Adhyaya 167
અધ્યાય ૧૬૭માં ઈશ્વર અને દેવી વચ્ચે તત્ત્વચર્ચા આવે છે. ‘ભૂતમાતા’ના નામે લોકોમાં દેખાતી ઉન્માદ/સમાધિ જેવી જાહેર વર્તણૂક જોઈ દેવી પૂછે છે—આ શાસ્ત્રસંગત છે કે નહીં, પ્રભાસવાસીઓએ તેમની પૂજા કેવી રીતે કરવી, તે ત્યાં કેમ આવી, અને મુખ્ય ઉત્સવ ક્યારે કરવો. ઈશ્વર ઉત્પત્તિકથા કહે છે—દેવીના દેહસ્રાવમાંથી કપાલમાળા ધારણ કરનાર, આયુધચિહ્નોથી યુક્ત ભયંકર દેવી પ્રગટ થાય છે; તેની સાથે બ્રહ્મરાક્ષસી સ્વભાવની સહચારિણીઓ અને વિશાળ પરિષદ પણ આવે છે. ઈશ્વર તેની કાર્યમર્યાદા નક્કી કરી રાત્રિપ્રધાનતા આપે છે અને સૌરાષ્ટ્રના પ્રભાસને દીર્ઘકાલીન નિવાસસ્થાન તરીકે સ્થાનલક્ષણો સાથે નિર્દેશે છે. પછી ગૃહધર્મના પરિણામો જણાવે છે—લિંગાર્ચન, જપ, હોમ, શુચિતા, નિત્યકર્મની અવગણના, ઘરનો સતત કલહ-અશાંતિ વગેરે ભૂત-પિશાચાદિ ઉપદ્રવને આકર્ષે છે; જ્યારે દેવનામસ્મરણ, વિધિવત્ કર્મ અને શુદ્ધ આચારવાળા ઘરો રક્ષિત રહે છે. વૈશાખ શુક્લ પ્રતિપદા થી ચતુર્દશી સુધી પૂજાવિધાન, અમાવાસ્યા/ચતુર્દશી સંકળાયેલ મુખ્ય વ્રત, પુષ્પ-ધૂપ-સિંદૂર, કણ્ઠસૂત્ર વગેરે અર્પણ, સિદ્ધવટ નીચે જલાર્પણ/અભિષેક, ભોજનદાન અને પ્રેરણી–પ્રેક્ષણિ નામના હાસ્ય-ઉપદેશમય લોકપ્રદર્શનનો નિર્દેશ છે. ફલશ્રુતિમાં સંતાનરક્ષા, ગૃહકલ્યાણ, ઉપદ્રવનિવારણ અને સર્વમંગલ પ્રાપ્તિનું વચન આપવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 2
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तत्रस्थां भूतमातृकाम् । सावित्र्या वारूणे भागे शतधन्वंतरे स्थिताम् । नवकोटि गणैर्युक्तां प्रेतभूतसमाकुलाम् । पूजितां सिद्धगंधर्वैर्देवादिभिरनेकशः
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યાર પછી ત્યાં સ્થિત ભૂતમાતૃકાને દર્શન કરવા જવું જોઈએ. તે સાવિત્રીના વારુણ-ભાગમાં, શતધનુષના અંતરે સ્થિત છે; નવ કરોડ ગણોથી યુક્ત, પ્રેત-ભૂતોથી સમાકુલ, અને સિદ્ધો, ગંધર્વો તથા દેવાદિ દ્વારા વારંવાર પૂજિત છે।
Verse 3
देव्युवाच । भूतमातेति संहृष्टा ग्रामेग्रामे पुरेपुरे । गायन्नृत्यन्हसंल्लोकः सर्वतः परिधावति
દેવીએ કહ્યું—‘ભૂતમાતા!’ એમ આનંદથી લોકો ગામે ગામે, શહેરે શહેરે ગાતા, નાચતા, હસતા સર્વ દિશામાં દોડે છે।
Verse 4
उन्मत्तवत्प्रलपते क्षितौ पतति मत्तवत् । क्रुद्धवद्धावति परान्मृतवत्कृष्यते हि सः
તે ઉન્મત્તની જેમ બકબક કરે છે, મત્તની જેમ ધરતી પર પડી જાય છે; ક્રોધિતની જેમ બીજાઓ પર ધાવે છે, અને મૃતકની જેમ તેને ઘસેડવામાં આવે છે।
Verse 5
सुखभंगांश्च कुरुते लोको वातगृहीतवत् । भूतवद्भस्ममूत्रांबुकर्दमानवगाहते
લોકો વાયુગ્રસ્તની જેમ સુખ-શાંતિમાં ભંગ કરે છે; અને ભૂતગ્રસ્તની જેમ રાખ, મૂત્ર, પાણી અને કાદવમાં જઈને ડૂબે છે।
Verse 6
किमेष शास्त्रनिर्दिष्टो मार्गः किमुत लौकिकः । मुह्यते मे मनो देव तेन त्वं वक्तुमर्हसि
શું આ માર્ગ શાસ્ત્રે નિર્દિષ્ટ કર્યો છે, કે માત્ર લોકરીતિ છે? હે દેવ, મારું મન મોહમાં પડી ગૂંચવાય છે; તેથી તમે સમજાવવું યોગ્ય છે।
Verse 7
कथं सा पुरुषैः पूज्या प्रभासक्षेत्रवासिभिः । कस्मात्तत्र गता देवी कस्मिन्काले समागता । कस्मिन्दिने तु मासे तु तस्याः कार्यो महोत्सवः
પ્રભાસક્ષેત્રમાં વસતા લોકો તે દેવીની પૂજા કેવી રીતે કરવી? દેવી કયા કારણથી ત્યાં ગઈ અને કયા સમયે ત્યાં આવી? તેમજ તેનો મહોત્સવ કયા દિવસે અને કયા માસમાં કરવો જોઈએ?
Verse 8
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्ते किंचिन्मनोगतम् । आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च भवन्तीति मतिर्मम
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; તારા મનમાં જે કંઈ ઉદ્ભવ્યું છે તે હું સમજાવું છું. મારી દૃઢ માન्यता એવી છે કે લોકો આસ્તિક અને શ્રદ્ધાવાન બને છે.
Verse 9
चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे । दक्षापमानात्संजाता तदा पर्वतपुत्रिका
ચાક્ષુષ મન્વંતર પસાર થઈ વૈવસ્વત મન્વંતર આવતા, દક્ષના અપમાનથી પ્રેરિત થઈ ત્યારે પર્વતપુત્રી (દેવી) ફરી પ્રગટ થઈ.
Verse 10
द्वापरे तु द्वितीये वै दत्ता त्वं पर्वतेन मे । विवाहे चैव संजाते सर्वदेवमनोरमे
બીજા દ્વાપર યુગમાં પર્વતે (હિમાલયે) તને મને અર્પણ કરી; અને લગ્ન સંપન્ન થતાં તે સર્વ દેવોને આનંદ આપનારું બન્યું.
