત વાર પ્રદક્ષિણા કરી. ગિરિની પ્રદક્ષિણા પૂર્ણ કરીને જ્યાં મહેશ્વર હતા ત્યાં ગયો.

Verse 26

समीपे तु समुद्रस्य स्पर्शलिंगस्वरूपवान् । प्रसादयामास विभुं प्रसन्नेनांतरात्मना

સમુદ્રની નજીક તે સ્પર્શલિંગના સ્વરૂપે (તેની ઉપાસના કરતાં) સ્થિત થયો અને પ્રસન્ન, શુદ્ધ અંતરાત્માથી સર્વવ્યાપી વિભુને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યો.

Verse 27

मरणं वेति संध्याय शरणं वा महेश्वरम् । वरं शापाभिघातार्थं मृत्युं वा शंकरान्मम

‘મરણ કે મહેશ્વરની શરણ?’ એમ વિચાર કરીને તેણે નક્કી કર્યું—‘શાપના આઘાતનો અંત કરવા માટે શંકર તરફથી મળતું મરણ પણ મારા માટે શ્રેયસ્કર છે.’

Verse 28

इति सोमो मतिं कृत्वा तपसाऽराधयञ्छिवम् । यावद्वर्षसहस्रं तु फलमूलाशनोऽभवत्

આ રીતે સોમએ દૃઢ નિશ્ચય કરીને તપસ્યા દ્વારા શિવની આરાધના કરી; અને પૂર્ણ એક હજાર વર્ષ સુધી તે માત્ર ફળ અને મૂળ જ ભોજનરૂપે રહ્યો।

Verse 29

पूर्णे वर्षसहस्रे तु चतुर्थे वरवर्णिनि । तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह

હે સુવર્ણવર્ણિની! ચોથું સહસ્ર વર્ષ પૂર્ણ થતાં ભગવાન રુદ્ર પ્રસન્ન થયા અને આ વચન બોલ્યા।

Verse 30

परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत । किं ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्

હે ચંદ્ર! હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું. હે સુવ્રત! વર માગ. આજે તારી કઈ ઇચ્છા પૂર્ણ કરું? જે અતિ દુર્લભ હોય તે પણ કહો।

Verse 31

एवं प्रत्यक्षमापन्नं दृष्ट्वा देवं वृषध्वजम् । प्रणम्य तं यथाभक्त्या स्तुतिं चक्रे निशाकरः

આ રીતે વૃષધ્વજ દેવને પોતાના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયેલા જોઈ, નિશાકરે યથોચિત ભક્તિથી તેમને પ્રણામ કરીને સ્તુતિ રચી।

Verse 32

चंद्र उवाच । ॐ नमो देवदेवाय शिवाय परमात्मने । अप्रमेयस्वरूपाय ब्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणे

ચંદ્રએ કહ્યું— ॐ, દેવોના દેવ શિવ, પરમાત્માને નમસ્કાર; જેમનું સ્વરૂપ અપ્રમેય છે, જે વ્યક્ત અને અવ્યક્ત—બન્ને સ્વરૂપવાળા છે।

Verse 33

त्वं पतिर्योगिनामीश त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः प्रजापतिः

હે ઈશ! તમે યોગીઓના સ્વામી છો; તમામાં સર્વે પ્રતિષ્ઠિત છે. તમે જ યજ્ઞ છો, તમે જ વષટ્કાર છો, તમે જ ઓંકાર છો, તમે જ પ્રજાપતિ છો.

Verse 34

चतुर्विंशत्यधिकं च भुवनानां शतद्वयम् । तस्योपरि परं ज्योतिर्जागर्ति तव केवलम्

બે સો લોકોથી—અને તેનાથી પણ ચોવીસ વધુ—પરે, તેમના ઉપર પરમ જ્યોતિ પ્રકાશે છે; એ જ જ્યોતિ માત્ર તમારૂપે જ જાગ્રત છે.

Verse 35

कल्पांत आदिवाराहमुक्तब्रह्मांडसंस्थितौ । आधारस्तंभभूताय तेजोलिंगाय ते नमः

કલ્પાંત સમયે આદિવરાહે બ્રહ્માંડ-અંડ મુક્ત કરતાં જે આધારસ્તંભરૂપે સ્થિત રહો છો, તે તેજોલિંગ સ્વરૂપ તમને નમસ્કાર.

Verse 36

नमोऽनामयनाम्ने ते नमस्ते कृत्तिवाससे । नमो भैरवनाथाय नमः सोमेश्वराय ते

અનામય નામવાળા તમને નમસ્કાર; કૃત્તિવાસને નમસ્કાર. ભૈરવનાથને નમસ્કાર; સોમેશ્વર તમને નમસ્કાર.

