Adhyaya 17

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ पूजाविधानं ते कथयामि यशस्विनि । अर्कस्थलस्य देवस्य यथा पूज्यो नरोत्तमैः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે યશસ્વિની! હવે હું તને પૂજાવિધાન કહું છું, કે અર્કસ્થળના દેવનું પૂજન શ્રેષ્ઠ પુરુષો દ્વારા કેવી રીતે કરવું।

Verse 2

सर्वेषामेव देवानामादिरादित्य उच्यते । आदिकर्त्ता त्वसौ यस्मादादित्यस्तेन चोच्यते

સર્વ દેવોમાં આદિત્યને ‘આદિ’ કહેવાય છે; કારણ કે એ જ આદિકર્તા છે, તેથી તે ‘આદિત્ય’ તરીકે ઓળખાય છે।

Verse 3

नादित्येन विना रात्रिर्न दिवा न च तर्पणम् । न धर्मो वै न चाधर्मो न संतिष्ठेच्चराचरम्

આદિત્ય વિના ન રાત્રિ રહે, ન દિવસ, ન તર્પણાદિ કર્મ; ન ધર્મ ચાલે, ન અધર્મ, અને સર્વ ચરાચર જગત્ ટકી શકતું નથી।

Verse 4

आदित्यः पालयेत्सर्वमादित्यः सृजते सदा । आदित्यः संहरेत्सर्वं तस्मादेष त्रयीमयः

આદિત્ય સર્વનું પાલન કરે છે, આદિત્ય સદા સૃજન કરે છે; આદિત્ય સર્વનું સંહાર કરે છે—એથી તે ત્રયી વેદમય છે।

Verse 5

आराधनविधिं तस्य भास्करस्य महात्मनः । कथयामि महादेवि वेदोक्तैर्मंत्रविस्तरैः । तं शृणुष्व वरारोहे सर्वपापप्रणाशनम्

હે મહાદેવી! હું તે મહાત્મા ભાસ્કરની આરાધના-વિધિ વેદોક્ત વિસ્તૃત મંત્રો સાથે કહું છું. હે વરારોહે! તેને સાંભળો—તે સર્વ પાપનો નાશ કરે છે।

Verse 6

मूर्त्तिस्थः पूज्यते येन विधानेन महेश्वरि । द्वादशात्मा यथा सूर्यस्तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः

હે મહેશ્વરી! જે વિધાનથી મૂર્તિમાં સ્થિત દ્વાદશાત્મા સૂર્યની પૂજા થાય છે, તે બધું હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું।

Verse 7

मुखशुद्धिं च कृत्वाऽदौ स्नानं कृत्वा विशेषतः । वस्त्रशुद्धिं देह शुद्धिं कृत्वा सूर्यं स्पृशेत्ततः

પ્રથમ મુખશુદ્ધિ કરીને, પછી વિશેષ રીતે સ્નાન કરવું; વસ્ત્રશુદ્ધિ અને દેહશુદ્ધિ કરીને, ત્યારબાદ સૂર્યમૂર્તિને સ્પર્શ કરવો।

Verse 9

दन्तकाष्ठविधानं तु प्रथमं कथयामि ते । मधूके पुत्रलाभः स्यादर्के नेत्रसुखं प्रिये

હે પ્રિયે, પ્રથમ હું તને દંતકાષ્ઠનું વિધાન કહું છું. મધૂકની દાતણથી પુત્રલાભ થાય છે અને અર્કની દાતણથી નેત્રોને સુખ તથા આરોગ્ય મળે છે.

Verse 10

रोगक्षयः कदम्बे तु अर्थलाभोऽतिमुक्तके । मरुतां याति सर्वत्र आटरूषकसंभवैः

કદંબનો આશ્રય લેવાથી રોગક્ષય થાય છે; અતિમુક્તકની સેવા/સેવનથી અર્થલાભ થાય છે. અને આટરૂષકથી ઉત્પન્ન વસ્તુઓથી સર્વત્ર મરુતલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે—એવું ફળ કહેવાયું છે.

Verse 11

जातिप्रधानतां जातावश्वत्थो यच्छते यशः । श्रियं प्राप्नोति निखिलां शिरीषस्य निषेवणात्

જાતી (વનસ્પતિ)ની સેવા કરવાથી પોતાની જાતમાં પ્રધાનતા મળે છે; અશ્વત્થ (પીપળ) યશ આપે છે. અને શિરીષનું ભક્તિપૂર્વક સેવન કરવાથી સંપૂર્ણ શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 12

प्रियंगुं सेवमानस्य सौभाग्यं परमं भवेत् । अभीप्सितार्थसिद्धिः स्यान्नित्यं प्लक्षनिषेवणात्

પ્રિયંગુની સેવા કરનારને પરમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. અને પ્લક્ષનો નિત્ય આશ્રય/સેવન કરવાથી અભીપ્સિત કાર્યસિદ્ધિ થાય છે.

Verse 13

न पाटितं समश्नीयाद्दंतकाष्ठं न सव्रणम् । न चोर्द्धशुष्कं वक्रं वा नैव च त्वग्विवर्ज्जितम्

ફાટેલી દાતણ વાપરવી નહીં, તેમજ ઘાવવાળી/દોષવાળી પણ નહીં. અર્ધસૂકી, વાંકી કે છાલ વિનાની દંતકાષ્ઠ પણ ગ્રહણ ન કરવી.

Verse 14

वितस्तिमात्रमश्नीयाद्दीर्घं ह्रस्वं च वर्जयेत् । उदङ्मुखो वा प्राङ्मुखः सुखासीनोऽथ वाग्यतः

વિતસ્તિ-પ્રમાણનું દંતકાષ્ઠ લેવું; અતિ લાંબું કે અતિ નાનું ત્યજવું. ઉત્તરમુખે અથવા પૂર્વમુખે સુખાસને બેસી મૌન રહેવું.

Verse 15

कामं यथेष्टं हृदये कृत्वा समभिमन्त्र्य च । मंत्रेणानेन मतिमानश्नीयाद्दन्तधावनम्

હૃદયમાં ઇચ્છિત કામના સ્થાપી, દંતકાષ્ઠને વિધિપૂર્વક અભિમંત્રિત કરીને, બુદ્ધિમાન પુરુષ આ મંત્રનો જપ કરતાં દંતધાવન કરવું.

Verse 16

वरं दत्त्वाऽभिजानासि कामं चैव वनस्पते । सिद्धिं प्रयच्छ मे नित्यं दन्तकाष्ठ नमोऽस्तु ते

હે વનસ્પતે! તું વરદાન આપનાર અને કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર છે. મને નિત્ય સિદ્ધિ પ્રદાન કર; હે દંતકાષ્ઠ, તને નમસ્કાર.

Verse 17

त्रीन्वारान्परिजप्यैवं भक्षयेद्दंतधावनम् । पश्चात्प्रक्षाल्य तत्काष्ठं शुचौ देशे विनिक्षिपेत्

આ રીતે ત્રણ વાર જપ કરીને દંતધાવન કરવું. પછી તે કાષ્ઠ ધોઈને શુચિ સ્થાને મૂકી દેવું.

Verse 18

दंतकाष्ठेन देवेशि न जिह्वां परिमार्जयेत् । पृथक्पृथक्तदा कार्यं यदीच्छेद्विपुलं यशः

હે દેવેશી! દંતકાષ્ઠથી જીભ ઘસવી નહીં. જો વિશાળ યશ ઇચ્છો તો દરેક ક્રિયા અલગ અલગ કરવી જોઈએ.

Verse 19

अंगुल्या दंतकाष्ठं च प्रत्यक्षं लवणं च यत् । मृत्तिकाभक्षणं चैव तुल्यं गोमांसभक्षणैः

આંગળીથી દાંત-મુખની શુદ્ધિ કરવી, દંતકાષ્ઠનો દુરુપયોગ કરવો, ખુલ્લેઆમ મીઠું લેવુ અને માટી ભક્ષણ કરવું—આ બધું પાપ ગોમાસભક્ષણ સમાન કહેવાયું છે।

Verse 20

मुखे पर्युषिते नित्यं भवत्यप्रयतो द्विजः । तस्माच्छुष्कमथार्द्रं वा भक्षयेद्दंतधावनम्

મુખમાં જૂનું મલિનપણું (પર્યુષિત) રહે તો દ્વિજ સદા શૌચમાં બેદરકાર ગણાય છે. તેથી દાંત ધોવા માટે સૂકી કે તાજી-ભીની દંતધાવન ટહણી વાપરવી જોઈએ।

Verse 21

वर्जिते दिवसे चैव गडूषांश्चैव षोडश । तत्तत्पद्मसुगन्धैर्वा मुखशुद्धिं च कारयेत्

જે દિવસે દંતકાષ્ઠ વર્જિત હોય તે દિવસે સોળ ગંડૂષ (કુલ્લા/ગરારા) કરવા જોઈએ; અથવા કમળસુગંધ વગેરે સુગંધિત દ્રવ્યો વડે મુખશુદ્ધિ કરવી જોઈએ।

Verse 22

मुखशुद्धिमकृत्वा यो भास्करं स्पृशति द्विजः । त्रीणि वर्षसहस्राणि स कुष्ठी जायते नरः

મુખશુદ્ધિ કર્યા વિના જે દ્વિજ ભાસ્કરને સ્પર્શે/ઉપાસે, તે મનુષ્ય ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી કુષ્ઠરોગી બને છે—એવું કહેવાયું છે।

Verse 23

एवं वस्त्रादि संशोध्य ततः स्नानं समाचरेत् । शुचौ मनोरमे स्थाने संगृह्यास्त्रेण मृत्तिकाम्

આ રીતે વસ્ત્રાદિ શુદ્ધ કરીને પછી સ્નાન કરવું જોઈએ. શુચિ અને મનોહર સ્થાને ‘અસ્ત્ર’ મંત્રનો પ્રયોગ કરીને સ્નાનાર્થે મૃત્તિકા (માટી) એકત્ર કરવી જોઈએ।

Verse 24

सानुस्वारोकारयुतो हकारः फट्समन्वितः । अनेनास्त्रेण संगृह्य स्नानं तत्र समाचरेत्

અનુસ્વારયુક્ત ‘ઓ’કાર સાથે જોડાયેલ ‘હ’કાર, ‘ફટ્’થી સમન્વિત—આ જ અસ્ત્ર છે. આ અસ્ત્રથી (શુદ્ધિમૃત્તિકા) એકત્ર કરી ત્યાં સ્નાન કરવું.