Verse 11
त्वया च सहितः पूर्वं मन्दरे चारुकंदरे । अक्रीडं च मुदा युक्तो दिव्यक्रीडनकैः प्रिये । पीनोन्नतनितंबेन भ्राजमाना कुचोन्नताम्
હે પ્રિયે, પૂર્વે હું તારી સાથે મંદર પર્વતની મનોહર ગુફાઓમાં દિવ્ય ક્રીડાસામગ્રી સાથે આનંદથી વિહાર કરતો; તું ભરાવદાર ઉન્નત નિતંબ અને ઉન્નત સ્તનોથી તેજસ્વી દેખાતી હતી.
Verse 12
सिताब्जवदनां हृष्टां दृष्ट्वाऽहं त्वां महाप्रभाम् । दग्धकामतरोः कन्दकंदलीमिव निःसृताम् । महार्हशयनस्थां त्वां तदा कामितवानहम्
તને—હર્ષિત, શ્વેત કમળમુખી અને મહાપ્રભામયી—જોઈને, દગ્ધ કામતરુંમાંથી કોમળ કંદલિકા નીકળે તેમ, અને તું મહાર্হ શય્યા પર શયિત હતી; ત્યારે મેં તને ઇચ્છી।
Verse 13
सुरते तव संजातं दिव्यं वर्षशतं यदा । तदा देवि समुत्थाय निरोधान्निर्गता बहिः
તારા સુરતમાં જ્યારે દિવ્ય સો વર્ષ વીતી ગયા, ત્યારે, હે દેવી, તું ઊભી થઈ અને નિયંત્રણના બંધનથી મુક્ત થઈ બહાર નીકળી ગઈ।
Verse 14
तवोदकात्समुत्तस्थौ नार्येका गह्वरोदरा । कृष्णा करालवदना पिंगाक्षी मुक्तमूर्धजा
તારા ઉદક (રસ)માંથી એક સ્ત્રી ઉત્પન્ન થઈ—ગહ્વરોદરા; કૃષ્ણવર્ણા, કરાલમુખી, પિંગાક્ષી અને મુક્તમૂર્ધજા (ખુલ્લા કેશવાળી)।
Verse 15
कपालमालाभरणा बद्धमुण्डार्धपिंडका । खट्वांगकंकालधरा रुण्डमुंडकरा शिवा
તે કપાલમાલાથી અલંકૃત હતી, બંધાયેલા અર્ધમુંડોના ગોચા ધારણ કરતી; ખટ્વાંગ અને કંકાલ વહન કરતી, અને હાથમાં રુંડ-મુંડ ધરાવતી—એ ઉગ્ર શિવા હતી।
Verse 16
द्वीपिचर्माम्बरधरा रणत्किंकिणिमेखला । डमड्डमरुकारा च फेत्कारपूरिताम्बरा
તે ચિત્તાની ચામડીનાં વસ્ત્ર ધારણ કરતી, ઝણઝણતી કિંકિણીમેખલા બાંધેલી; ડમરુનો ડમ-ડમ નાદ કરતી અને પોતાના ફેત્કારથી આકાશ ભરી દેતી।
Verse 17
तस्याश्च पार्श्वगा अन्यास्तासां नामानि मे शृणु । सख्यो ब्राह्मणराक्षस्यस्तासां चैव सुदर्शनाः
તેણીના પાર्श્વે બીજી સ્ત્રીઓ પણ હતી—તેમનાં નામો મારી પાસેથી સાંભળો. તેઓ તેની સખીઓ, બ્રાહ્મણ-રાક્ષસીઓ હતી અને તેઓ પણ અતિ સुदર્શના હતી.
Verse 18
दशकोटिप्रभेदेन धरां व्याप्य सुसंस्थिताः । मुख्यास्तत्र चतस्रो वै महाबलपराक्रमाः
દશ કરોડ પ્રકારના ભેદથી ધરતીમાં વ્યાપીને તેઓ સુસ્થિર રીતે સ્થિત છે. તેમામાં ચાર મુખ્ય ગણાય છે, મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત।
Verse 19
रक्तवर्णा महाजिह्वाऽक्षया वै पापकारिणी । एतासामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः
તેઓ રક્તવર્ણા, મહાજિહ્વા, અક્ષયા અને નિશ્ચયે પાપકર્મ કરનારી હતી. એમના વંશક્રમથી પૃથ્વી પર બ્રહ્મ-રાક્ષસો જન્મ્યા.
Verse 20
श्लेष्मातकतरौ ह्येते प्रायशः सुकृतालयाः । उत्तालतालचपला नृत्यंति च हसंति च
આ લોકો મોટાભાગે શ્લેષ્માતક વૃક્ષો પર દેખાય છે, જ્યાં પુણ્યનો નિવાસ છે. ઊંચા તાલ-લયથી ચપળ બની તેઓ નૃત્ય પણ કરે છે અને હાસ્ય પણ કરે છે.
Verse 21
विज्ञेया इह लोकेऽस्मिन्भूतानां मूलनायकाः । अतिकृष्णा भवन्त्येते व्यंतरान्तरचारिणः
આ લોકમાં એમને ભૂતોના આદિમૂલ નાયક તરીકે જાણો. તેઓ અત્યંત કૃષ્ણવર્ણ છે અને વ્યંતરરૂપે આંતરિક અવકાશોમાં વિચરે છે.
Verse 22
वृक्षाग्रमात्रमाकाशं ते चरंति न संशयः
તેઓ વૃક્ષશિખર જેટલી ઊંચાઈ સુધી જ આકાશમાં વિહરે છે—એમાં કોઈ સંશય નથી।
Verse 23
तथैव मम वीर्यात्तु मद्रूपाभरणः पुमान् । कपालखट्वांगधरो जातश्चर्मविगुण्ठितः
એ જ રીતે મારી શક્તિમાંથી મારા જ સ્વરૂપના અલંકારધારી એક પુરુષ ઉત્પન્ન થયો—કપાલ અને ખટ્વાંગ ધારણ કરીને, ચર્મથી આવૃત।
Verse 24
अनुगम्यमानो बहुभिर्भूतैरपि भयंकरः । सिंहशार्दूलवदनैर्वदनोल्लिखितांबरैः
ઘણા ભૂતો દ્વારા અનુગમિત તે અત્યંત ભયંકર હતો—સિંહ અને શાર્દૂલ જેવા મુખવાળા તેને ઘેરી રહ્યા હતા; તેમના ઊંચા મુખ જાણે આકાશને ખૂંચતા હતા।
Verse 25
एवं देवि तदा जातः क्षुधाक्रान्तो बभाष माम् । अतोऽहं क्षुधितं दृष्ट्वा वरं हीमं च दत्तवान्
આ રીતે, હે દેવી, તે જન્મતાં જ ભૂખથી વ્યાકુળ થઈને મને બોલ્યો. તેને ક્ષુધિત જોઈ મેં તેને યોગ્ય અને ભયંકર એવો વર આપ્યો।
Verse 26
युवयोर्हस्तसंस्पर्शान्नक्तमेवास्तु सर्वशः । नक्तं चैव बलीयांसौ दिवा नातिबलावुभौ । पुत्रवद्रक्षतं लोकान्धर्मश्चैवानुपाल्यताम्
‘તમ બંનેના હાથના સ્પર્શથી સર્વત્ર રાત્રિ જ થાઓ. રાત્રે તમે બંને વધુ બલવાન રહો; દિવસે તમે બંને અતિબલવાન ન થાઓ. પુત્ર સમાન લોકોની રક્ષા કરો અને ધર્મનું યથાવત પાલન થાઓ।’
Verse 27
इत्युक्तौ तौ मया तत्र भूतमातृगणौ प्रिये । एकीभूतौ क्षणेनैव तौ भवानीभवोद्भवौ
હે પ્રિયે! ત્યાં મેં એમ કહ્યે ત્યારે તે ભૂતમાતૃગણ ક્ષણમાં જ એકરૂપ થયા—ભવાની અને ભવમાંથી ઉત્પન્ન.
