Adhyaya 241
અધ્યાય 241માં ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રના એક એવા તીર્થ-સ્થાનનું વર્ણન કરે છે જે બલભદ્ર સાથે સંકળાયેલું છે અને શેષ (સર્પરૂપ) તરીકે ઓળખાય છે. આ સ્થાન મિત્ર-વનમાં આવેલું છે અને તેનો વિસ્તાર બે ગવ્યૂત જેટલો જણાવાયો છે; અહીં ત્રિ-સંગમનું તીર્થ પણ છે, જેને પૌરાણિક ‘પાતાળ-પથ’ દ્વારા પહોંચાય છે. મંદિરનું સ્વરૂપ લિંગાકાર અને મહાપ્રભ (અતિ તેજસ્વી) કહેવાયું છે, અને રેવતી સાથે તે “શેષ” નામે પ્રસિદ્ધ છે. પછી સ્થાનિક કથા આવે છે—જરા નામનો એક સિદ્ધ, જે કૌલિક (વણકર) હતો અને કથાભાષામાં ‘વિષ્ણુઘાતક’ તરીકે ઉલ્લેખિત છે, આ સ્થળે લય પામે છે; ત્યારબાદ આ ક્ષેત્ર શેષ નામથી વ્યાપક રીતે જાણીતું બને છે. ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ પૂજનનું વિધાન છે; તેનાથી ગૃહકલ્યાણ, પુત્ર-પૌત્ર, પશુધન અને એક વર્ષ સુધી સુખ-સમૃદ્ધિનું ફળ જણાવાયું છે. બાળકોને મસૂરિકા/વિસ્ફોટક જેવા ફોડાવાળા રોગોથી રક્ષણ પણ કહેવામાં આવ્યું છે. સર્વ વર્ગોમાં આ તીર્થ લોકપ્રિય છે; પશુ, પુષ્પ અને વિવિધ બલિ અર્પણથી શેષ ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે અને સંચિત પાપનો નાશ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तत्रैव संस्थितं पश्येद्बलभद्रकलेवरम् । शेषरूपेण यत्रासौ प्रात्यजत्स्वकलेवरम्
ઈશ્વરે કહ્યું: ત્યાં જ સ્થિત બલભદ્રના કલેવરનું દર્શન કરવું જોઈએ—જ્યાં તેમણે શેષરૂપ ધારણ કરીને પોતાનો દેહત્યાગ કર્યો હતો.
Verse 2
गतस्त्रैसंगमे तीर्थे तत्र पातालवर्त्मना । अस्मिन्मित्रवने देवि गव्यूतिद्वयविस्तृते
તે પાતાળમાર્ગે જઈને ત્રૈસંગમ તીર્થમાં પહોંચ્યો. હે દેવી! આ મિત્રવન બે ગવ્યૂતિ જેટલું વિસ્તૃત છે.
Verse 3
कलेवरं स्थितं देवि लिंगाकारं महाप्रभम् । रेवत्या सहितं तत्र शेषनामेति विश्रुतम्
હે દેવી, ત્યાં મહાપ્રભુનું લિંગાકાર પાવન કલેવર પ્રતિષ્ઠિત છે; અને રેવતી સહિત તે ત્યાં ‘શેષ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 4
यत्र सिद्धः पुरा देवि जरानामा तु कौलिकः । विष्णुहंता भल्लतीर्थे सोऽस्मिन्स्थाने लयं गतः
હે દેવી, આ જ સ્થાને પૂર્વે ‘જરા’ નામનો કૌલિક (વણકર) સિદ્ધ હતો; ભલ્લતીર્થમાં તે વિષ્ણુહંતા હતો, અને અહીં જ આ સ્થાને તેણે લય (પરમ લીનતા) પ્રાપ્ત કરી।
Verse 5
तत्प्रभृत्येव सकले शेष इत्यभिविश्रुतः । चैत्रे शुक्लत्रयोदश्यां यस्तं पूजयते नरः । स पुत्रपौत्रपशुमान्वर्षं क्षेमेण गच्छति
ત્યાંથી આગળ તેઓ સમગ્ર જગતમાં ‘શેષ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. જે મનુષ્ય ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ તેમની પૂજા કરે, તે પુત્ર-પૌત્ર અને પશુધનসহ વર્ષભર કુશલ-ક્ષેમે રહે છે।
Verse 6
मसूरिकादिरोगेभ्यः शिशूनां न भयं भवेत् । विस्फोटकादिरोगेभ्यो न भयं जायते क्वचित्
બાળકોને મસૂરિકા વગેરે રોગોથી ભય રહેતો નથી; તેમજ વિસ્ફોટક વગેરે ફોડાવાળા રોગોથી પણ ક્યારેય ભય ઉત્પન્ન થતો નથી।
Verse 7
अस्मिन्क्षेत्रे महासिद्धे सिद्धयज्ञस्तु यः स्मृतः । वर्णानां सांतरालानां सर्वेषां चातिवल्लभः
આ મહાસિદ્ધ ક્ષેત્રમાં ‘સિદ્ધ-યજ્ઞ’ તરીકે સ્મરાતો જે અનુષ્ઠાન છે, તે સર્વ વર્ણો તથા સંકર (મિશ્ર) સમુદાયો માટે પણ અત્યંત પ્રિય છે।
Verse 8
पशुपुष्पोपहारैश्च बलिदानैः पृथग्विधैः । संतुष्टिं शीघ्रमायाति शेषोऽशेषाघनाशनः
પશુ-ઉપહાર, પુષ્પાર્પણ અને વિવિધ પ્રકારના બલિદાનોથી સર્વ પાપનો નાશ કરનાર શેષદેવ શીઘ્ર પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 241
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये शेषमाहात्म्यवर्णनंनामैकचत्वारिंश दुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘શેષમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।