Verse 25

भागत्रयं तु संशुद्धं तृणपाषाणवर्जितम् । एकमस्त्रेण चालभ्य तथान्यं भास्करेण तु

સારી રીતે શુદ્ધ, તૃણ અને પથ્થર રહિત મૃત્તિકાના ત્રણ ભાગ લેવા. એક ભાગને અસ્ત્ર-મંત્રથી સ્પર્શ કરવો અને બીજા ભાગને ભાસ્કર (સૂર્ય) મંત્રથી.

Verse 26

अंगैश्चैव तृतीयं तु अभिमंत्र्य सकृत्सकृत् । जप्त्वास्त्रेण क्षिपेद्दिक्षु निर्विघ्नं तु जलं भवेत्

ત્રીજા ભાગને અંગ-મંત્રોથી વારંવાર અભિમંત્રિત કરવો. પછી અસ્ત્ર-મંત્ર જપીને દિશાઓમાં ક્ષેપ કરવો; ત્યારે જળ નિર્વિઘ્ન (દોષરહિત) બને છે.

Verse 27

सूर्यतीर्थ द्वितीयेन तृतीयेन सकृत्सकृत् । गुंठयित्वा ततः स्नायाद्रवितीर्थेन मानवः

બીજા અને ત્રીજા ભાગથી ‘સૂર્યતીર્થ’રૂપે વારંવાર લેપન કરીને ઘસવું. ત્યારબાદ મનુષ્યે રવિતીર્થમાં સ્નાન કરવું.

Verse 28

तूर्यशंख निनादेन ध्यात्वा देवं दिवाकरम् । स्नात्वा राजोपचारेण पुनराचम्य यत्नतः

તૂર્ય અને શંખના નાદ સાથે દેવ દિવાકરનું ધ્યાન કરવું. રાજોપચારપૂર્વક સ્નાન કરીને, પછી યત્નથી ફરી આચમન કરવું.

Verse 29

स्नानं कृत्वा ततो देवि मंत्रराजेन संयुतम् । हरेफौ बिंदु लक्ष्मीश्च तथाऽन्यो दीर्घया सह

હે દેવી! સ્નાન કર્યા પછી ‘મંત્રરાજ’નું અનુષ્ઠાન કરવું—જે ‘હ’ અને રેફ (ર)થી સંયુક્ત, બિંદુ (અનુનાસિક) તથા ‘શ્રી/લક્ષ્મી’થી યુક્ત, અને દીર્ઘ માત્રાવાળા અન્ય અક્ષર સાથે યોગ્ય રીતે રચાયેલ હોય।

Verse 30

मात्रया रेफसंयुक्तो हकारो बिंदुना सह । सकारः सविसर्गस्तु मंत्रराजोऽयमुच्यते

માત્રાયુક્ત, રેફ (ર) સંયુક્ત ‘હ’ અક્ષર બિંદુ સાથે; અને વિસર્ગયુક્ત ‘સ’ અક્ષર—આને જ ‘મંત્રરાજ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 31

ततस्तु तर्प्पयेन्मंत्रान्सर्वांस्तांस्तु कराग्रजैः । तुलनादूर्ध्वतो देवान्सव्येन च मुनींस्तथा । पितॄंश्चैवापसव्येन हृद्बीजेन प्रतर्पयेत्

પછી આંગળીઓના અગ્રભાગથી તે સર્વ મંત્રોનું તર્પણ કરવું. તુલનાસ્થાન (વક્ષસ્થળ) ઉપરથી સવ્ય (ડાબા હાથ) વડે દેવો અને મુનિઓને તૃપ્ત કરવું; અને અપસવ્ય વિધિથી હૃદ્બીજનો પ્રયોગ કરી પિતૃઓને તૃપ્ત કરવું।

Verse 32

यद्गीतं प्रवरं लोके अक्षराणां मनीषिभिः । एकोनविंशं मात्राया अक्षरं तत्प्रकीर्त्तितम्

જગતમાં અક્ષરોમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે મનીષીઓએ ગાયેલું જે અક્ષર છે, તે અક્ષર ઉન્નીસ માત્રાવાળું છે એમ પ્રકીર્તિત છે।

Verse 33

एवं स्नात्वा विधानेन संध्यां वंदेद्विधानतः । ततो विद्वान्क्षिपेत्पश्चाद्भास्करायोदकांजलिम्

આ રીતે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, વિધાન મુજબ સંધ્યા-વંદન કરવું. પછી વિદ્વાન પુરુષે ભાસ્કર (સૂર્યદેવ)ને અંજલિમાં જળ અર્પણ કરવું।

Verse 34

जपेच्च त्र्यक्षरं मंत्र षण्मुखं च यदृच्छया । मंत्रराजेति यः पूर्वं तवाख्यातो मया प्रिये

પછી યથાશક્તિ ત્ર્યક્ષરી મંત્ર તથા ષણ્મુખ (ષડાનન) મંત્રનો જપ કરવો. હે પ્રિયે, જેને મેં અગાઉ ‘મંત્રરાજ’ કહીને તને જણાવ્યું હતું—

Verse 35

पश्चात्तीर्थेन मंत्रास्तु संहृत्य हृदये न्यसेत् । मंत्रैरात्मानमेकत्र कृत्वा चार्घं प्रदापयेत्

પછી તીર્થજળ વડે મંત્રોને સંહરી હૃદયમાં ન્યાસ કરવો. મંત્રોથી પોતાને એકત્ર-એકાગ્ર કરીને પછી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 36

रक्तचंदनगंधैस्तु शुचिःस्नातो महीतले । कृत्वा मंडलकं वृत्तमेकचित्तो व्यवस्थितः

રક્તચંદનની સુગંધથી અનુલિપ્ત થઈ, શુચિ બની સ્નાન કરીને, ધરતી પર વર્તુળાકાર મંડલ રચી એકચિત્તે સ્થિર રહેવું.

Verse 37

गृहीत्वा करवीराणि ताम्रे संस्थाप्य भाजने । तिलतंदुलसंयुक्तं कुशगन्धोदकेन तु

કરવીરનાં પુષ્પો લઈને તાંબાના પાત્રમાં સ્થાપિત કરવું; તેમાં તલ અને તંડુલ (ચોખા) જોડીને કુશાસુગંધિત જળ પણ ઉમેરવું.

Verse 38

रक्तचंदन धूपेन युक्तमर्घ्योपसाधितम् । कृत्वा शिरसि तत्पात्रं जानुभ्यामवनिं गतः

રક્તચંદન અને ધૂપથી યુક્ત અર્ઘ્યને વિધિપૂર્વક તૈયાર કરીને, તે પાત્રને શિર પર રાખી, બંને ઘૂંટણ ટેકી ધરતી પર નમસ્કાર કરવો.

Verse 39

मूलमंत्रेण संयुक्तमर्घ्यं दद्याच्च भानवे । मुच्यते सर्वपापैस्तु यो ह्येवं विनिवेदयेत्

મૂલમંત્રથી સંયુક્ત અર્ઘ્ય ભાનવ (સૂર્યદેવ)ને અર્પણ કરવું જોઈએ. જે આ રીતે નિવેદન કરે છે, તે નિશ્ચયે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 40

यद्युगादिसहस्रेण व्यतीपातशतेन च । अयनानां सहस्रेण यत्फलं ज्येष्ठपुष्करे । तत्फलं समवाप्नोति सूर्यायार्घ्य निवेदने

જ્યેષ્ઠ-પુષ્કરમાં હજાર યುಗાદિ દિવસો, સો વ્યતીપાત અને હજાર અયન-પરિવર્તનથી જે પુણ્યફળ મળે છે, તે જ ફળ સૂર્યદેવને અર્ઘ્ય નિવેદનથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 41

दीक्षामंत्रविहीनोऽपि भक्त्या संवत्सरेण तु । फलमर्घेण वै देवि लभते नात्र संशयः

દીક્ષા અને મંત્ર વિના પણ, જો કોઈ ભક્તિપૂર્વક એક વર્ષ સુધી આ કરે, તો અર્ઘ્ય અર્પણથી ફળ પ્રાપ્ત કરે છે, હે દેવી—એમાં સંશય નથી.