Verse 28
दृष्ट्वा हृष्टमनाश्चाहमवोचं त्वां शुचिस्मिते
તેમને જોઈ મારું મન હર્ષથી ભરાઈ ગયું; હે શુચિસ્મિતે! મેં તને કહ્યું.
Verse 29
कल्याणि पश्यपश्यैतौ ममांशाच्च समुद्भवौ । बीभत्साद्भुतशृंगारधारिणौ हास्यकारिणौ
હે કલ્યાણી! જો—જો, આ બે મારા જ અંશમાંથી ઉત્પન્ન છે; એમાં બીભત્સ, અદ્ભુત અને શૃંગાર-રસ છે અને એ હાસ્ય ઉપજાવે છે.
Verse 30
भ्रातृभांडा भूतमाता तथैवोदकसेविता । संज्ञात्रयं स्मृतं देवि लोके विख्यातपौरुषम्
‘ભ્રાતૃભાંડા’, ‘ભૂતમાતા’ અને ‘ઉદકસેવિતા’—હે દેવી! આ ત્રણ નામો લોકમાં પરાક્રમ માટે વિખ્યાત ગણાય છે.
Verse 31
पुनः कृतांजलिपुटौ दृष्ट्वा मामूचतुस्तदा । आवयोर्भगवन्कुत्र स्थाने वासो भविष्यति
ત્યારે તેઓ ફરી અંજલિ બાંધી મને જોઈ બોલ્યા—“હે ભગવન્! અમારો નિવાસ કયા સ્થાને થશે?”
Verse 32
इत्युक्तवन्तौ तौ तत्र वरेण च्छन्दितौ मया । अस्ति सौराष्ट्रविषये भारते क्षेत्रमुत्तमम्
તેઓ બે જણ એમ બોલ્યા ત્યારે મેં તેમને વર આપી પ્રસન્ન કર્યા અને કહ્યું— ‘ભારતમાં સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં એક અદ્વિતીય પુણ્યક્ષેત્ર છે.’
Verse 33
प्रभासेति समाख्यातं तत्र क्षेमं मम प्रियम् । कूर्मस्य नैरृते भागे स्थितं वै दक्षिणे परे
તે ‘પ્રભાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં જ મારું પ્રિય ક્ષેમ-આસન છે. ‘કૂર્મ’ના નૈઋત્ય ભાગમાં, દક્ષિણ દિશામાં તે સ્થિત છે.
Verse 34
स्वाती विशाखा मैत्रं च यत्र ऋक्षत्रयं स्मृतम् । तस्मिन्स्थाने सदा स्थेयं यावन्मन्वन्तरावधि
જ્યાં સ્વાતી, વિશાખા અને મૈત્ર—આ ત્રણ નક્ષત્રો સ્મરાય છે, તે સ્થાને તું સદા નિવાસ કર, મન્વંતર અંત સુધી.
Verse 35
अन्यदा जीविकं वच्मि तव भूतप्रिये सदा
હે સર્વભૂતપ્રિય! અન્ય સમયે હું તારી જીવિકાનું પણ વર્ણન કરીશ.
Verse 36
यत्र कण्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाववल्लरी । भार्या पुनर्भूर्वल्मीकस्तास्ते वसतयश्चिरम्
જ્યાં કાંટાવાળા વૃક્ષો હોય, જ્યાં નિષ્પાવની વેલ ઉગે—ત્યાં જ તારી પત્ની ‘પુનર્ભૂ’ રહે, અને વલ્મીક (ચીંટીઓનું ટેકરું) તારો નિવાસ બને; આ તારા દીર્ઘકાળના વસવાટસ્થાન રહેશે.
Verse 37
यस्मिन्गृहे नराः पञ्च स्त्रीत्रयं तावतीश्च गाः । अन्धकारेंधनाग्निश्च तद्गृहे वसतिस्तव
જે ઘરમાં પાંચ પુરુષો, ત્રણ સ્ત્રીઓ અને એટલી જ ગાયો હોય, તથા જ્યાં અંધકાર, ઇંધણ અને અગ્નિ હોય—હે દેવી, એ જ ઘરમાં તમારું નિવાસ છે.
Verse 38
भूतैः प्रेतैः पिशाचैश्च यत्स्थानं समधिष्ठितम् । एकावि चाष्टबालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातंगं तद्गृहे वसतिस्तव
ભૂત, પ્રેત અને પિશાચોથી અધિષ્ઠિત જે સ્થાન હોય—હે દેવી, એ જ તમારું ધામ; જ્યાં એક ભેંસડો/ભેંડી, આઠ વાછરડા, ત્રણ ગાયો, પાંચ મહિષ, છ ઘોડા અને સાત હાથી હોય—તે ઘરમાં તમારું નિવાસ છે.
Verse 39
उद्दालकान्नपिटकं तद्वत्स्थाल्यादिभाजनम् । यत्र तत्रैव क्षिप्तं च तव तच्च प्रतिश्रयम्
જ્યાં અન્નની ટોપલી અને તેમ જ હાંડી-થાળી વગેરે વાસણો જ્યાં-ત્યાં ફેંકાયેલા પડ્યા હોય—હે દેવી, એ જ તમારું આશ્રયસ્થાન છે.
Verse 40
मुशलोलूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुंबरे । भाषणं कटुकं चैव तत्र देवि स्थितिस्तव
ઉખળ-મુસળમાં, સ્ત્રીઓના મુખમાં, તેમજ ઉદુંબર વૃક્ષમાં; અને જ્યાં વાણી કટુ હોય—હે દેવી, ત્યાં તમારું સ્થિતિસ્થાન છે.
Verse 41
खाद्यन्ते यत्र धान्यानि पक्वापक्वानि वेश्मनि । तद्वच्छाखाश्च तत्र त्वं भूतैः सह चरिष्यसि
જે ઘરમાં પક્વ અને અપક્વ ધાન્યનો ભેદ વિના ભક્ષણ થાય, અને જ્યાં ડાળીઓ-શાખાઓ પણ તેમ જ અવ્યવસ્થિત રહે—ત્યાં તું ભૂતો સાથે સંચરશે.