Verse 37

इति संज्ञाभिरेताभिः स्तुत्याभिरमृतेश्वरः । भूतैर्भव्यैर्भविष्यैश्च स्तूयसे सुरसत्तमैः

હે અમૃતેશ્વર! આ નામો અને સ્તુતિઓ દ્વારા તમારું સ્તવન થાય છે—દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા દ્વારા—ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય કાળમાં પણ.

Verse 38

आद्यो विरंचिनामाभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः । मृत्युञ्जयेति ते नाम तदाऽभूत्पार्वतीपते

પ્રથમ યુગમાં જ્યારે બ્રહ્મા ‘વિરંચિ’ નામે લોકપિતામહ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, ત્યારે હે પાર્વતીપતિ, તમારું નામ ‘મૃત્યુઞ્જય’—મૃત્યુને જીતનાર—થયું।

Verse 39

द्वितीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा पद्मभूरिति विश्रुतः । तदा कालाग्निरुद्रेति तव नाम प्रकीर्तितम्

દ્વિતીય અવસ્થામાં જ્યારે બ્રહ્મા ‘પદ્મભૂ’ (કમળજ) તરીકે વિખ્યાત હતા, ત્યારે તમારું નામ ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’—કાળની અગ્નિસ્વરૂપ રુદ્ર—રૂપે પ્રકીર્તિત થયું।

Verse 40

तृतीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः । अमृतेशेति ते नाम कीर्तितं कीर्तिवर्द्धनम्

તૃતીય અવસ્થામાં જ્યારે બ્રહ્મા ‘સ્વયંભૂ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, ત્યારે તમારું નામ ‘અમૃતેશ’—અમૃતના અધિપતિ—રૂપે ગવાયું, જે કીર્તિ વધારનાર છે।

Verse 41

चतुर्थोऽभूद्यदा ब्रह्मा परमेष्ठीति विश्रुतः । अनामयेति देवेश तव नाम स्मृतं तदा

ચતુર્થ અવસ્થામાં જ્યારે બ્રહ્મા ‘પરમેષ્ઠી’ તરીકે વિખ્યાત હતા, ત્યારે હે દેવેશ, તમારું નામ ‘અનામય’—રોગશોકરહિત—રૂપે સ્મરાયું।

Verse 42

पंचमोऽभूद्यदा ब्रह्मा सुरज्येष्ठ इति श्रुतः । कृत्तिवासेति ते नाम बभूव त्रिपुरांतक

પંચમ અવસ્થામાં જ્યારે બ્રહ્મા ‘સુરજ્યેષ્ઠ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ સાંભળવામાં આવ્યા, ત્યારે હે ત્રિપુરાંતક, તમારું નામ ‘કૃત્તિવાસ’—ચર્મવસ્ત્રધારી—થયું।

Verse 43

षष्ठश्चाभूद्यदा ब्रह्मा हेमगर्भ इति स्मृतः । तदा भैरवनाथेति तव नाम प्रकीर्तितम्

છઠ્ઠા કાળે જ્યારે બ્રહ્મા ‘હેમગર્ભ’ તરીકે સ્મરાયા, ત્યારે તમારું નામ ‘ભૈરવનાથ’ તરીકે પ્રકીર્તિત થયું.

Verse 44

अधुना वर्त्तते योऽसौ शतानंद इति श्रुतः । आदिसोमेन यश्चासौ वामनेत्रोद्भवेन ते

જે અત્યારે પણ વર્તે છે તે ‘શતાનંદ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને તે તમારાં ડાબાં નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો એ જ ‘આદિ-સોમ’ છે.

Verse 45

प्रतिष्ठार्थं तु लिंगस्य आनीतश्चाष्टवार्षिकः । बालरूपी तदा तेन सोमनाथेति कीर्तितम्

લિંગની પ્રતિષ્ઠા માટે આઠ વર્ષનો બાળક લાવવામાં આવ્યો; બાળરૂપે તેણે ત્યારે તેને ‘સોમનાથ’ તરીકે કીર્તિત કર્યું.

Verse 46

सहस्रद्वितयं चैव शतं चैव षडुत्तरम्

બે હજાર, એક સો, અને વધુ છ—અર્થાત 2106.

Verse 47

सप्तमोऽहं महादेव आत्रेय इति विश्रुतः । प्राचेतसेन दक्षेण शप्तस्त्वां शरणं गतः । रक्ष मां देवदेवेश क्षयिणं पापरोगिणम्

હે મહાદેવ! હું સાતમો છું, ‘આત્રેય’ તરીકે વિખ્યાત. પ્રચેતા-પુત્ર દક્ષના શાપથી પીડિત થઈ હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું. હે દેવદેવેશ! પાપ-રોગથી ગ્રસ્ત, ક્ષીણ થતો મને રક્ષા કરો.