Verse 42

यः पुनर्दीक्षितो विद्वान्विधिनार्घ्यं निवेदयेत् । नासौ संभवते भूमौ प्रलयं याति भास्करे

પરંતુ જે દીક્ષિત અને વિદ્વાન વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય નિવેદન કરે છે, તે પૃથ્વી પર ફરી જન્મ લેતો નથી; ભાસ્કરને પ્રાપ્ત કરીને પ્રલય (મોક્ષ) પામે છે.

Verse 43

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदम् । अचिराल्लभते देवि सभार्यः सुखभाजनम्

આ જ જન્મમાં તે शीઘ્રે સૌભાગ્ય, આયુષ્ય અને આરોગ્ય-સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરે છે, હે દેવી; પત્ની સહિત તે સુખનો પાત્ર બને છે.

Verse 44

एवं स्नानविधिः प्रोक्तः सौरः संक्षेपतस्तव । हिताय मानवेन्द्राणां सर्वपापप्रणाशनः

આ રીતે તને સંક્ષેપમાં સૌર-સ્નાનવિધિ કહેલી છે. તે માનવરાજાઓના હિત માટે છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 45

अथवा वेदमार्गेण कुर्यात्स्नानं द्विजोत्तमः । यद्येवं मन्त्रविस्तारे ह्यशक्तो दीक्षया विना

અથવા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વેદમાર્ગે સ્નાન કરે. જો દીક્ષા વિના મંત્રોના વિસ્તારમાં તે અશક્ત હોય, તો આ રીતે કરવું.

Verse 46

ईश्वर उवाच । अथ पूजाविधानं ते कथयामि यशस्विनि । वेदमार्गेण दिव्येन ब्राह्मणानां हिताय वै

ઈશ્વરે કહ્યું—હે યશસ્વિની! હવે હું તને પૂજાવિધાન કહું છું; તે દિવ્ય વેદમાર્ગ અનુસાર છે અને નિશ્ચયે બ્રાહ્મણોના હિત માટે છે.

Verse 47

एवं संभृतसंभारः पुष्पादिप्रगुणीकृतः । तत आवाहयेद्भानुं स्थापयेत्कर्णिकोपरि

આ રીતે સામગ્રી એકત્ર કરીને, પુષ્પાદિ સુવ્યવસ્થિત કરીને, પછી ભાનુ (સૂર્ય)નું આવાહન કરી કર્ણિકા ઉપર સ્થાપિત કરવો.

Verse 48

उपस्थानं तु वै कृत्वा मंत्रेणानेन सुव्रते । उदुत्यं जातवेदसमिति मंत्रः संपरिकीर्तितः

હે સુવ્રતે! આ મંત્રથી ઉપસ્થાન કરીને—‘ઉદુત્યં જાતવેદસમ્’—આ મંત્ર અહીં પ્રકીર્તિત થયો છે.

Verse 49

अग्निं दूतेति मंत्रेण अनेनावाह्य भामिनि । आकृष्णेन रजसा मंत्रेणानेन वाऽर्चयेत्

હે ભામિની! ‘અગ્નિં દૂતેઇતિ’ મંત્રથી અગ્નિનું આવાહન કરીને, પછી ‘આકૃષ્ણેન રજસા’ મંત્રથી પણ વિધિપૂર્વક અર્ચના કરવી।

Verse 50

हंसः शुचिषदिति मंत्रेणानेन पूजयेत् । अपत्येतेति मन्त्रेण सूर्यं देवि प्रपूजयेत्

‘હંસઃ શુચિષત્…’ મંત્રથી પૂજન કરવું; અને હે દેવી! ‘અપત્યેતે…’ મંત્રથી સૂર્યદેવને વિશેષ ભક્તિથી પ્રપૂજવું।

Verse 51

अदृश्रमस्य चैतेन सूर्यं देवि समर्च्चयेत् । तरणिर्विश्वदर्शेति अनेन सततं जपम्

હે દેવી! ‘અદૃશ્રમસ્ય…’ મંત્રથી સૂર્યદેવની યોગ્ય રીતે અર્ચના કરવી; અને ‘તરણિર્વિશ્વદર્શી…’ મંત્રનો સતત જપ કરવો।

Verse 52

चित्रं देवानामुदेति भद्रां देवो सदार्चयेत् । विभूतिमर्च्चयेन्नित्यं येना पावक चक्षसा

‘ચિત્રં દેવાનામુદેતિ…’ મંત્રથી ઉપાસકે સદા ભદ્રા દેવતાનું સમર્ચન કરવું; અને ‘યેન પાવક-ચક્ષસા…’ મંત્રથી નિત્ય વિભૂતિની અર્ચના કરવી।

Verse 53

विद्यामेपिरजस्पृथ्वित्यनेन विमलां सदा । अमोघां पूजयेन्नित्यं मंत्रेणानेन सुव्रते

‘વિદ્યામેપી રજઃ પૃથ્વિ…’ મંત્રથી સદા વિમલા દેવીની પૂજા કરવી; અને હે સુવ્રતે! આ જ મંત્રથી નિત્ય અમોઘા દેવીની પણ પૂજા કરવી।

Verse 54

सप्त त्वा हरितोऽनेन सिद्धिदां सर्वकर्मसु । विद्युतामर्चयेद्देवं सप्त त्वा हरितेन च

“સપ્ત ત્વા હરિતો’નેન” આ મંત્રથી સર્વ કર્મોમાં સિદ્ધિ આપનારી સિદ્ધિદા દેવીની પૂજા કરવી. તેમજ “સપ્ત ત્વા હરિતેન” આ મંત્રથી વિદ્યુતા દેવતાનું પણ અર્ચન કરવું.

Verse 55

नवमीं पूजयेद्देवीं सततं सर्वतोमुखीम् । मन्त्रेणानेन वै देवि उद्वयन्तमितीह वै

સર્વતોમુખી (સર્વ દિશાઓમાં વિરાજમાન) નવમી દેવીની સતત પૂજા કરવી. હે દેવી, “ઉદ્વયંતમ્…” થી શરૂ થતા આ મંત્ર વડે જ તેની આરાધના કરવી.

Verse 56

उद्यन्नद्य मित्रमहः प्रथममक्षरं जपेत् । द्वितीयं पूजयेद्देवि शुकेषु मे हरिमेति वै

“ઉદ્યન્નદ્ય મિત્રણહઃ…” આ મંત્રથી પ્રથમ બીજાક્ષરનો જપ કરવો. હે દેવી, દ્વિતીયનું પૂજન “શુકેષુ મે હરિમ્…” આ મંત્રથી કરવું.

Verse 57

उदगादयमादित्यो ह्यनेनापि तृतीयकम् । तत्सवितुर्वरेण्येति चतुर्थं परिकीर्तितम्

“ઉદગાદયમાદિત્યઃ…” આ મંત્રથી તૃતીય બીજનું પણ વિન્યાસ કરવો. અને “તત્સવિતુર્વરેણ્યમ્…” દ્વારા ચતુર્થ બીજ ઘોષિત છે.

Verse 58

महाहिवो महायेति पञ्चमं परिकीर्तितम् । हिरण्यगर्भः समवर्तत षष्ठं बीजं प्रकीर्तितम्

“મહાહિવો મહા…” આ મંત્રથી પંચમ બીજ પરિકીર્તિત છે. અને “હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તત…” આ મંત્રથી ષષ્ઠ બીજ પ્રકીર્તિત છે.

Verse 59

सविता पश्चातात्सविता सप्तमं वरवर्णिनि । एवं बीजानि विन्यस्य आदित्यं स्थापयेच्छुभे

“સવિતા પશ્ચાતાત્ સવિતા…” આ મંત્રથી, હે સુવર્ણવર્ણિની, સાતમું બીજ આપવામાં આવે છે. આમ બીજમંત્રોનું વિન્યાસ કરીને, હે શુભે, આદિત્યની સ્થાપના કરવી।

Verse 60

आदित्यं स्थापयित्वा तु पश्चादङ्गानि विन्यसेत्

પ્રથમ આદિત્યની સ્થાપના કરીને, ત્યારબાદ ક્રમશઃ અંગ-ન્યાસ (અંગોનું વિન્યાસ) કરવો।

Verse 61

आग्नेय्यां हृदयं न्यस्य ऐशान्यां तु शिरो न्यसेत् । नैरृत्यां तु शिखां चैव कवचं वायुगोचरे

આગ્નેય દિશામાં હૃદય-ન્યાસ કરીને, ઈશાન દિશામાં શિર-ન્યાસ કરવો। નૈઋત્યમાં શિખા અને વાયવ્ય (વાયુ પ્રદેશ) માં કવચ-ન્યાસ કરવો।

Verse 62

अस्त्रं दिशासु विन्यस्य स्वबीजेन तु कर्णिकाम् । अमोसि प्राणितेनेति अनेन हृदयं यजेत्

દિશાઓમાં અસ્ત્ર-મંત્રનું વિન્યાસ કરીને, અને સ્વબીજથી કર્ણિકા (મધ્ય) નું વિન્યાસ કરવો। ‘અમોસિ પ્રાણિતેનેતિ’ આ વિધાનથી હૃદયની પૂજા કરવી।

Verse 63

शिरस्तु पूजयेद्देवि आयुष्यं वर्चसेति वै । गायत्र्या तु शिखां पूज्य नैरृत्यां तु व्यवस्थिताम्

હે દેવી, ‘આયુષ્યં વર્ચસે’ મંત્રથી શિરની પૂજા કરવી. અને નૈઋત્યમાં સ્થિત શિખાની પૂજા ગાયત્રીથી કરવી.