Verse 42
स्थालीपिधाने यत्राग्निं ददते विकला नराः । गृहे तत्र दुरिष्टानामशेषाणां समाश्रयः
જે ઘરમાં વિકલ અથવા પ્રમાદી લોકો હાંડીના ઢાંકણ પર જ અગ્નિ મૂકે છે, તે ઘર સર્વ પ્રકારના દુષ્ટ અપશકુન અને દુષ્કર્મોનું આશ્રય બને છે।
Verse 43
मानुष्यास्थि गृहे यत्र अहोरात्रे व्यवस्थितम् । तत्रायं भूतनिवहो यथेष्टं विचरिष्यति
જે ઘરમાં માનવ અસ્થિઓ દિવસ-રાત રાખવામાં આવે છે, ત્યાં ભૂતોનો સમૂહ મનગમતું ફરતો રહે છે।
Verse 44
सर्वस्मादधिकं ये न प्रवदन्ति पिनाकिनम् । साधारणं वदंत्येनं तत्र भूतैः समाविश
જે પિનાકિન (શિવ) ને સર્વથી અધિક ન કહે અને તેમને ‘સાધારણ’ કહી બોલે, તેઓ ત્યાં ભૂતો સાથે પ્રવેશ કરે છે।
Verse 45
कन्या च यत्र वै वल्ली रोहीनाम जटी गृहे । अगस्त्य पादपो वापि बंधुजीवो गृहेषु वै
અને જે ઘરમાં ‘કન્યા’ નામની વેલ, ‘રોહી’ નામની જટાવાળી વનસ્પતિ, ‘અગસ્ત્ય’ નામનો છોડ, અથવા ઘરોમાં ‘બંધુજીવ’ હોય—તે ઘર એવા પ્રભાવોને યોગ્ય ગણાય છે।
Verse 46
करवीरो विशेषेण नंद्यावर्तस्तथैव च । मल्लिका वा गृहे येषां भूतयोग्यं गृहं हि तत्
વિશેષ કરીને જે ઘરમાં કરવીર, તેમજ નંદ્યાવર્ત, અથવા મલ્લિકા (ચમેલી) હોય—તે ઘર ખરેખર ભૂતોના નિવાસ માટે યોગ્ય બને છે।
Verse 47
तालं तमालं भल्लातं तिंतिणीखंडमेव वा । बकुलं कदलीखंडं कदंबः खदिरोऽपि वा
તાળ, તમાલ, ભલ્લાત અથવા તિંતિણીનો ઝાડિયો; બકુલ, કેળાનો ગચ્છ, કદંબ કે ખદિર—આ બધું ગૃહપરિસરમાં હોય તો તે પણ તે લક્ષણોમાં ગણાય છે।
Verse 48
न्यग्रोधो हि गृहे येषामश्वत्थं चूत एव वा । उदुंबरश्च पनसः सर्वभूत प्रियं हि तत्
જેનાં ઘરમાં વટ, પીપળ કે આંબો હોય, તેમજ ઉદુંબર અને પનસ (કઠોળ) પણ હોય—એવું નિવાસસ્થાન સર્વ ભૂતોને પ્રિય અને મનોહર બને છે।
Verse 49
यत्र काकगृहं वै स्यादारामे वा गृहेऽपि वा । भिक्षुबिंबं च वै यत्र गृहे दक्षिणके तथा
જ્યાં ‘કાકગૃહ’ (કાગડાંનું આશ્રય) હોય—બગીચામાં હોય કે ઘરમાં પણ—અને જ્યાં ઘરના દક્ષિણ ભાગમાં ભિક્ષુ-બિંબ (ભિક્ષુકનું પ્રતીક/મૂર્તિ) પણ હોય—
Verse 50
बिंबमूर्ध्वं च यत्रस्थं तत्र भूतनिवेशनम्
અને જ્યાં તે બિંબ ઊંચે (ઉપર) સ્થાપિત હોય, ત્યાં ભૂતોનું નિવાસસ્થાન થાય છે।
Verse 51
लिंगार्चनं न यत्रैव यत्र नास्ति जपादिकम् । यत्र भक्तिविहीना वै भूतानां तान्गृहान्वदेत्
જ્યાં લિંગાર્ચન નથી, જ્યાં જપાદિ ક્રિયાઓ નથી, અને જ્યાં ભક્તિનો અભાવ છે—એવા ઘરોને ભૂતોના ઘર કહેવા જોઈએ।
Verse 52
मलिनास्यास्तु ये मर्त्या मलिनांबर धारिणः । मलदंता गृहस्था ये गृहं तेषां समाविश
જેનાં મુખ મલિન હોય, જે મલિન વસ્ત્ર ધારણ કરે, અને જે ગૃહસ્થોના દાંત પણ મલિન હોય—તેમના ઘરમાં તું પ્રવેશ કર।
Verse 53
अगम्यनिरता ये तु मैथुने व्यभिचारतः । संध्यायां मैथुनं यांति गृहं तेषां समाविश
જે નિષિદ્ધ સંબંધોમાં રત છે, વ્યભિચારથી મૈથુન કરે છે, અને સંધ્યા-કાળે પણ મૈથુન કરે છે—તેમના ઘરમાં તું પ્રવેશ કર।
Verse 54
बहुना किं प्रलापेन नित्यकर्मबहिष्कृताः । रुद्रभक्तिविहीना ये गृहं तेषां समाविश
ઘણું બોલવાથી શું લાભ? જે નિત્યકર્મ ત્યજી દે છે અને જે રુદ્રભક્તિથી વિહિન છે—તેમના ઘરમાં તું પ્રવેશ કર।
Verse 55
अदत्त्वा भुंजते योऽन्नं बंधुभ्योऽन्नं तथोदकम् । सपिण्डान्सोदकांश्चैव तत्कालात्तान्नरान्भज
જે ભાગ આપ્યા વિના અન્ન ભોગવે છે અને બંધુઓને અન્ન તથા જળ આપતો નથી—વિશેષે કરીને સપિંડ અને સોદક સ્વજનોને—તે ક્ષણથી તું એવા પુરુષોને આશ્રય કર।
Verse 56
यत्र भार्या च भर्ता च परस्परविरोधिनौ । सह भूतैर्गृहं तस्य विश त्वं भयवर्ज्जिता
જ્યાં પત્ની અને પતિ પરસ્પર વિરોધી હોય, તે ઘરમાં ભૂતો સાથે તું પ્રવેશ કર; નિર્ભય બની જા।
Verse 57
वासुदेवे रतिर्नास्ति यत्र नास्ति सदा हरिः । जपहोमादिकं नास्ति भस्म नास्ति गृहे नृणाम्
જે મનુષ્યોના ઘરમાં વાસુદેવ પ્રત્યે રતિ નથી, જ્યાં સદા હરિનું સ્મરણ થતું નથી, જ્યાં જપ-હોમાદિ કર્મો નથી અને ઘરમાં ભસ્મ પણ નથી—
Verse 58
पर्वस्वप्यर्चनं नास्ति चतुर्दश्यां विशेषतः
પર્વદિવસોમાં પણ પૂજન થતું નથી—વિશેષ કરીને ચતુર્દશીએ।
Verse 59
कृष्णाष्टम्यां च ये मर्त्याः संध्यायां भस्मवर्जिताः । पंचदश्यां महादेवं न यजंति च यत्र वै
જે મર્ત્યો કૃષ્ણાષ્ટમીએ સંધ્યાકાળે ભસ્મ વિના સંધ્યાકર્મ કરે છે, અને જ્યાં પંચદશીએ મહાદેવનું પૂજન થતું નથી—
Verse 60
पौरजानपदैर्यत्र प्राक्प्रसिद्धा महोत्सवाः । क्रियते पूर्ववन्नैव तद्गृहं वसतिस्तव
જ્યાં નગરવાસી અને ગ્રામવાસીઓમાં પૂર્વપ્રસિદ્ધ મહોત્સવો પહેલાંની જેમ થતા નથી, ત્યાં તે ઘર તારો નિવાસ બની જાય છે।
Verse 61
वेदघोषो न यत्रास्ति गुरुपूजादिकं न च । पितृकर्मविहीनं च तद्भूतस्य गृहं स्मृतम्