Verse 48

इति संस्तुवतस्तस्य चंद्रस्य करुणाकरः । तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह

આ રીતે ચંદ્રે સ્તુતિ કરતાં કરુણાસાગર ભગવાન રુદ્ર પ્રસન્ન થયા અને તેમણે આ વચન કહ્યું।

Verse 49

परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत । कि ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्

હે ચંદ્ર! હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું. હે સુવ્રત! વર માગ. આજે તારી કઈ ઇચ્છા પૂર્ણ કરું? જે અતિ દુર્લભ હોય તે પણ કહો।

Verse 50

मम नामानि गुह्यानि मम प्रियतराणि च । पठिष्यंति नरा ये तु दास्ये तेषां मनोगतम्

જે મનુષ્યો મારા ગુપ્ત અને મને અત્યંત પ્રિય એવા નામોનું પાઠ કરશે, તેમને હું તેમના હૃદયની ઇચ્છા આપિશ।

Verse 51

अतीता ये चंद्रमसो भविष्यंति च येऽधुना । तेषां पूज्यमिदं लिंगं यावदन्योऽष्टवार्षिकः

જે ચંદ્રો ભૂતકાળમાં થયા, જે અત્યારે છે અને જે ભવિષ્યમાં થશે—તેમ સૌ માટે આ લિંગ પૂજનીય છે, જ્યાં સુધી બીજું અષ્ટવર્ષીય પ્રાકટ્ય ન થાય।

Verse 52

आः परं चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा यो भविता यदा । प्राणनाथेति देवस्य तदा नाम भविष्यति

અને વધુ: જ્યારે ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પ્રગટ થશે, ત્યારે તે દેવનું નામ ‘પ્રાણનાથ’ થશે।

Verse 53

प्राणास्तु वायवः प्रोक्तास्तदाराधननाम तत् । प्राणनाथेति संप्रोक्तं मेऽधुना तद्भविष्यति

પ્રાણો વાયુરূপ જીવનશક્તિઓ કહેવાય છે; એ જ આરાધનાનું નામ બને છે. ‘પ્રાણનાથ’ એમ જે ઘોષિત થયું, આજથી એ જ મારું (આરાધ્ય-)નામ થશે.

Verse 54

तस्मादग्नीशनामेति कालरुद्रेत्यनंतरम् । तारकेति ततो नाम भविष्यत्येव कीर्तितम्

અતએવ દેવનું નામ ‘અગ્નીશ’ તરીકે કીર્તિત થશે; પછી ‘કાલરુદ્ર’। ત્યારબાદ ‘તારક’ નામ થશે—આ રીતે નામક્રમ પ્રકટ કરાયો છે.

Verse 55

मृत्युञ्जयेति देवस्य भविता तदनंतरम् । त्र्यंबकेशस्त्वितीशेति भुवनेशेत्यनन्तरम्

ત્યારબાદ દેવનું નામ ‘મૃત્યુઞ્જય’ થશે. પછી ‘ત્ર્યંબકેશ’, પછી ‘ઇતીશ’, અને ત્યારપછી ‘ભુવનેશ’ નામે તેઓ પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 56

भूतनाथेति घोरेति ब्रह्मेशेत्यथ नामकम् । भविष्यं पृथिवीशेति आदिनाथेत्यनंतरम्

પછી તેમનું નામ ‘ભૂતનાથ’, પછી ‘ઘોર’, અને પછી ‘બ્રહ્મેશ’ થશે. ભવિષ્યમાં તેઓ ‘પૃથિવીશ’ કહેવાશે અને ત્યારબાદ ‘આદિનાથ’ કહેવાશે.

Verse 57

कल्पेश्वरेति देवस्य चंद्रनाथेत्यनन्तरम् । नाम देवस्य यद्भावि सांप्रतं ते प्रकाशितम्

પછી દેવનું નામ ‘કલ્પેશ્વર’ થશે અને ત્યારબાદ ‘ચંદ્રનાથ’। દેવના જે આવનારા નામો છે, તે હવે તને પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા છે.

Verse 58

इत्येवमादि नामानि स्वसंख्यातानि षोडश । गतानि संभविष्यंति कालस्यानंतभावतः

આ રીતે આરંભથી કહેલાં, પોતપોતાના નિયત ગણતરીક્રમમાં સ્થિત સોળ નામો—કાળના અનંત સ્વભાવને કારણે—કેટલાંક વીતી ગયાં છે અને કેટલાંક આગળ ફરી પ્રગટ થશે।

Verse 59

एकैकं वर्तते नाम ब्रह्मणः प्रलयावधि । ततोन्यज्जायते नाम यथा नामानुरूपतः

બ્રહ્માના પ્રલયપર્યંત એકેક નામ જ ચાલે છે; ત્યારબાદ તે નામના અનુરૂપ ગુણ-સ્વભાવ પ્રમાણે બીજું નામ પ્રગટ થાય છે।