Verse 64

जीमूतस्येव भवति प्रत्येकं कवचं यजेत् । धन्वन्नागा धन्वनेति अनेनास्त्रं सदाऽर्चयेत्

આ (કવચ) મેઘ સમાન આવરણ-રક્ષણરૂપ બને છે; દરેક કવચનું અલગથી પૂજન કરવું. ‘ધન્વન્નાગા ધન્વને’ આ મંત્રથી અસ્ત્રનું સદા અર્ચન કરવું.

Verse 65

नेत्रं तु पूजयेद्देवि अश्विना तेजसेति च । ह्यतः पूर्वतः सोमं दक्षिणेन बुधं तथा

હે દેવી, ‘અશ્વિના તેજસે’ મંત્રથી નેત્રનું પૂજન કરવું. પછી પૂર્વ દિશામાં સોમને અને તેમ જ દક્ષિણ દિશામાં બુધને સ્થાપી પૂજવું.

Verse 66

पश्चिमेन गुरुं न्यस्य उत्तरेण च भार्गवम् । आग्नेय्यां मङ्गलं न्यस्य नैरृत्यां तु शनैश्चरम्

પશ્ચિમ દિશામાં ગુરુ (બૃહસ્પતિ)ને અને ઉત્તર દિશામાં ભાર્ગવ (શુક્ર)ને સ્થાપવું. આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં મંગળને અને નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં શનૈશ્ચરને સ્થાપવું.

Verse 67

वायव्यां तु न्यसेद्राहुं केतुमीशानगोचरे । आप्यायस्वेति मन्त्रेण देवि सोमं सदार्चयेत्

વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં રાહુને અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) ક્ષેત્રમાં કેતુને સ્થાપવું. હે દેવી, ‘આપ્યાયસ્વ’ મંત્રથી સોમનું સદા અર્ચન કરવું.

Verse 68

उद्बुध्यध्वं महादेवि बुधं तत्र सदार्चयेत् । बृहस्पतेति मन्त्रेण पूजयेत्सततं गुरुम्

‘ઉદ્બુધ્યધ્વમ્’—હે મહાદેવી—એ રીતે ત્યાં બુધનું સદા અર્ચન કરવું. ‘બૃહસ્પતે’ મંત્રથી ગુરુ (બૃહસ્પતિ)નું સતત પૂજન કરવું.

Verse 69

शुक्रः शुशुक्वानिति च भार्गवं देवि पूजयेत् । अग्निर्मूर्द्धेति मन्त्रेण सदा मंगलमर्चयेत्

હે દેવી, ‘શુક્રઃ શુશુક્વાન્’ મંત્રથી ભાર્ગવ (શુક્ર)ની પૂજા કરવી. અને ‘અગ્નિર્મૂર્ધ્નિ’ મંત્રથી સદા મંગળ (કુજ)નું અર્ચન કરવું.

Verse 70

शमग्निरितिमन्त्रेण पूजयेद्भास्करात्मजम् । कयानश्चित्रेतिमन्त्रेण देवि राहुं सदाऽर्चयेत्

‘શમગ્નિરિતિ’ મંત્રથી ભાસ્કરાત્મજ (સૂર્યપુત્ર)ની પૂજા કરવી. હે દેવી, ‘કયાનશ્ચિત્રેતિ’ મંત્રથી રાહુનું સદા અર્ચન કરવું.

Verse 71

केतुं कृण्वेति केतुं वै सततं पूजयेद्बुधः । बाह्यतः पूर्वतः शुक्रं दक्षिणेन यमं तथा

‘કેતું કૃણ્વેતિ’ મંત્રથી બુદ્ધિમાન પુરુષે સતત કેતુની પૂજા કરવી. બાહ્ય ભાગે પૂર્વ તરફ શુક્ર છે અને તેમ જ દક્ષિણ તરફ યમ છે.

Verse 72

ऐशान्यामीश्वरं विंद्यादाग्नेय्यामग्निरुच्यते । नैऋतेति विरूपाक्षं पवनं वायुगोचरे

ઈશાન દિશામાં ઈશ્વરને ઓળખવો; આગ્નેય દિશામાં અગ્નિ કહેવાય છે. નૈઋત્યમાં વિરূপાક્ષ; અને વાયુના ક્ષેત્રમાં પવન (વાયુ) છે.

Verse 73

तमुष्टवाम इति वै ह्यनेनेन्द्रमथार्चयेत् । उदीरतामवरेति सदा वैवस्वतं यजेत्

‘તમુષ્ટવામ’ મંત્રથી ઇન્દ્રનું અર્ચન કરવું. અને ‘ઉદીરતામવરેઇતિ’ મંત્રથી સદા વૈવસ્વત (યમ)ની પૂજા કરવી.

Verse 74

तत्त्वायामीति मन्त्रेण वरुणं देवि पूजयेत् । इन्द्रासोमावत इति मन्त्रेण धनदं यजेत्

હે દેવી, “તત્ત્વાયામીતિ” મંત્રથી વરુણદેવની પૂજા કરવી. “ઇન્દ્રાસોમાવત…” મંત્રથી ધનદ (કુબેર)નું યજન કરવું.

Verse 75

पावकं पूजयेद्देवि अग्निमीऌए पुरोहितम् । रक्षोहणं वाजिनेति विरूपाक्षं सदार्चयेत्

હે દેવી, “અગ્નિમીળે પુરોહિતમ્” મંત્રથી પાવક (અગ્નિ)ની પૂજા કરવી. “રક્ષોહણં વાજિનેતિ” મંત્રથી વિરূপાક્ષનું સદા અર્ચન કરવું.

Verse 76

वायवायाहि मन्त्रेण वायुं देवि सदार्चयेत् । यथाक्रममिमान्देवि सर्वान्वै पूजयेद्बुधः

હે દેવી, “વાયવાયાહિ…” મંત્રથી વાયુદેવનું સદા અર્ચન કરવું. આ રીતે ક્રમશઃ વિદ્વાન સર્વ દેવતાઓની પૂજા કરવી.

Verse 77

बाह्यतः पूर्वतो देवि इन्द्रादीनां समन्ततः । रक्तवर्णं महातेजं सितपद्मोपरि स्थितम्

હે દેવી, બાહ્ય ભાગે પૂર્વ દિશામાં—ઇન્દ્ર આદિ દેવોથી સર્વત્ર પરિઘેરાયેલ—રક્તવર્ણ, મહાતેજસ્વી, શ્વેત કમળ ઉપર સ્થિત (રૂપ) છે.

Verse 78

सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । द्विभुजं चैकवक्त्रं च सौम्यपञ्चकधृक्करम्

સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, સર્વ આભૂષણોથી વિભૂષિત; દ્વિભુજ, એકવક્ત્ર; અને કરોમાં સૌમ્ય પંચક ધારણ કરનાર.

Verse 79

वर्त्तुलं तेजबिंबं तु मध्यस्थं रक्तवाससम् । आदित्यस्य त्विदं रूपं सर्वलोकेषु पूजितम् । ध्यात्वा संपूजयेन्नित्यं स्थंडिलं मण्डलाश्रयम्

મધ્યસ્થ લાલ વસ્ત્રધારી, તેજોમય વર્તુળાકાર પ્રકાશબિંબ—આ જ આદિત્યનું સ્વરૂપ છે, જે સર્વ લોકોમાં પૂજિત છે. આમ ધ્યાન કરીને, સ્થંડિલ પર સ્થાપિત મંડલના આશ્રયે નિત્ય પૂજા કરવી.

Verse 80

देव्युवाच । मण्डलस्थः सुरश्रेष्ठ विधिना येन भास्करः । पूज्यते मानवैर्भक्त्या स विधिः कथितस्त्वया

દેવી બોલ્યાં—હે દેવશ્રેષ્ઠ! મંડલસ્થ ભાસ્કરને મનુષ્યો ભક્તિપૂર્વક જે વિધિથી પૂજે છે, તે વિધિ તમે કહી છે.

Verse 81

पूजयेद्विधिना येन भास्करं पद्मसंभवम् । मूर्त्तिस्थं सर्वगं देवं तन्मे कथय शंकर

હે શંકર! પદ્મસંભવ ભાસ્કરને—જે મૂર્તિમાં સ્થિત હોવા છતાં સર્વવ્યાપી દેવ છે—કઈ વિધિથી પૂજવો, તે મને કહો.