જ્યાં વેદઘોષ નથી, ગુરુપૂજા વગેરે નથી, અને પિતૃકર્મ પણ રહિત છે—તે ઘર ભૂતનું નિવાસ કહેવાય છે।
Verse 62
रात्रौरात्रौ गृहे यस्मिन्कलहो जायते मिथः । बालानां प्रेक्षमाणानां यत्र वृद्धश्च पूर्वतः । भक्षयेत्तत्र वै हृष्टा भूतैः सह समाविश
જે ઘરમાં રાત્રે રાત્રે પરસ્પર કલહ થાય છે, જ્યાં બાળકો જોઈ રહ્યા હોય ત્યારે પણ વૃદ્ધ આગળ રહી ઝઘડો વધારેછે—ત્યાં તું ભૂતો સાથે હર્ષથી પ્રવેશ કરી તેમની શાંતિ અને સુખ ભક્ષી જા।
Verse 63
कस्मिन्मासे दिने चापि भवित्री लोकपूजिता । इत्युक्तोऽहं तया देवि तामवोचं पुनः प्रिये
“હું કયા માસમાં અને કયા દિવસે લોકો દ્વારા પૂજિત થઈશ?”—એવું તેણીએ પૂછતાં, હે દેવી, મેં તેને ફરી કહ્યું, હે પ્રિયે।
Verse 64
अमा या माधवे मासि तस्मिन्या च चतुर्दशी । तस्यां महोत्सवस्तत्र भविता ते चिरंतनः
માધવ માસની અમાવાસ્યા અને તેની સાથે સંકળાયેલી ચતુર્દશી—એ તિથિએ ત્યાં તારા માટે દીર્ઘકાળ ટકનાર મહોત્સવ થશે।
Verse 65
याः स्त्रियस्तां च यक्ष्यंति तस्मिन्काले महोत्सवे । बलिभिः पुष्पधूपैश्च मा तासां त्वं गृहे विश
તે મહોત્સવકાળે જે સ્ત્રીઓ બલી, પુષ્પ અને ધૂપથી તેનું પૂજન કરશે—તેમના ઘરમાં તું પ્રવેશ ન કર।
Verse 66
नारायण हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव । अच्युतानंत गोविंद वासुदेव जनार्दन
નારાયણ, હૃષીકેશ, પુન્ડરીકાક્ષ, માધવ; અચ્યુત, અનંત, ગોવિંદ, વાસુદેવ, જનાર્દન—આ દિવ્ય નામો સ્તુતિરૂપે ઉચ્ચારાય છે।
Verse 67
नृसिंह वामनाचिंत्य केशवेति च ये जनाः । रुद्र रुद्रेति रुद्रेति शिवाय च नमोनमः
જે લોકો “નૃસિંહ, વામન, અચિંત્ય, કેશવ” એમ નામજપ કરે છે, અને “રુદ્ર, રુદ્ર, રુદ્ર” એમ વારંવાર ઉચ્ચારે છે, તથા “શિવાય નમો નમઃ” કહી પુનઃપુનઃ પ્રણામ કરે છે—તેવા ભક્તો ભક્તિથી રક્ષિત રહે છે।
Verse 68
वक्ष्यंति सततं हृष्टास्तेषां धनगृहादिषु । आरामे चैव गोष्ठे च मा विशेथाः कथंचन
તેઓ હર્ષથી સદા પોતાના ધન, ઘર વગેરેની વાતો જ કરશે; તેમના આરામબાગમાં અને ગોશાળામાં તું કોઈપણ રીતે ક્યારેય પ્રવેશ ન કરજે।
Verse 69
देशाचाराञ्ज्ञा तिधर्माञ्जपं होमं च मंगलम् । दैवतेज्यां विधानेन शौचं कुर्वंति ये जनाः । लोकापवादभीता ये पुमांसस्तेषु मा विश
જે પુરુષો દેશાચાર અને ધર્મવિધિ જાણીને નિયમપૂર્વક જપ, હોમ, મંગલકર્મ અને દેવપૂજા કરે છે, તથા લોકનિંદાના ભયથી શૌચ પાળે છે—તેમની વચ્ચે તું પ્રવેશ ન કરજે।
Verse 70
देव्युवाच । कदा पूजा प्रकर्तव्या भूतमातुः सुखार्थिभिः । पुरुषैर्देवदेवेश एतन्मे वक्तुमर्हसि
દેવી બોલ્યાં—હે દેવોના દેવેશ! કલ્યાણ ઇચ્છતા પુરુષોએ ભૂતમાતૃની પૂજા ક્યારે કરવી? કૃપા કરીને મને આ કહો।
Verse 71
ईश्वर उवाच । सर्वत्रैषा भगवती बालानां हितकारिणी । नामभेदैः कालभेदैः क्रियाभेदैश्च पूज्यते
ઈશ્વર બોલ્યા—આ ભગવતી સર્વત્ર બાળકોની હિતકારિણી છે; વિવિધ નામોથી, વિવિધ કાળે, અને વિવિધ વિધિ-ક્રિયાઓથી તેની પૂજા થાય છે।
Verse 72
प्रतिपत्प्रभृति वैशाखे यावच्चतुर्दशीतिथिः । तावत्पूजा प्रकर्तव्या प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः
વૈશાખની પ્રતિપદાથી ચતુર્દશી તિથિ સુધી, એટલા સમય સુધી પ્રેરણા, દેખરેખ અને યોગ્ય વિધિ-વ્યવસ્થાઓ સાથે પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 73
भग्नामपि गतां चैनां जरत्तरुतले स्थिताम् । सेचयिष्यंति ये भक्त्या जलसंपूर्णगंडुकैः
તેની પ્રતિમા તૂટી ગઈ હોય, સ્થાનચ્યૂત થઈ ગઈ હોય અને જૂના વૃક્ષની નીચે રાખેલી હોય તોય, જે ભક્તિપૂર્વક જલપૂર્ણ ગંડુક/પાત્રોથી તેને સિંંચન કરશે—
Verse 74
ग्रीवासूत्रकसिन्दूरैः पुष्पैर्धूपैस्तथार्चयेत् । तत्र सिद्धवटः पूज्यः शाखां चास्य विनिक्षिपेत्
ગ્રીવા-સૂત્ર (તાબીઝ/માળા), સિંદૂર, પુષ્પ અને ધૂપથી ત્યાં જ તેનું અર્ચન કરવું. ત્યાં સિદ્ધવટની પણ પૂજા કરવી અને તેની એક શાખા અર્પણ/સ્થાપિત કરવી।
Verse 75
पूजितां तां नरैर्यत्नादवलोक्य शुभेप्सुभिः । भोजयेत्क्षिप्रासंयावकृशरापूपपायसैः
તેની પૂજા થયા પછી, શુભફળ ઇચ્છનાર મનુષ્યો તેને યત્નપૂર્વક દર્શન કરીને, પછી ક્ષિપ્રા, સંયાવ, કૃશરા, પૂપ અને પાયસ વગેરે વડે ભોજન-દાન કરાવે।
Verse 76
एवं विधिं यः कुरुते पुरुषो भक्तिभावतः । स पुत्रपशुवृद्धिं च शरीरारोग्यमाप्नुयात्
જે પુરુષ ભક્તિભાવથી આ વિધિ આ રીતે કરે છે, તે પુત્ર તથા પશુધનની વૃદ્ધિ અને શરીરનું આરોગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 77
न शाकिन्यो गृहे तस्य न पिशाचा न राक्षसाः । पीडां कुर्वन्ति शिशवो यान्ति वृद्धिमनामयाम्
તેના ઘરમાં શાકિનીઓ નથી, પિશાચો નથી, રાક્ષસો પણ નથી. તેઓ બાળકોને પીડા આપતા નથી; બાળકો નિરોગ રહી આરોગ્યબળે વધે છે.