Verse 60

अथ किं बहुनोक्तेन रहस्यं ते प्रकाशितम् । वत्स यत्कारणेनेह तपस्तप्तं त्वयाऽखिलम् । तन्मे निःशेषतो ब्रूहि दास्ये तुष्टोऽस्मि ते वरम्

હવે વધુ કહેવાનો શું લાભ? રહસ્ય તને પ્રકાશિત થયું છે. વત્સ, જે કારણથી તું અહીં સંપૂર્ણ તપ કર્યું છે તે મને નિઃશેષ કહી દે; હું તારા પર પ્રસન્ન છું, તને વર આપું છું।

Verse 61

चन्द्र उवाच । अहं शप्तस्तु दक्षेण कस्मिंश्चित्कारणांतरे । यक्ष्मणा च क्षयं नीतस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि

ચંદ્ર બોલ્યો—કોઈ કારણાંતરે દક્ષે મને શાપ આપ્યો; અને યક્ષ્માથી હું ક્ષયને પામ્યો છું. તેથી તમે મને તારવા યોગ્ય છો।

Verse 62

शंभुरुवाच । अधुना भोः समं पश्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति

શંભુ બોલ્યા—હવે, હે સોમ, આ બધી દક્ષકન્યાઓને સમભાવથી જો. તને એક પક્ષમાં ક્ષય થશે અને બીજા પક્ષમાં વૃદ્ધિ થશે—પક્ષે પક્ષે।

Verse 63

पूर्वोचितां प्रभां सोम प्राप्स्यसे मत्प्रसादतः । प्राचेतसस्य दक्षस्य तपसा हतपाप्मनः

હે સોમ! મારી કૃપાથી અને પ્રાચેતસ દક્ષના તપથી, જેના પાપો નાશ પામ્યા છે, તું તારી પૂર્વવત પ્રભા પુનઃ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 64

तस्यान्यथा वचः कर्तुं शक्यं नान्यैः सुरैरपि । ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्मीकुर्युः स्वतेजसा

તેમના વચનને અન્ય દેવતાઓ પણ મિથ્યા કરવા સમર્થ નથી. જો બ્રાહ્મણો ક્રોધિત થાય, તો તેઓ પોતાના તેજથી હણી શકે છે અને ભસ્મ કરી શકે છે.

Verse 65

देवान्कुर्युरदेवांश्च नाशयेयुरिदं जगत् । ब्राह्मणाश्चैव देवाश्च तेज एकं द्विधा कृतम्

તેઓ દેવોને અદેવ બનાવી શકે છે અને આ જગતનો નાશ કરી શકે છે. બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓ ખરેખર એક જ તેજ છે જે બે ભાગમાં વિભાજિત છે.

Verse 66

प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः । न विना ब्राह्मणा देवैर्न देवा ब्राह्मणैर्विना

પૃથ્વી પર બ્રાહ્મણો પ્રત્યક્ષ દેવતા છે અને સ્વર્ગમાં દેવતાઓ પરોક્ષ છે. દેવતાઓ વિના બ્રાહ્મણો નથી અને બ્રાહ્મણો વિના દેવતાઓ નથી.

Verse 67

एकत्र मन्त्रा स्तिष्ठन्ति तेज एकत्र तिष्ठति । ब्राह्मणा देवता लोके ब्राह्मणा दिवि देवताः । त्रैलोक्ये ब्राह्मणाः श्रेष्ठा ब्राह्मणा एव कारणम्

એક સ્થાને મંત્રો નિવાસ કરે છે અને એક સ્થાને તેજ. આ લોકમાં બ્રાહ્મણો દેવતા છે અને સ્વર્ગમાં પણ બ્રાહ્મણો જ દેવતા છે. ત્રણેય લોકમાં બ્રાહ્મણો શ્રેષ્ઠ છે અને બ્રાહ્મણો જ મૂળ કારણ છે.

Verse 68

पितुर्नियुक्ताः पितरो भवंति क्रियासु दैवीषु भवंति देवाः । द्विजोत्तमा हस्तनिषक्ततोयास्तेनैव देहेन भवंति देवाः

પિતાની નિયુક્તિ અને પુત્રધર્મથી કરેલી ક્રિયાઓમાં પિતૃઓ સન્નિહિત થાય છે; દૈવી કર્મોમાં દેવતાઓ પ્રગટ થાય છે. હે દ્વિજોત્તમ, હાથમાં જળ ધારણ કરી અર્પણ કરતો બ્રાહ્મણ એ જ દેહથી યજ્ઞમાં દેવતારૂપ બને છે.

Verse 69

षट्क र्मतत्त्वाभिरतेषु नित्यं विप्रेषु वेदार्थकुतूहलेषु । न तेषु भक्त्या प्रविशंति घोरं महाभयं प्रेतभवं कदाचित्

જે નિત્ય ષટ્કર્મના તત્ત્વમાં રત અને વેદાર્થમાં કૌતૂહલ ધરાવતા બ્રાહ્મણોમાં ભક્તિ રાખે છે, તે કદી પણ તે ઘોર મહાભય—પ્રેતભાવમાં પ્રવેશતો નથી.