Verse 82

ईश्वर उवाच । साधुसाधु महादेवि साधु पृष्टोऽस्मि सुवते । शृणुष्वैकमना देवि मूर्तिथं येन पूजयेत्

ઈશ્વર બોલ્યા—સાધુ સાધુ, હે મહાદેવી! હે સુવ્રતે, તું ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. હે દેવી, એકાગ્ર મનથી સાંભળ—મૂર્તિસ્થ દેવની પૂજા કરવાની વિધિ.

Verse 83

इषेत्वेति च मन्त्रेण उत्तमांगं सदार्चयेत् । अग्निमीऌएति मन्त्रेण पूजयेद्दक्षिणं करम्

‘ઇષેત્વ…’ મંત્રથી દેવના ઉત્તમ અંગ (મસ્તક) ની સદા અર્ચના કરવી; અને ‘અગ્નિમીળે…’ મંત્રથી જમણા હાથની પૂજા કરવી.

Verse 84

अग्न आयाहि मन्त्रेण पादौ देवस्य पूजयेत् । आजिघ्रेति च मन्त्रेण पूजयेत्पुष्पमालया

‘અગ્ન આયાહિ…’ મંત્રથી દેવના ચરણોની પૂજા કરવી. અને ‘આજિઘ્રે…’ મંત્રથી પુષ્પમાળા અર્પણ કરી પૂજન કરવું.

Verse 85

योगेयोगेति मन्त्रेण मुक्तपुष्पांजलिं क्षिपेत् । समुद्रागच्छ यत्प्रोक्तमनेन स्नापयेद्रविम्

‘યોગે યોગે…’ મંત્રથી છૂટા પુષ્પોની અંજલિ અર્પણ કરવી. અને ‘સમુદ્રાગચ્છ…’ એમ ઉપદેશિત વચનોથી રવિને સ્નાન કરાવવું.

Verse 86

इमं मे गंगेति यत्प्रोक्तमनेनापि च भामिनि । समुद्रज्येति मन्त्रेण क्षालयेद्विधिवद्रविम्

અને, હે ભામિની, ‘ઇમં મે ગંગે…’ એમ ઉપદેશિત મંત્રથી પણ; તથા ‘સમુદ્રજ્યે…’ મંત્રથી વિધિપૂર્વક રવિને ધોઈ શુદ્ધ કરવો.

Verse 87

सिनीवालीति मन्त्रेण स्नापयेच्छंखवारिणा । यज्ञं यज्ञेति मन्त्रेण कषायैः परिरक्षयेत्

‘સિનીવાલી…’ મંત્રથી શંખના જળથી (રવિને) સ્નાન કરાવવું. ‘યજ્ઞં યજ્ઞે…’ મંત્રથી કષાયાદિ કઢાઓ વડે વિધિપૂર્વક રક્ષા કરવી.

Verse 88

स्नापयेत्पयसा देवि आप्यायस्वेति मंत्रतः । दधिक्राव्णेति वै दध्ना स्नापयेद्विधिवद्रविम्

હે દેવી, ‘આપ્યાયસ્વ…’ મંત્ર જપતાં દૂધથી (રવિને) સ્નાન કરાવવું. અને ‘દધિક્રાવ્ણે…’ મંત્રથી દહીં વડે પણ વિધિપૂર્વક રવિને સ્નાન કરાવવું.

Verse 89

इमं मे गंगेति यत्प्रोक्तमनेनापि च भामिनि । समुद्रज्येति मंत्रेण स्नानमौषधिभिः स्मृतम्

હે ભામિની, ‘ઇમં મે ગંગે…’ એમ કહેવાયેલા મંત્રથી તથા ‘સમુદ્રજ્યે…’ મંત્રથી પણ; ઔષધિદ્રવ્યો સાથે સ્નાન કરવાનું વિધાન સ્મૃતિમાં જણાવાયું છે।

Verse 90

उद्वर्तयेत्ततो भानुं द्विपदाभिर्वरानने । मानस्तोकेति मंत्रेण युगपत्स्नानमाचरेत्

પછી, હે વરાનને, દ્વિપદી શ્લોકોથી ભાનુ (સૂર્ય)નું ઉદ્વર્તન/મર્દન કરવું; અને ‘માનસ્તોકે…’ મંત્રથી ક્રમસર એકસાથે સ્નાનવિધિ કરવી।

Verse 91

विष्णोरराटमन्त्रेण स्नापयेद्गंधवारिणा । सौवर्णेन तु मंत्रेण अर्घ्यं पाद्यं निवेदयेत्

‘વિષ્ણોરરાટ…’ મંત્રથી સુગંધિત જળ વડે સ્નાન કરાવવું; અને ‘સૌવર્ણ…’ મંત્રથી અર્ઘ્ય તથા પાદ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 92

इदं विष्णुर्विचक्रमे मंत्रेणार्घ्यं प्रदापयेत् । वेदोसीति च मंत्रेण उपवीतं प्रदापयेत्

‘ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમેઃ…’ મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; અને ‘વેદોऽસિ…’ મંત્રથી ઉપવીત (યજ્ઞોપવીત) અર્પણ કરવું।

Verse 93

बृहस्पतेति मंत्रेण दद्याद्वस्त्राणि भानवे । येन श्रियं प्रकुर्वाणः पुष्पमालां प्रपूजयेत्

‘બૃહસ્પતે…’ મંત્રથી ભાનુ (સૂર્ય)ને વસ્ત્રો અર્પણ કરવા; પછી શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રગટે તેવી ભાવનાથી પુષ્પમાળા વડે વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી।

Verse 94

धूरसीति च मंत्रेण धूपं दद्यात्सगुग्गलम् । समिद्धोंजनमंत्रेण अंजनं तु प्रदापयेत्

“ધૂરસીતિ” મંત્રથી ગુગ્ગુલુ સહિત ધૂપ અર્પણ કરવો; અને “સમિદ્ધોંજન” મંત્રથી અંજન (કાજળ) પણ અર્પણ કરવું।

Verse 95

युंजान इति मंत्रेण भानुं रोचनमालभेत् । आरार्त्तिकं च वै कुर्याद्दीर्घायुत्वाय वै पुनः

“યુઞ્જાન…” મંત્રથી ભાનુ પર રોચના (શુભ તેજસ્વી વર્ણક) લગાવવી; અને દીર્ઘાયુ માટે ફરી આરતી પણ કરવી।

Verse 96

सहस्रशीर्षा पुरुषः सूर्यं शिरसि पूजयेत् । शंभवायेति मंत्रेण रवेर्नेत्रे परामृशेत्

“સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ…” મંત્રથી શિરોભાગે સૂર્યની પૂજા કરવી; અને “શંભવાય…” મંત્રથી રવિના નેત્રોને સ્પર્શ કરી સન્માન કરવું।

Verse 97

विश्वतश्चक्षुरित्येवं भानोर्देहं समालभेत् । श्रीश्च ते लक्ष्मीश्चेति सर्वांगे पूजयेद्रविम्

“વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ…” મંત્રથી ભાનુના દેહને સ્પર્શ કરી આદર કરવો; અને “શ્રીશ્ચ તે લક્ષ્મીશ્ચ…” મંત્રથી રવિની સર્વાંગ પૂજા કરવી।

Verse 98

ईश्वर उवाच अथ मेरोर्महादेवि अष्टशृंगस्य सुव्रते । पूजाविधानमंत्रांस्ते कथयामि समासतः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, હે સુવ્રતે! હવે હું મેરુના અષ્ટશૃંગ (આઠ શિખર) રૂપની પૂજા-વિધિ અને મંત્રો તને સંક્ષેપમાં કહું છું।

Verse 99

अष्टशृंगं महादेवि अनेन विधिनाऽर्चयेत् । प्रथमं पूजयेन्मध्ये मंत्रेणानेन सुव्रते

હે મહાદેવી, આ જ વિધિથી અષ્ટશૃંગનું પૂજન કરવું જોઈએ. હે સુવ્રતે, પ્રથમ મધ્યમાં આ મંત્રથી પૂજા કરવી.

Verse 100

महाहिवोमहायेति नानापुष्पकदंबकैः । त्रातारमिंद्रमंत्रेण पूर्वशृंगं सदार्चयेत्

વિવિધ પુષ્પસમૂહોથી ‘મહાહિવો મહાયેતિ’ મંત્ર જપતાં પૂર્વ શૃંગનું સદા પૂજન કરવું. અને ‘ત્રાતારમિંદ્રમ્…’ ઇન્દ્રમંત્રથી તેને રક્ષક પ્રભુ રૂપે વંદન કરવું.

Verse 101

तमुष्टवामेति मंत्रेण पूजयेत्सुरसुन्दरि । अग्निमीऌए पुरोहितमाग्नेयं शृंगमर्चयेत्

હે સુરસુંદરી, ‘તમુષ્ટવામ્…’ મંત્રથી પૂજા કરવી. અને ‘અગ્નિમીળે પુરોહિતમ્’ મંત્રથી આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) શૃંગનું અર્ચન કરવું.