Verse 78
अथ देवि प्रवक्ष्यामि प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् । यथोत्सवो नरैः कार्यः प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः
હવે, હે દેવી, પ્રતિપદાથી ક્રમશઃ હું કહું છું—લોકોએ ઉત્સવ કેવી રીતે કરવો, અને આયોજનકર્તાઓ તથા નિમણૂક કરેલા નિરીક્ષકોની દેખરેખમાં તે કેવી રીતે સંપન્ન કરવો।
Verse 79
विकर्मफलनिर्द्देशैः पाखंडानां विटंबनैः । प्रदर्श्यते हास्यपरैर्नरैरद्भुतचेष्टितैः
આ નાટ્ય હાસ્યપ્રિય અને અદ્ભુત ચેષ્ટાવાળા પુરુષો દ્વારા રજૂ થાય છે—દુષ્કર્મોના ફળ દર્શાવીને અને પાખંડી મતવાળાઓની વિટંબના કરીને।
Verse 80
पञ्चम्यां तु विशेषेण रात्रौ कोलाहलः शुभे । जागरं तत्र कुर्वीत देवीं पूज्य प्रयत्नतः
પરંતુ પંચમીની શુભ રાત્રિએ વિશેષ કરીને આનંદમય કોલાહલ થવો જોઈએ. ત્યાં જાગરણ કરવું અને પ્રયત્નપૂર્વક દેવીની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 81
विश्वस्य धनलोभेन स्वाध्यायो निहतः पतिः । आरोप्यमाणं शूलाग्रमेनं पश्यत भो जनाः
‘ધનના લોભથી સ્વાધ્યાયનિષ્ઠ પતિનો વધ થયો!’—હે જનોએ, જુઓ, એને શૂલના અગ્ર પર ચઢાવવામાં આવે છે।
Verse 82
दृष्टो भवद्भिर्दुष्टः स परदारावमर्शकः । छित्त्वा हस्तौ च खड्गेन खरारूढस्तु गच्छति
તમે તે દુષ્ટને જોયો છે, જે પરસ્ત્રીનો સંગ કરનાર છે. તલવારથી હાથ કપાયા પછી, તે ગધેડા પર સવાર થઈને જઈ રહ્યો છે.
Verse 83
शीर्णश्चैवासिपत्रेण अस्याभरणभूषितः । सुखासन समारूढः सुकृती यात्यसौ सुखम्
તલવારની ધારથી ઘાયલ હોવા છતાં, આભૂષણોથી સુશોભિત અને સુખાસન પર બિરાજમાન તે પુણ્યશાળી સુખેથી જઈ રહ્યો છે.
Verse 84
हे जनाः किं न पश्यध्वं स्वामिद्रोहकरं परम् । करपत्रैर्विदार्यंतमुच्छलच्छोणितान्तरम्
હે લોકો! શું તમે સ્વામી સાથે દ્રોહ કરનાર આ મહાપાપીને નથી જોતા? કરવતથી ચીરવામાં આવતા તેના શરીરમાંથી લોહી ઉછળી રહ્યું છે.
Verse 85
चौरः किलायं संप्राप्तः सर्वोद्वेगकरः परः । दंडप्रहाराभिहतो नीयते दंडपाशकैः
ખરેખર આ ચોર પકડાઈ ગયો છે, જે બધા માટે અત્યંત ભયજનક હતો. લાકડીઓના મારથી ઘાયલ થઈને તેને સિપાઈઓ લઈ જઈ રહ્યા છે.
Verse 86
प्रेक्षकैश्चेष्टितः शश्वदारटन्विविधैः स्वरैः । संयम्य नीयते हन्तुं लज्जितोऽधोमुखो जनाः
દર્શકોના કોલાહલ વચ્ચે, તેને બાંધીને વધ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યો છે. હે લોકો, તે શરમથી માથું નીચું કરીને જઈ રહ્યો છે.
Verse 87
सितकेशं सितश्मश्रुं सितांबरधरध्वजम् । विटंकाद्यैश्च चेटीभिर्हन्यमानं न पश्यथि
શું તમે નથી જોતા—શ્વેત કેશ, શ્વેત દાઢી, શ્વેત વસ્ત્રધારી અને ધ્વજધારી—તેને દાસીઓ અને સેવકો લાઠી વગેરે વડે મારતા છે?
Verse 88
गृहान्निष्क्राम्य मां रंडां गृहं नीत्वाऽकरोद्रतिम् । कस्मादसौ न कुरुते मूढो भरणपोषणम्
મારા ઘરથી મને—વિધવાને—બહાર કાઢી પોતાના ઘેર લઈ જઈ ભોગ કર્યો; તો એ મૂઢ મારું ભરણ-પોષણ કેમ નથી કરતો?
Verse 89
भैरवाभरणो नेता सदा घूर्णितलोचनः । प्रवृत्ततंद्रवन्मूढो वध्यश्चासावितस्ततः
ભૈરવ સમાન આભૂષણોથી શોભિત તે નેતા, જેના નેત્રો સદા ફરતા—તંદ્રાગ્રસ્ત જેવો મોહિત—એથી તે દંડ અને વધને પાત્ર ઠર્યો.
Verse 90
निर्वेदेकोऽस्य हृदये धनक्षेत्रादिसंभवः । गृहीतं यदनेनाद्य बालेनापि महाव्रतम् । रक्ताक्षं काककृष्णांगं सत्वरं किं न पश्यथि
ધન-ક્ષેત્ર વગેરેમાંથી જન્મેલો નિર્વેદ જ તેના હૃદયમાં છે; છતાં આજે તેણે બાળક જેવું ‘મહાવ્રત’ ધારણ કર્યું. તો તમે તરત કેમ નથી જોતા—લાલ નેત્રોવાળો, કાગડા જેવો કાળો અંગવાળો?
Verse 91
तरुकोटरगान्बद्ध्वा अन्याञ्छृंखलया तथा । शरौघैः काष्ठकैश्चैव बहुभिः शकलीकृतान्
કેટલાંકને વૃક્ષોના ખોખામાં બાંધી દીધા, અને બીજાંને શૃંખલાથી જકડી દીધા; પછી બાણોની વર્ષા અને અનેક કાષ્ઠદંડોથી તેમને ચૂરચૂર કરી નાખ્યા.