Verse 70

यद्ब्राह्मणाः स्तुत्यतमा वदन्ति तद्देवता कर्मभिराचरंति । तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः

અત્યંત સ્તુત્ય બ્રાહ્મણો જે કહે છે, દેવતાઓ તે જ પોતાના કર્મોથી આચરે છે. પ્રત્યક્ષ દેવ એવા બ્રાહ્મણો પ્રસન્ન થાય તો પરોક્ષ દેવતાઓ પણ સદા પ્રસન્ન રહે છે.

Verse 71

यथा रुद्रा यथा देवा मरुतो वसवोऽश्विनौ । ब्रह्मा च सोमसूर्यौ च तथा लोके द्विजोत्तमाः

જેમ રુદ્રો, દેવો, મરુતો, વસુઓ અને અશ્વિનીકુમારો છે, તેમજ બ્રહ્મા, સોમ અને સૂર્ય છે—તેમ જ આ લોકમાં દ્વિજોત્તમો (શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો) છે.

Verse 72

देवाधीनाः प्रजाः सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः । ते यज्ञा ब्राह्मणाधीनास्तस्माद्देवा द्विजोत्तमाः

સમસ્ત પ્રજા દેવતાઓ પર આધારિત છે અને દેવતાઓ યજ્ઞ પર આધારિત છે. તે યજ્ઞો બ્રાહ્મણો પર આધારિત છે; તેથી દ્વિજોત્તમો જ (પૃથ્વી પર) દેવસ્વરૂપ છે.

Verse 73

ब्राह्मणानर्चयेन्नित्यं ब्राह्मणांस्तर्पयेत्सदा । ब्राह्मणास्तारका लोके ब्राह्मणात्स्वर्गमश्नुते

બ્રાહ્મણોની નિત્ય પૂજા કરવી અને સદા તેમને તૃપ્ત કરવું. બ્રાહ્મણો લોકમાં તારકાસમાન માર્ગદર્શક છે; બ્રાહ્મણોના દ્વારા સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 75

शक्यं हि कवचं भेत्तुं नाराचेन शरेण वा । अपि वज्र सहस्रेण ब्राह्मणाशीः सुदुर्भिदा

કવચને નારાચ કે બાણથી ભેદી શકાય છે; પરંતુ બ્રાહ્મણનો આશીર્વાદ હજાર વજ્રોથી પણ તોડવો અતિ દુર્લભ છે.

Verse 76

हुतेन शाम्यते पापं हुतमन्नेन शाम्यति । अन्नं हिरण्यदानेन हिरण्यं ब्राह्मणाशिषा

હવનથી પાપ શમે છે અને અર્પિત અન્ન પણ શુભ બને છે. અન્ન સ્વર્ણદાનથી પવિત્ર થાય છે અને સ્વર્ણ બ્રાહ્મણના આશીર્વાદથી પવિત્ર થાય છે.

Verse 77

य इच्छेन्नरकं गंतुं सपुत्रपशुबांधव । देवेष्वधिकृतं कुर्याद्ब्राह्मणेषु च गोषु च

જે પુત્રો, પશુઓ અને બંધુઓ સહિત નરકમાં જવા ઇચ્છે, તે દેવો, બ્રાહ્મણો અને ગાયો પ્રત્યે અપરાધ કરે.

Verse 78

ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो मोहाद्देवान्गाश्च मखान्यदि । नैव तस्य परो लोको नाऽयं लोको दुरात्मनः

જે મોહવશ બ્રાહ્મણોને દ્વેષ કરે અને દેવો, ગાયો તથા યજ્ઞોનું અપમાન કરે, તે દુષ્ટાત્માને ન પરલોક મળે ન આ લોક.

Verse 79

अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं विधिं पुराणं परिपालयन्ति । महामतिस्तानभिपूज्य वै द्विजान्भवेदजेयो दिवि देवराडिव

જે અભેદ્ય, અચ્છેદ્ય, અનાદિ અને અક્ષય એવા પ્રાચીન વિધાનનું પાલન કરે છે, તે મહામતિ પુરુષ દ્વિજોને યથાવિધી પૂજીને સ્વર્ગમાં દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન અજય બને છે.

Verse 80

अग्रं धर्मस्य राजानो मूलं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मान्मूलं न हिंसीत मूले ह्यग्रं प्रतिष्ठितम्

ધર્મનું અગ્રસ્થાન રાજાઓ છે, અને ધર્મનું મૂળ બ્રાહ્મણો છે. તેથી મૂળને હિંસા ન કરવી; કારણ કે મૂળમાં જ અગ્રસ્થાન પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 81

फलं धर्मस्य राजानः पुष्पं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मात्पुष्पं न हिंसीत पुष्पात्संजायते फलम्

ધર્મનું ફળ રાજાઓ છે, અને ધર્મનું પુષ્પ બ્રાહ્મણો છે. તેથી પુષ્પને હિંસા ન કરવી; કારણ કે પુષ્પમાંથી જ ફળ જન્મે છે.