Verse 102

आग्नेय्या चैव गायत्र्या अथवानेन पूजयेत् । यमाय त्वा मखाय त्वा दक्षिणं शृंगमर्च येत्

આગ્નેયી ગાયત્રીથી અથવા આ જ રીતથી પૂજા કરવી. ‘યમાય ત્વા, મખાય ત્વા’ મંત્રથી દક્ષિણ શૃંગનું અર્ચન કરવું.

Verse 103

उदीरतामवरेप्यथवानेन पूजयेत् । आयं गौरिति मंत्रेण नैरृत्यं शृङ्गमर्चयेत्

‘ઉદીરતામ્…’ મંત્રથી અથવા આ જ રીતથી પૂજા કરવી. ‘આયં ગૌઃ…’ મંત્રથી નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) શૃંગનું અર્ચન કરવું.

Verse 104

रक्षोहणं वाजिनं वा पूजयेदसुरांतिकम् । इंद्रासोमा च यो मंत्रो ह्यथवा तेन पूजयेत्

તે શિખર-દેવતાની પૂજા રાક્ષસહંતા રૂપે, અથવા વેગવાન વિજયી (વાજિન) રૂપે, કે અસુરાંતક રૂપે કરવી. અથવા “ઇન્દ્રાસોમા…”થી આરંભ થતો જે મંત્ર હોય, તે જ મંત્રથી પૂજન કરવું.

Verse 105

अभि त्वा सूर नोन्विति चैशानं शृंगमर्चयेत् । येनेदं भूतमिति वा अथवानेन पूजयेत्

“અભિ ત્વા સૂર…” મંત્રથી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) શૃંગની અર્ચના કરવી. અથવા “યેનેદં ભૂતમ્…” મંત્રથી, કે અહીં આપેલ સૂત્ર/વિધિથી પણ પૂજન કરવું.

Verse 106

नमोस्तु सर्पेभ्य इति मेरुपीठं सदाऽर्चयेत् । हिरण्यगर्भः समवर्त्ततेति पुनर्मध्ये सदार्चयेत्

“નમોऽસ્તુ સર્પેભ્યઃ” મંત્રથી મેરુપીઠની સદા અર્ચના કરવી. ફરી મધ્યમાં “હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તત…” મંત્રથી પણ નિત્ય પૂજન કરવું.

Verse 107

सविता पश्चातादिति वै पूजयेत्पुष्प मालया । त्रिकालमर्चयेद्देवि प्रदद्यादर्घ्यमादरात्

પુષ્પમાળા સાથે “સવિતા પશ્ચાતાત્…” મંત્રથી પૂજા કરવી. હે દેવી, ત્રિકાળ દેવનું અર્ચન કરી આદરપૂર્વક અર્ઘ્યજળ અર્પણ કરવું.

Verse 108

माता रुद्राणां दुहिता वसूनां पूर्वाह्ने चैव पूजयेत् । मध्याह्ने पूजयेद्देवि तद्विष्णोः परमं पदम्

પૂર્વાહ્ને “માતા રુદ્રાણાં, દુહિતા વસૂનામ્…” મંત્રથી પૂજા કરવી. મધ્યાહ્ને, હે દેવી, “તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્…” મંત્રથી પૂજન કરવું.

Verse 109

हंसः शुचिषदिति वा अपराह्णे सदार्चयेत् । एवं भानुं ग्रहैः सार्द्ध पूजयेद्वरवर्णिनि

અપરાહ્ને ‘હંસઃ શુચિષત્…’ આ મંત્રથી સદા અર્ચના કરવી જોઈએ. હે સુવર્ણવર્ણિની, ગ્રહો સહિત ભાનુ (સૂર્ય)ની એમ જ પૂજા કરવી.

Verse 110

देव्युवाच । यानि पुष्पाणि चेष्टानि सदा भास्करपूजने । कानि चोक्तानि देवेश कथयस्व प्रसादतः

દેવીએ કહ્યું—હે દેવેશ, ભાસ્કરની નિત્યપૂજામાં કયા પુષ્પો વિશેષ પ્રિય ગણાયા છે? કૃપાથી મને કહો.

Verse 111

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पुष्पा ध्यायमनुत्तमम् । येन चार्कस्थले देवि शीघ्रं तुष्यति पूजितः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું પુષ્પો વિષે અનુત્તમ અધ્યાય કહું છું, જેના દ્વારા, હે દેવી, અર્કસ્થળે પૂજિત સૂર્ય શીઘ્ર પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 112

मालतीकुसुमैः पूजा भवेत्सांनिध्यकारिका । मल्लिकायाश्च कुसुमैर्भोगवाञ्जायते नरः

માલતીના પુષ્પોથી કરેલી પૂજા દેવતાનું સાન્નિધ્ય કરાવે છે. મલ્લિકાના પુષ્પ અર્પણ કરવાથી મનુષ્ય ભોગ-સમૃદ્ધિથી યુક્ત બને છે.

Verse 113

सौभाग्यं पुंडरीकैस्तु भवत्यर्थश्च शाश्वतः । कदंबपुष्पैर्देवेशि परमैश्वर्यमश्नुते

પુંડરીક (કમળ) અર્પણથી સૌભાગ્ય થાય છે અને શાશ્વત ધન પણ મળે છે. હે દેવેશી, કદંબના પુષ્પોથી પરમ ઐશ્વર્ય અને તેજ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 114

भवत्यक्षयमन्नं च बकुलै रर्चने रवेः । मदारपुष्पकैः पूजा सर्वकुष्ठविनाशिनी

બકુલના પુષ્પોથી રવિદેવની અર્ચના કરવાથી અક્ષય અન્ન-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. મદારના ફૂલોથી કરેલી પૂજા સર્વ પ્રકારના કુષ્ઠરોગનો નાશ કરે છે.

Verse 115

बिल्वस्य पत्रकुसुमैमहतीं श्रियमश्नुते । अर्कस्रजा भवत्यर्थः सर्वकामफलप्रदः

બિલ્વના પાન અને પુષ્પોથી (સૂર્યની) પૂજા કરવાથી મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિ મળે છે. અર્કની માળાથી એવું ધન ઉપજે છે કે જે સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું ફળ આપે છે.

Verse 116

प्रदद्याद्रूपिणीं कन्यां पूजितो बकुलस्रजा । किंशुकैरर्चितो देवि न पीडयति भास्करः

બકુલની માળાથી પૂજિત રવિ રૂપવતી કન્યા (યોગ્ય વધૂ) આપે છે. હે દેવી, કિংশુકના પુષ્પોથી અર્ચિત થવાથી ભાસ્કર પીડા આપતા નથી.

Verse 117

अगस्तिकुसुमैस्तद्वदानुकूल्यं प्रयच्छ ति । करवीरैस्तु देवेशि सूर्यस्यानुचरो भवेत्

એ જ રીતે અગસ્તિ પુષ્પોથી પૂજા કરવાથી સૂર્ય અનુકૂળતા અને સહાય આપે છે. હે દેવેશી, કરવીરનાં ફૂલોથી અર્ચના કરવાથી ભક્ત સૂર્યનો અનુચર બને છે.

Verse 119

शतपत्रस्रजा देवि सूर्यसालोक्यतां व्रजेत् । बकपुष्पैर्महादेवि दारिद्यं नैव जायते

હે દેવી, શતપત્રની માળાથી પૂજા કરવાથી સૂર્ય-સાલોક્ય પ્રાપ્ત થાય છે. હે મહાદેવી, બકના પુષ્પોથી અર્ચના કરવાથી દરિદ્રતા કદી જન્મતી નથી.

Verse 120

यः सूर्यायतनं भक्त्या गैरिकेणोपलेपयेत् । प्राप्नुयान्महतीं लक्ष्मीं रोगैश्चापि प्रमुच्यते

જે ભક્તિપૂર્વક સૂર્યદેવના આયતનને ગૈરિક (લાલ ગેરુ)થી લેપે છે, તે મહાલક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત કરે છે અને રોગોથી પણ મુક્ત થાય છે।

Verse 121

अष्टादशेह कुष्ठानि ये चान्ये व्याधयो नृणाम् । प्रलयं यांति ते सर्वे मृदा यद्युपलेपयेत्

અહીંના અષ્ટાદશ પ્રકારના કુષ્ઠરોગો તથા મનુષ્યોના અન્ય જે પણ વ્યાધિઓ છે, આ સ્થાનની પવિત્ર મૃદ (માટી)નો લેપ કરવાથી તે સર્વે નાશ પામે છે।

Verse 122

विलेपनानां सर्वेषां कुंकुमं रक्तचंदनम् । पुष्पाणां करवीराणि प्रशस्तानि वरानने

હે વરાનને! સર્વ લેપનદ્રવ્યોમાં કુંકુમ અને રક્તચંદન શ્રેષ્ઠ છે; અને પુષ્પોમાં કરવીર (કણેર) વિશેષ પ્રશસ્ત છે।

Verse 123

नातः परतरं किंचिद्भास्वतस्तुष्टिकारकम् । यादृशं कुङ्कुमं जाती शतपत्रं तथाऽगुरुः

ભાસ્વત્ (સૂર્યદેવ)ને પ્રસન્ન કરનારું આથી ઉત્તમ કંઈ નથી—કુંકુમ, જાતી (ચમેલી), શતપત્ર (કમળ) તથા અગુરુ।

Verse 124

किं तस्य न भवेल्लोके यश्चैभिश्चार्चयेद्रविम् । उपलिप्यालयं यस्तु कुर्यान्मंडलकं शुभम्

જે આ ઉપચારો વડે રવિનું અર્ચન કરે છે, તેના માટે આ લોકમાં શું અપ્રાપ્ય રહે? અને જે આયતનને લેપીને શુદ્ધ કરી શુભ મંડળ રચે છે, તેનું પુણ્ય નિશ્ચિત થાય છે।

Verse 125

एकेनास्य भवेदर्थो द्वाभ्यामारोग्यमश्नुते । त्रिभिस्तु सर्वविद्यावांश्चतुर्भिर्भोगवान्भवेत्

એક મંડલ-આચરણથી તેને અર્થસમૃદ્ધિ મળે છે; બે થી આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ત્રણ થી તે સર્વવિદ્યામાં નિપુણ બને છે; ચાર થી ભોગ-સુખોથી સંપન્ન થાય છે.