Verse 92
विमुक्तहक्काहुंकारा न्सुप्रहारान्निरीक्षत
કઠોર હક્કાહુંકાર અને ગર્જના સાથે મુક્ત થયેલા તે પ્રચંડ પ્રહારોને જુઓ।
Verse 93
इमां कृष्णार्धवदनां ग्रहीष्यसि दुरात्मिकाम् । विमुक्तकेशां नृत्यन्तीं पश्यध्वं योगिनीमिव
જેનું મુખ અર્ધું કૃષ્ણવર્ણ છે એવી આ દુષ્ટ સ્ત્રીને તું પકડી લેશ. જુઓ—વાળ છૂટા છે અને તે યોગિની જેવી નૃત્ય કરે છે।
Verse 94
गम्भीर नूपुरध्वानप्रवृद्धोद्धततांडवा । उन्मत्तनेत्रचरणा यात्येषा डिम्भमण्डली
ગંભીર નૂપુરધ્વનિથી વધુ ઉન્મત્ત બનેલું તેનું ઉગ્ર તાંડવ વધે છે; ઉન્મત્ત નેત્રો અને પગલાં—આ દુષ્ટોની મંડળી આગળ વધે છે।
Verse 95
कटीतटस्थपिटिकोल्लसत्कंबलधारिणी । अटते नटती ह्युर्वी परितश्च गृहाद्गृहम्
કમરે લટકતી થેલીથી સ્પષ્ટ દેખાતો કમ્બળ ધારણ કરીને તે ધરતી પર નાચતી-ભટકતી, ચારે તરફ ઘરેઘર ફરતી રહે છે।
Verse 96
इत्येवमादिभिर्नित्यं प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः । प्रेरयेत्तान्महानित्थं पुत्रभ्रातृसुहृद्वृतः
આ રીતે નિત્ય પ્રેરણા આપનારા અને દેખાડૂ ઉપાયો દ્વારા તે મહાદુષ્ટ—પુત્રો, ભાઈઓ અને મિત્રોથી ઘેરાયેલો—તેમને સતત ઉશ્કેરતો રહ્યો।
Verse 97
एकादश्यां नवम्यां वा दीपं प्रज्वाल्य कुण्डकम् । मुखबिंबानि तत्रैव लेपदारुकृतानि वै
એકાદશી કે નવમીના દિવસે નાનાં કુંડકમાં દીવો પ્રગટાવી, ત્યાં જ લાકડાં અને લેપથી બનાવેલાં મુખબિંબ (મુખોટાં) સ્થાપિત કરાતાં।
Verse 98
विचित्राणि महार्हाणि रौद्रशान्तानि कारयेत् । मातृणां चण्डिकादीनां राक्षसानां तथैव च
વಿಚિત્ર અને મહામૂલ્ય, રૌદ્ર તથા શાંત સ્વરૂપવાળી ચંડિકા આદિ માતૃકાઓની તેમજ રાક્ષસોની પ્રતિમાઓ બનાવડાવવી જોઈએ।
Verse 99
भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां तथैव च । मुखानि कारयेत्तत्र हावभावकृतानि च
ત્યાં ભૂત, પ્રેત, પિશાચ અને શાકિનીઓનાં મુખ પણ હાવભાવ સહિત બનાવડાવાં જોઈએ।
Verse 100
रक्षिभिर्बहुभिर्गुप्तं तिर्य ग्ध्वनिपुरःसरम् । अमावास्यां महादेवि क्षिपेत्पूजाक्रमैर्नरः
હે મહાદેવી! અમાવાસ્યાની રાત્રે અનેક રક્ષકો દ્વારા સુરક્ષિત રાખીને, આડાં ધ્વનિઓ અને આગળ ચાલતા કકળાટ વચ્ચે, પૂજાક્રમ મુજબ મનુષ્યે તેને વિસર્જિત/પ્રક્ષેપિત કરવું જોઈએ।
Verse 101
ततः प्रदोषसमये यत्र देवी जनैर्वृता । तत्र गच्छेन्महारावैः फेत्कारा कुलकीर्तनैः
પછી પ્રદોષસમયે જ્યાં દેવી જનસમૂહથી ઘેરાયેલી હોય, ત્યાં મહારવ, તીખા ફેટકાર અને કુલકીર્તન સાથે જવું જોઈએ।
Verse 102
वीरचर्याविधानेन नगरे भ्रामयेन्निशि । वीरचर्या स कथितो दीपः सर्वार्थसाधकः
વીરચર્યા-વિધાન મુજબ રાત્રે નગરમાં ભ્રમણ કરવું જોઈએ. આ વીરસર્યા ‘દીપ’ તરીકે કહેલી છે, જે સર્વ હેતુઓ સિદ્ધ કરે છે.
Verse 103
नित्यं निष्क्रामयेद्दीपं याव त्पञ्चदशी तिथिः । पञ्चदश्यां प्रकुर्वीत भूतमातुर्महोत्सवम् । तस्य गृहेश्वरं यावद्गृहे विघ्नं न जायते
પંચદશી તિથિ સુધી દરરોજ દીપ બહાર કાઢવો જોઈએ. પંચદશીએ ભૂતમાતૃનો મહોત્સવ કરવો. તે ગૃહસ્થના ઘરમાં, તે ત્યાં રહે ત્યાં સુધી, કોઈ વિઘ્ન ઉપજતું નથી.
Verse 104
अथ कालान्तरेऽतीते भूतमातुः शरीरतः । जाताः प्रस्वेदबिन्दुभ्यः पिशाचाः पञ्चकोटयः
પછી થોડો સમય વીતી ગયા પછી ભૂતમાતૃના શરીરમાંથી પરસેવાના બિંદુઓમાંથી પાંચ કરોડ પિશાચો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 105
सर्वे ते क्रूरवदना जिह्वाज्वालाकृशोदराः । पाणिपात्राः पिशाचास्ते निसृष्टबलिभोजनाः
તેઓ બધા ક્રૂરમુખવાળા હતા; તેમની જીભ જ્વાળાસમાન અને ઉદર કૃશ હતા. તે પિશાચો હાથને જ પાત્ર બનાવી મૂકેલા બલિ-ભોજનથી જીવતા હતા.
Verse 106
धमनीसंतताः शुष्काः श्मश्रुलाश्चर्मवाससः । उलूखलैराभरणैः शूर्पच्छत्रासनांबराः
તેમની ધમનીઓ ઊભરી દેખાતી; તેઓ સૂકાયેલા, દાઢીવાળા અને ચર્મવસ્ત્રધારી હતા. ઉખળાં તેમના આભૂષણ હતા, અને સૂપ, છત્ર, આસન તથા આવરણ તેમનો સજ્જાસામાન હતો.
Verse 107
नक्तं ज्वलितकेशाढ्या अंगारानुद्गिरंति वै । अंगारकाः पिशाचास्ते मातृमार्गानुसारिणः
રાત્રે તેઓ જ્વલિત કેશોથી યુક્ત થઈ ખરેખર અંગારા ઉગાળતા. તે પિશાચો ‘અંગારક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા અને ભૂતમાતૃ (માતા)ના માર્ગનું અનુસરણ કરતા.