Verse 82

राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौराः पर्णं मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः

રાજા વૃક્ષ છે, બ્રાહ્મણો તેનું મૂળ, પ્રજા તેના પાન, અને મંત્રીઓ તેની શાખાઓ છે. તેથી રાજાએ બ્રાહ્મણોની રક્ષા કરવી જોઈએ; મૂળ સુરક્ષિત હોય તો વૃક્ષનો નાશ થતો નથી.

Verse 83

आसन्नो हि दहत्यग्निर्दूराद्दहति ब्राह्मणः । प्ररोहत्यग्निना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति

અગ્નિ તો નજીક હોય ત્યારે જ દહે છે, પરંતુ બ્રાહ્મણનું (બ્રહ્મતેજ) દૂરથી પણ દહે છે. અગ્નિથી દગ્ધ થયેલું ફરી અંકુરિત થઈ શકે; પરંતુ બ્રહ્મતેજથી દગ્ધ થયેલું ફરી ઉગતું નથી.

Verse 84

ब्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः । समुद्रश्चाप्यपेयस्तु विफलश्च पुरंदरः

બ્રાહ્મણોના શાપથી હુતાશન અગ્નિ પણ સર્વભક્ષક બની જાય છે; સમુદ્ર પણ અપેય થાય છે; અને પુરંદર (ઇન્દ્ર) પણ શક્તિહીન તથા નિષ્ફળ પ્રયત્નોવાળો બને છે।

Verse 85

त्वं चन्द्र राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूषराणि च । सूर्याचन्द्रमसोः पातः पुनरुद्धरणं तयोः

તમે જ ચંદ્ર છો, રાજલક્ષ્મી છો, અને પૃથ્વીના ઊસર પ્રદેશો પણ; તમે જ સૂર્ય-ચંદ્રના પાતનું કારણ—અને ફરી તેમનું પુનરુદ્ધાર પણ।

Verse 86

वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः । नागानां च वशीकारः क्षत्रस्योत्सादनं तथा । देवोत्पत्ति विपर्यासो लोकानां च विपर्ययः

તેમાંથી વૃક્ષોના રસ-નિર્યાસ ઉત્પન્ન થાય છે; દાનવોનો પરાજય થાય છે; નાગો વશમાં આવે છે; તેમજ અહંકારી ક્ષત્રબળનું ઉત્સાદન થાય છે; દેવોત્પત્તિમાં પણ વિપર્યાસ અને લોકોમાં પણ ઉથલપાથલ થાય છે।

Verse 87

एवमादीनि तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेन्नित्यमेव च

આ રીતે મહાત્મા બ્રાહ્મણોના અનેક પ્રકારના તેજ અને સામર્થ્ય છે; તેથી રાજાએ વિપ્રોને સદાય પ્રણામ કરવો જોઈએ।

Verse 88

परा मप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम्

અતિ ભયંકર આપત્તિમાં પડ્યો હોય તોય બ્રાહ્મણોને ક્રોધિત ન કરવો; કારણ કે તેઓ રોષે ભરાય તો તેને તેની સેના અને વાહનો સહિત તત્કાળ નાશ કરી શકે છે।

Verse 89

प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत्

વિધિપૂર્વક પ્રજ્વલિત હોય કે વિધિવિહીન, અગ્નિ મહાન દેવતા છે; તેમ જ વિદ્વાન હોય કે અવિદ્વાન, બ્રાહ્મણ પણ મહાન દેવતા છે.

Verse 90

श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्द्धते

શ્મશાનમાં પણ તેજસ્વી પાવક દૂષિત થતો નથી; અને યજ્ઞોમાં આહુતિ પામે ત્યારે તે વધુ ને વધુ વધે છે.

Verse 91

एवं यद्यप्य निष्टेषु वर्त्तते सर्वकर्मसु । सर्वेषां ब्राह्मणः पूज्यो दैवतं परमं महत्

આ રીતે, સર્વ કર્મોમાં અયોગ્ય આચરણમાં વર્તતો હોય તોય, સર્વ માટે બ્રાહ્મણ પૂજ્ય છે—તે પરમ મહાન દેવતા છે.

Verse 92

क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणानां प्रभावतः । ब्राह्मं हि परमं पूज्यं क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्

ક્ષત્રશક્તિ અતિશય વધે તોય તે બ્રાહ્મણોના પ્રભાવથી જ; બ્રાહ્મતત્ત્વ પરમ પૂજ્ય છે, અને ક્ષત્ર પણ બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન છે.