Verse 126

पंचभिर्विपुलं धान्यं षड्भिरायुर्बलं यशः । सप्तमण्डलतारी स्यान्मंडलाधिपतिर्नरः

પાંચ (મંડલ)થી વિશાળ ધાન્ય મળે છે; છથી આયુષ્ય, બળ અને યશ પ્રાપ્ત થાય છે. સાતથી તે ‘સપ્તમંડલતારી’ બની મંડલાધિપતિ સમાન થાય છે.

Verse 127

घृतदीपप्रदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः । कटुतैलस्य दीपेन स्वं शत्रुं जयते नरः

ઘી ભરેલો દીવો દાન કરવાથી મનુષ્ય ઉત્તમ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરે છે. કટુ તેલના દીપ અર્પણથી તે પોતાના શત્રુને જીતે છે.

Verse 128

तैलदीपप्रदानेन सूर्यलोके महीयते । मधूकतैलदीपेन सौभाग्यं परमं लभेत्

તેલના દીપ દાનથી તે સૂર્યલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. મધૂક તેલના દીપ અર્પણથી પરમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 129

पुष्पाणां प्रवरा जाती धूपानां विजयः परः । गन्धानां कुंकुमं श्रेष्ठं लेपानां रक्तचंदनम्

પુષ્પોમાં જાતી (મોગરો) શ્રેષ્ઠ છે; ધૂપોમાં ‘વિજય’ પરમ છે. સુગંધોમાં કુંકુમ (કેસર) શ્રેષ્ઠ છે; અને લેપોમાં રક્તચંદન ઉત્તમ છે.

Verse 130

दीपदाने घृतं श्रेष्ठं नैवेद्ये मोदकः परम् । एतैस्तुष्यति देवेशः सांनिध्यं चाधिगच्छति

દીપદાનમાં ઘી શ્રેષ્ઠ છે અને નૈવેદ્યમાં મોદક પરમ માનવામાં આવે છે. એથી દેવેશ પ્રસન્ન થઈ ઉપાસકને પોતાનું સાન્નિધ્ય આપે છે.

Verse 131

एवं संपूज्य विधि वत्कृत्वा पितृप्रदक्षिणाम् । प्रणम्य शिरसा देवं तत्र चार्कस्थलं प्रिये

આ રીતે વિધિવત્ પૂજા કરીને અને પિતૃપ્રદક્ષિણા કરીને, મસ્તક નમાવી દેવને પ્રણામ કરવો; પછી, હે પ્રિયે, ત્યાં અર્કસ્થળે જવું.

Verse 132

सुखासीनस्ततः पश्येद्रवेरभिमुखे स्थितः । एकं सिद्धार्थकं कृत्वा हस्ते पानीयसंयुतम्

પછી સુખથી બેસીને, સૂર્યના અભિમુખે સ્થિત રહી દર્શન કરવું. એક સિદ્ધાર્થક (સફેદ રાઈ) પાણી સાથે લઈને હાથમાં ધારણ કરવું.

Verse 133

कामं यथेष्टं हृदये कृत्वार्कस्थलसन्निधौ । पिबेत्सतोयं तद्देवि ह्यस्पृष्टं दशनैः सकृत्

અર્કસ્થળના સાન્નિધ્યમાં, હે દેવી, હૃદયમાં ઇચ્છિત કામના ધારણ કરીને, તે જળ એકવાર પીવું—દાંતથી સ્પર્શ ન થવા દેવું.

Verse 134

एवं कृत्वा नरो देवि कोटियात्राफलं लभेत् । ब्रह्मा विष्णुर्महादेवो ज्वलनो धनदस्तथा

આ રીતે કરવાથી, હે દેવી, મનુષ્યને કરોડ યાત્રાઓનું ફળ મળે છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહાદેવ, જ્વલન (અગ્નિ) તથા ધનદ (કુબેર) પણ (આનું પ્રમાણ છે).

Verse 135

भानुमाश्रित्य सर्वे ते मोदन्ते दिवि सुव्रते । तस्माद्भानुसमं देवं नाहं पश्यामि कञ्चन

હે સુવ્રતે! ભાનુ (સૂર્ય)નો આશ્રય લઈને તે બધા દેવો સ્વર્ગમાં આનંદિત થાય છે. તેથી સૂર્ય સમાન કોઈ દેવ મને દેખાતો નથી.

Verse 136

इति कृत्वा महादेवि पुनर्भानौ प्रदक्षिणम् । कुर्यान्मन्त्रेण देवेशि सप्तकृत्वो वरानने

હે મહાદેવી! આમ કરીને ફરી ભાનુ (સૂર્ય)ની પ્રદક્ષિણા કરવી. હે દેવેશી, હે વરાનને! મંત્ર સાથે સાત વાર કરવી.

Verse 137

तमुष्टवाम इति ऋक्प्रथमा परिकीर्तिता । एतोन्विन्द्रं स्तवामेति द्वितीया परिकीर्तिता

‘તમુષ્ટવામ’—આ પ્રથમ ઋક્-મંત્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને ‘એતોન્વિન્દ્રં સ્તવામે’—આ દ્વિતીય ઋક્-મંત્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 138

इंद्र शुद्धो न आगहि तृतीया परिकीर्तिता । इन्द्रं शुद्धो हि नो रयिं चतुर्थी परिकीर्तिता

‘ઇન્દ્ર શુદ્ધો ન આગહિ’—આ તૃતીય ઋક્-મંત્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને ‘ઇન્દ્રં શુદ્ધો હિ નો રયિં’—આ ચતુર્થ ઋક્-મંત્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 139

अस्य वामस्येति शुभे पञ्चमी परिकीर्तिता । त्रिभिष्ट्वं देव इति वै षष्ठी च परिकीर्तिता

‘અસ્ય વામસ્ય’—આ શુભ પંચમી ઋક્ તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને ‘ત્રિભિષ્ટ્વં દેવ’—આ નિશ્ચયે ષષ્ઠી ઋક્ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 141

तानि ते कथयाम्यद्य दश सामानि सुन्दरि । हुंकारः प्रणवोद्गीथः प्रस्तावश्च चतुष्टयम्

હે સુન્દરી, આજે હું તને તે દસ સામગાન કહું છું—હુંકાર, પ્રણવ-ઉદ્ગીથ અને પ્રસ્તાવ; આ ચારનું એક ચતુષ્ટય છે.

Verse 142

पञ्चमं प्रहरो यत्र षष्ठमारण्यकं तथा । निधनं सप्तमं साम्नां सप्तसिद्धिमिति स्मृतम्

જે ક્રમમાં પાંચમું ‘પ્રહર’, છઠ્ઠું ‘આરણ્યક’ અને સામોમાં સાતમું ‘નિધાન’ કહેવાય—તે ‘સપ્તસિદ્ધિ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 143

पञ्चविध्यमिति प्रोक्तं ह्रींकारप्रणवेन तु । अष्टमं च तथा साध्यं नवमं वामदेवकम्

હ્રીંકાર અને પ્રણવ (ઓં)ના સંયોગથી આ ‘પંચવિધ’ કહેવાયું છે. આઠમું ‘સાધ્ય’ અને નવમું ‘વામદેવક’ કહેવાય છે.

Verse 144

ज्येष्ठं तु दशमं साम वेधसे प्रियमुत्तमम् । एतेषां देवि साम्नां वै जाप्यं कार्यं विधानतः

દસમું સામ ‘જ્યેષ્ઠ’ છે—અત્યંત ઉત્તમ અને વેધસ્ (સ્રષ્ટા)ને પ્રિય. હે દેવી, આ સામોનો જપ વિધાનપૂર્વક કરવો જોઈએ.

Verse 145

ज्येष्ठसामपरं चैव द्वितीयं गदतः शृणु । न च श्राव्यं द्वितीयं तु जप्तव्यं मुक्तिमिच्छता

જ્યેષ્ઠ-સામ પછીનું બીજું (મંત્ર) મારા મુખેથી સાંભળ. આ બીજું જાહેરમાં સંભળાવવું નહિ; મુક્તિ ઇચ્છનારએ તેનો ગુપ્ત જપ કરવો જોઈએ.