Verse 108
आकर्णदारितास्याश्च लंबभ्रूस्थूलनासिकाः । बलाढ्यास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहवासिनः
તેમના મોં કાન સુધી ફાટેલા હતા; ભ્રૂ લટકતી અને નાક જાડા હતા. તે પિશાચો બળવાન હતા અને સૂતિકાગૃહોમાં (પ્રસવગૃહોમાં) વસતા હતા.
Verse 109
पृष्ठतः पाणिपादाश्च पृष्ठगा वातरंहसा । विषादनाः पिशाचास्ते संग्रामे पिशिताशनाः
તેમના હાથ-પગ પાછળ તરફ હતા અને તેઓ પવનના વેગે ચાલતા. તે પિશાચો નિરાશા પેદા કરનારા હતા અને યુદ્ધમાં માંસ ભક્ષણ કરતા.
Verse 110
एवंविधान्पिशाचांस्तु दृष्ट्वा दीनानुकम्पया । तेभ्योऽहमवदं किञ्चित्कारुण्यादल्पचेतसाम्
આવા પ્રકારના પિશાચોને જોઈ, દીન પ્રત્યે કરુણાથી પ્રેરાઈ, અલ્પબુદ્ધિજન પર દયા કરીને મેં તેમને થોડાં વચનો કહ્યાં.
Verse 111
अन्तर्धानं प्रजादेहे कामरूपित्वमेव च । उभयोः संध्ययोश्चारं स्थानान्याजीवितं तथा
‘જીવોની વચ્ચે અદૃશ્ય થવું, ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ, બન્ને સંધ્યાકાળે વિહાર, તેમજ નિવાસસ્થાનો અને આજીવિકા—આ બધું (હું તમને પ્રદાન/નિર્ધારિત કરું છું).’
Verse 112
गृहाणि यानि नग्नानि शून्यान्यायतनानि च । विध्वस्तानि च यानि स्यू रचनारोषितानि च
જે ઘરો ખુલ્લાં અને નિર્વસ્ત્ર સમા દેખાય છે, જે દેવાલય અને નિવાસસ્થાનો શૂન્ય પડ્યા છે; જે ધ્વસ્ત થયા છે અને ઉપદ્રવથી ઉજરડા બનાવાયા છે—
Verse 113
राजमार्गोपरथ्याश्च चत्वराणि त्रिकाणि च । द्वाराण्यट्टालकांश्चैव निर्गमान्संक्रमांस्तथा
રાજમાર્ગો અને ગલીઓ, ચૌક અને ત્રિમાર્ગી ચોરાહા; દ્વારો અને અટ્ટાલિકાઓ, નિર્ગમનમાર્ગો અને સંક્રમસ્થળો પણ—
Verse 114
पथो नदीश्च तीर्थानि चैत्यवृक्षान्महापथान् । स्थानानि तु पिशाचानां निवासायाददां प्रिये
માર્ગો, નદીઓ, તીર્થો, ચૈત્યવૃક્ષો અને મહામાર્ગો—હે પ્રિયે, આ સ્થાનો હું પિશાચોના નિવાસ માટે નિર્ધારિત કરું છું।
Verse 115
अधार्मिका जनास्तेषामा जीवो विहितः पुरा । वर्णाश्रमाचारहीनाः कारुशिल्पिजनास्तथा
પૂર્વે જ એવો વિધાન થયો કે તેમની જીવિકા અધાર્મિક લોકોથી થશે—જે વર્ણાશ્રમાચારથી રહિત છે, તેમજ તેવી જ રીતે પતિત આચરણવાળા કારુ અને શિલ્પીજનોથી પણ।
Verse 116
अनुतापाश्च साधूनां चौरा विश्वासघातिनः । एतैरन्यैश्च बहुभिरन्यायोपार्जितैर्धनैः
સાધુઓ પ્રત્યે પસ્તાવો ન ધરાવનાર, ચોરો અને વિશ્વાસઘાતકો—એવાં આ લોકો દ્વારા અને આવા અનેક અન્ય લોકો દ્વારા, અન્યાયથી ઉપાર્જિત ધનથી—
Verse 117
आरभ्यते क्रिया यास्तु पिशाचास्तत्र देवताः । मधुमासदिने दध्ना तिलचूर्णसुरासवैः
ત્યાં જે કોઈ ક્રિયા આરંભાય, તેમાં પિશાચો અધિષ્ઠાતા દેવતા તરીકે માનવામાં આવે છે. મધુ માસના દિવસે દહીં, તલચૂર્ણ, સુરા અને આસવ સાથે—
Verse 118
पूपैर्हारिद्रकृशरैस्तिलैरिक्षुगुडौदनैः । कृष्णानि चैव वासांसि धूम्राः सुमनसस्तथा
પૂપ, હળદરયુક્ત કૃશર, તલ, ઇક્ષુ-ગોળથી પકાવેલું અન્ન, તેમજ કાળા વસ્ત્રો અને ધૂમ્રવર્ણ સુગંધિત પુષ્પો સાથે—(આ રીતે તેણીની પૂજા કરવી)।
Verse 119
सर्वभूतपिशाचानां कृता देवी मया शुभा । एवंविधा भूतमाता सर्वभूतगणैर्वृता
સર્વ ભૂત અને પિશાચોના હિતાર્થે મેં આ શુભ દેવીને રચી છે. આ ભૂતમાતા સર્વ ભૂતગણોથી પરિભ્રમિત છે.
Verse 120
प्रभासे संस्थिता देवी समुद्रादुत्तरेण तु । य एतां वेद वै देव्या उत्पत्तिं पापनाशिनीम्
દેવી પ્રભાસમાં, સમુદ્રના ઉત્તર તરફ સ્થિત છે. જે આ પાપનાશિની દેવીની ઉત્પત્તિ-કથા યથાર્થ રીતે જાણે—
Verse 121
कुत्सिता संतति स्तस्य न भवेच्च कदाचन । भूतप्रेतपिशाचानां न दोषैः परिभूयते
તેના ત્યાં કદી પણ નિંદિત સંતાન ઉત્પન્ન થતું નથી; અને ભૂત, પ્રેત તથા પિશાચોના દોષો અને ઉપદ્રવોથી તે પીડિત થતો નથી.
Verse 122
सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसौभाग्यसंयुतः । सर्वान्कामानवाप्नोति नारीहृदयनंदनः
તે સર્વ પાપોથી મુક્ત અને સર્વ સૌભાગ્યથી યુક્ત થઈ, સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્ત્રીઓના હૃદયને પ્રિય બને છે।
Verse 123
ये मानयंति निजहासकलैर्विलासैः संसेवया अभयदा भवभूतमाताम् । ते भ्रातृभृत्यसुतबंधुजनैर्युताश्च सर्वोपसर्ग रहिताः सुखिनो भवन्ति
જે લોકો પોતાના આનંદમય ઉત્સવો અને વિલાસોથી તથા ભક્તિપૂર્વક સેવામાંથી અભય આપનારી, ભવ (શિવ) ની ભૂત-માતાનું સન્માન કરે છે, તેઓ ભાઈઓ, સેવકો, પુત્રો અને બંધુજનો સાથે સર્વ ઉપદ્રવોથી રહિત થઈ સુખી રહે છે।
Verse 167
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भूत मातृकामाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ માં ‘ભૂતમાતૃકામાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો 167મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।