Verse 93

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

જળમાંથી અગ્નિ, બ્રહ્મમાંથી ક્ષત્ર, અને પથ્થરમાંથી લોહું ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ સર્વત્ર વ્યાપી શકે તેવું તેજ પોતાના જ યોનિ—મૂળમાં પરત જઈ શાંત થાય છે.

Verse 94

यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति देवलोकाश्च सर्वदा । ब्रह्मैव वचनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः

જેનાં આશ્રયે દેવલોકો પણ સદા સ્થિર રહે છે, જેમની વાણી જ બ્રહ્મ છે—જીવવા ઇચ્છનાર કોણ તેમને હિંસા કરશે?

Verse 95

म्रियमाणोऽप्याददीत न राजा ब्राह्मणात्करम् । न च क्षुधा ऽस्य संसीदेद्ब्राह्मणो विषये वसन्

રાજા મરણાસન્ન હોય તોય બ્રાહ્મણ પાસેથી કર ન લે; અને રાજ્યમાં વસતો બ્રાહ્મણ ભૂખથી કદી કષ્ટ પામે નહિ એમ જોવું.

Verse 96

यस्य राज्ञश्च विषये ब्राह्मणः सीदति क्षुधा । तस्य तच्छतधा राष्ट्रमचिरादेव सीदति

જે રાજાના રાજ્યમાં બ્રાહ્મણ ભૂખથી પીડાય છે, તેનું રાજ્ય અચિર સમયમાં જ સોગણું થઈને પતન પામે છે.

Verse 97

यद्राजा कुरुते पापं प्रमादाद्यच्च विभ्रमात् । वसन्तो ब्राह्मणा राष्ट्रे श्रोत्रियाः शमयन्ति तत्

રાજા પ્રમાદ કે મોહથી જે પાપ કરે છે, રાજ્યમાં વસતા શ્રોત્રિય વિદ્વાન બ્રાહ્મણો તેને શમાવી નિષ્પ્રભ કરે છે.

Verse 98

पूर्वरात्रांतरात्रेषु द्विजैर्यस्य विधीयते । स राजा सह राष्ट्रेण वर्धते ब्रह्मतेजसा

જેનાં માટે દ્વિજજન રાત્રિના પ્રથમ અને મધ્ય પ્રહરોમાં વિધિ-વિધાન કરે છે, તે રાજા રાજ્યসহ બ્રહ્મતેજથી સમૃદ્ધ થાય છે.

Verse 99

ब्राह्मणान्पूजयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः । ब्राह्मणानां प्रसादेन दीव्यन्ति दिवि देवताः

પ્રાતઃ ઊઠીને રાજાએ નિત્ય બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી જોઈએ. બ્રાહ્મણોના પ્રસાદ અને પ્રસન્નતાથી સ્વર્ગમાં દેવતાઓ પણ આનંદિત થાય છે.

Verse 100

अथ किं बहुनोक्तेन ब्राह्मणा मामकी तनुः । ये केचित्सागरांतायां पृथिव्यां कीर्तिता द्विजाः । तदूपं देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः

હવે વધુ શું કહું? બ્રાહ્મણો તો મારું જ શરીર છે. સમુદ્રથી સીમિત આ પૃથ્વીમાં જે જે દ્વિજ પ્રસિદ્ધ છે, તેઓ દેવદેવ પરમાત્મા શિવનું જ સ્વરૂપ છે.

Verse 101

एतान्द्विषंति ये मूढा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् । ते मां द्विषंति वै नूनं पूजनात्पूजयन्ति माम्

જે મૂઢ લોકો આ દૃઢવ્રતી બ્રાહ્મણોને દ્વેષ કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે મને જ દ્વેષ કરે છે. અને જે તેમની પૂજા કરે છે, તેઓ એ પૂજાથી જ મારી પૂજા કરે છે.

Verse 102

न प्रद्वेषस्ततः कार्यो ब्राह्मणेषु विजानता । प्रद्वेषेणाशु नश्यन्ति ब्रह्मशापहता नराः

અતએવ જાણનારએ બ્રાહ્મણો પ્રત્યે દ્વેષ કરવો નહીં. દ્વેષથી બ્રહ્મશાપથી આઘાત પામેલા મનુષ્યો ઝડપથી નાશ પામે છે.

Verse 103

इत्येवं कथितश्चन्द्र ब्राह्मणानां गुणार्णवः । कुरुष्वानन्तरं कार्य्यं यद्ब्रवीम्यहमेव ते

હે ચંદ્ર! આ રીતે બ્રાહ્મણોના ગુણસમુદ્રનું વર્ણન થયું. હવે હું જે આગળનું કાર્ય કહું, તે તું કર.

Verse 104

शापस्यानुग्रहो दत्तो मया तव निशाकर । न चान्यथा वचः कर्त्तुं शक्यं तेषां द्रिजन्मनाम्

હે નિશાકર! મેં તને શાપમાંથી અનુગ્રહ આપી રાહત આપી છે; પરંતુ તે દ્વિજોના વચનને અન્યથા કરવું શક્ય નથી।

Verse 106

क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति । अथान्यद्वचनं चन्द्र शृणु कार्यं यथा त्वया

તું એક પક્ષ સુધી ક્ષય પામશે અને એક પક્ષ સુધી ફરી વૃદ્ધિ પામશે. હવે, હે ચંદ્ર! બીજી આજ્ઞા સાંભળ—જે તારે કરવાનું છે।

Verse 107

इदं यत्सागरोपांते तिष्ठते लिंगमुत्तमम् । धरामध्यगतं तच्च देवानां दृष्टिगोचरम्

સમુદ્રકાંઠે સ્થિત આ ઉત્તમ લિંગ—ભૂમિના મધ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત હોવા છતાં—દેવતાઓની દૃષ્ટિગોચર રહે છે।

Verse 108

कुक्कुटांडसमप्रख्यं सर्पमेखलमंडितम् । ममाद्यं परमं तेजो न चान्यो वेद कश्चन

આ કુકૂટના અંડા સમાન તેજસ્વી છે અને સર્પ-મેખલાથી અલંકૃત છે। આ મારું આદ્ય, પરમ તેજ છે—બીજો કોઈ તેનું તત્ત્વ સાચે જાણતો નથી।

Verse 109

इतः सागरमध्ये तु धनुषां च शतत्रये । तिष्ठते तत्र लिंगं तु सुगुप्तं लक्षणान्वितम्

અહીંથી સમુદ્રના મધ્યમાં—ત્રણસો ધનુષ્ય જેટલા અંતરે—એક લિંગ સ્થિત છે; તે સુગુપ્ત છે, છતાં લક્ષણોથી યુક્ત છે।

Verse 110

आदिकल्पे महर्षीणां शापेन पतितं मम । लिंगं सागरमध्ये तु तत्त्वं शीघ्रं समानय

આદિકલ્પમાં મહર્ષિઓના શાપથી મારું લિંગ સમુદ્રના મધ્યમાં પડી ગયું હતું. તે પરમ પવિત્ર તત્ત્વને શીઘ્રે બહાર લાવી લાવ.

Verse 111

स्पर्शाख्यं यत्र मे लिंगं तत्र स्थाने निवेशय । निवेश्य तु प्रयत्नेन सहितो विश्वकर्मणा

જ્યાં મારું લિંગ ‘સ્પર્શ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, ત્યાં જ તેને સ્થાપિત કર. વિશ્વકર્મા સાથે પ્રયત્નપૂર્વક સ્થાપિત કરીને—

Verse 112

ततो ब्रह्माणमाहूय समेतं तु मुनीश्वरैः । प्रतिष्ठां कारय विभो इष्ट्वा तत्र महामखैः

પછી મુનીશ્વરો સાથે બ્રહ્માને બોલાવી, હે વિભો, ત્યાં મહાયજ્ઞોથી પૂજા કરીને પ્રતિષ્ઠા કરાવ.

Verse 113

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवांतरधीयत । ततः प्रभां पुनर्लेभे रात्रिनाथो वरानने

આમ કહી તે ભગવાન ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ, હે સુમુખી, રાત્રિનાથ ચંદ્રે ફરી પોતાની કાંતિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 114

ततः प्रभृति तत्क्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम् । निष्प्रभस्य प्रभा दत्ता प्रभासं तेन चोच्यते

ત્યાંથી તે ક્ષેત્ર ‘પ્રભાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. જે નિષ્પ્રભ થયો હતો તેને પ્રભા અપાઈ; તેથી તેને ‘પ્રભાસ’ કહે છે.

Verse 115

दक्षस्य तु वृथा शापो न कृतस्तेन लांछनम् । सोमः प्रभासते लोकान्वरं प्राप्य महेश्वरात् । व्यक्तीभूतः स देवेशः सोमस्यैव महात्मनः

દક્ષનો શાપ વ્યર્થ થયો નહિ, ન તો તે માત્ર કલંકમાત્ર રહ્યો. મહેશ્વર પાસેથી વર મેળવી સોમ સર્વ લોકોને પ્રકાશિત કરે છે. અને એ દેવેશ્વર પણ એ મહાત્મા સોમ માટે જ પ્રગટ થયા.

Verse 1085

शापानुग्रहदैः सर्वै देवैरपि सवासवैः । तस्माच्चन्द्र त्वया शोको नैव कार्यो विजानता

ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો શાપ અને અનુગ્રહ—બન્ને આપનાર છે. તેથી, હે ચંદ્ર, આ સત્ય જાણીને તારે જરાય શોક કરવો નહીં.