Verse 146

तज्जाप्यं परमं प्रोक्तं स्वयं देवेन भानुना । जाप्यस्य विनियोगोऽस्य लक्षणं च निबोध मे । स्तोभसारं श्वासलीनमोंकारादि स्मृतं बुधैः

આ જપ પરમ કહેવાયો છે; સ્વયં દેવ-સૂર્ય ભાનુએ ઉપદેશ આપ્યો છે. તેના જપનો વિનિયોગ અને લક્ષણ મારી પાસેથી જાણો—સ્તોભ-અક્ષરોમાં તેનો સાર છે, તે શ્વાસમાં લીન રહે છે અને ઓંકારથી આરંભે છે—એવું વિદ્વાનો સ્મરે છે.

Verse 147

ऊर्भानुश्च तथा धर्मं धर्मः सत्यं ह्यृत तथा । धर्मं ये धर्मवद्धर्मे धर्मे वै निधनं गताः

‘ઊર્ભાનુ’ તેમજ ‘ધર્મ’; અને ‘ધર્મ’ જ સત્ય છે, તે જ ઋત (જગતનો નિયમ) પણ છે. જે ધર્મમાં સ્થિર રહી ધર્માનુસાર વર્તે છે અને ધર્મમાં જ અંત પામે છે—તે ધર્મજન્ય ફળ પામે છે.

Verse 148

यदेभिश्च यजेच्छब्दैरुचितं सामगैर्द्विजैः । जाप्यं चैतत्परं प्रोक्तं स्वयं देवेन भानुना

આ ‘યજેત્’ શબ્દોથી સામગાન કરનાર દ્વિજોએ પૂજામાં યોગ્ય રીતે જે પ્રયોગ કરે છે—એ જ આ પરમ જપ છે, જેને સ્વયં દેવ-સૂર્ય ભાનુએ કહ્યું છે.

Verse 149

एतद्वै जप्यमानस्तु पुनरावर्तते न तु । सर्वरोगविनिर्मुक्तो मुच्यते ब्रह्महत्यया

જે આ જપનું સતત જપ કરે છે, તે ફરી પાછો ફરતો નથી (પુનર્જન્મ નથી). તે સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી પણ છૂટે છે.

Verse 150

आज्यदोहाद्यदोहेति ज्येष्ठसाम्नोऽपि लक्षणम्

‘આજ્યદોહાદ્યદોહે’—આ પણ જ્યેષ્ઠ-સામનનું એક લક્ષણ કહેવાયું છે.

Verse 151

इति संपूज्य देवेशं ततः कुर्यात्परां स्तुतिम् । ऋग्भिर्वे पंचभिश्चैव शृणुष्वैकमनास्तु ताः

આ રીતે દેવોના ઈશ્વરને વિધિપૂર્વક પૂજીને, ત્યારબાદ પાંચ ઋગ્-મંત્રોથી પરમ સ્તુતિ કરવી. તું એકાગ્ર ચિત્તે તેને સાંભળ.

Verse 152

उक्षाणं पृश्निमिति वै प्रथमा परिकीर्तिता । चत्वारि वाक्परीति वै द्वितीया परिकीर्तिता

‘ઉક્ષાણં પૃશ્નિમ્’ એ પ્રથમ ઋચા તરીકે પ્રકીર્તિત છે. ‘ચત્વારિ વાક્પરી’ એ દ્વિતીય ઋચા તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 153

इंद्रं मित्रं तृतीया तु ऋक्चैव परिकीर्तिता । कृष्णं नियानं हि तथा चतुर्थी परिकीर्तिता

‘ઇન્દ્રં મિત્રં’ એ તૃતીય ઋચા તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને ‘કૃષ્ણં નિયાનં’ પણ ચતુર્થ ઋચા તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 154

द्वादशप्रथम इति पंचमी परिकीर्तिता । यो रत्नवाहीत्यनया किरीटं योजयेद्रवेः

‘દ્વાદશપ્રથમ’ એ પંચમી ઋચા તરીકે પ્રકીર્તિત છે. ‘યો રત્નવાહી’ આ મંત્રથી રવિદેવના મસ્તકે કિરીટ સ્થાપિત કરવું.

Verse 155

गतेहनामित्यनया अव्यंगं भास्करं न्यसेत् । अनेन विधिना देवि पूजयेद्विधिवद्रविम्

‘ગતેહનામ્’ આ મંત્રથી નિર્મળ ભાસ્કરને સ્થાપિત કરવો. હે દેવી, આ રીતથી વિધિપૂર્વક રવિનું પૂજન કરવું.

Verse 156

इत्येष ते मया ख्यातः प्रतिमापूजने विधिः

આ રીતે પ્રતિમા-પૂજનની વિધિ મેં તને યથાવત્ સમજાવી છે।

Verse 157

अनेनविधिना यस्तु सततं पूजयेद्रविम् । स प्राप्नोत्यधिकान्कामानिह लोके परत्र च

જે આ વિધિથી સતત રવિદેવનું પૂજન કરે છે, તે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં વધુ ઇચ્છિત ફળ પામે છે।

Verse 158

पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् । कन्यार्थी लभते कन्यां विद्यार्थी वेदविद्भवेत्

પુત્ર ઇચ્છનાર પુત્ર પામે છે, ધન ઇચ્છનાર ધન પામે છે. કન્યા ઇચ્છનાર કન્યા પામે છે, અને વિદ્યાર્થી વેદવિદ્ બને છે।

Verse 159

निष्कामः पूजयेद्यस्तु स मोक्षं याति वै ध्रुवम् । अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यादर्कसूर्यप्रभावतः

પરંતુ જે નિષ્કામ ભાવથી પૂજન કરે છે, તે નિશ્ચયે મોક્ષ પામે છે—આ ક્ષેત્રના માહાત્મ્ય અને અર્ક-સૂર્યના પ્રભાવથી।

Verse 160

अन्यत्र ब्राह्मणानां च कोटिना यत्फलं लभेत् । अर्कस्थले तथैकेन भोजितेन तु तत्फलम्

અન્યત્ર એક કરોડ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી જે ફળ મળે, અર્કસ્થળે એકને ભોજન કરાવવાથી પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 161

स्नानं दानं जपो होमः सूर्यपर्वणि यत्कृतम् । तत्सर्वं कोटिगुणितं सूर्यकोटिप्रभावतः

સૂર્યપર્વના દિવસે કરાયેલું સ્નાન, દાન, જપ અને હોમ—આ બધું સૂર્યના કરોડો પ્રભાવથી કરોડગણું ફળદાયક બને છે.

Verse 162

माघमासे नरो यस्तु सप्तम्यां रविवासरे । कृष्णपक्षे महादेवि जागरं श्रद्धयाऽचरेत् । अर्कस्थलसमीपे तु स याति परमां गतिम्

હે મહાદેવી! માઘ માસમાં કૃષ્ણપક્ષની રવિવારે આવતી સપ્તમીએ જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્કસ્થળની નજીક રાત્રિ-જાગરણ કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 163

गोशतस्य प्रदत्तस्य कुरुक्षेत्रे च यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति तत्रार्कस्थलदर्शनात्

કુરુક્ષેત્રમાં સો ગાયોનું દાન કરવાથી જે પુણ્યફળ મળે છે, તે જ ફળ ત્યાં માત્ર અર્કસ્થળના દર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 164

अर्कस्थलः पूजनीयस्तत्र स्थाने निवासिभिः । जपापुष्पैरर्कपुष्पै रोगिभिस्तु विशेषतः

તે પ્રદેશમાં વસતા લોકોએ અર્કસ્થળની પૂજા કરવી જોઈએ—જપા (જાસૂદ) અને અર્કના પુષ્પોથી; અને ખાસ કરીને રોગીઓએ વિશેષરૂપે કરવી.

Verse 165

न च पत्रोर्णकुसुमैर्न चैवोन्मत्तसंभवैः । न चाम्रातकजैः पुष्पैरर्चनीयो दिवाकरः

દિવાકર સૂર્યની પૂજા પત્રોર્ણના ફૂલોથી, ઉન્મત્તા છોડમાંથી ઉત્પન્ન ફૂલોથી તથા આમ્રાતકના પુષ્પોથી કરવી યોગ્ય નથી.

Verse 166

आम्रातकस्य कुसुमं निर्माल्यमिव दृश्यते । अप्रत्यग्रं बहिर्यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

આમ્રાતકનું પુષ્પ નિર્માલ્ય જેવું દેખાય છે; બહારથી તાજું ન લાગતું હોવાથી તેને પરિહરવું જોઈએ.

Verse 167

नाविज्ञातं प्रदातव्यं न म्लानं न च दूषितम् । न च पर्य्युषितं माल्यं दातव्यं भूतिमिच्छता

સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારએ અજાણ્યું, કુમળાયેલું કે દૂષિત, તેમજ બાસી માલ્ય—આમાંથી કશુંય અર્પણ ન કરવું જોઈએ.

Verse 168

देवमुल्लोचयेद्यस्तु तत्क्षणात्पुष्पलोभतः । पुष्पाणि च सुगन्धानि भोजकेनेतराणि च

પરંતુ જો કોઈ ભોજક પુષ્પલોભથી દેવને અર્પિત પુષ્પોને તે ક્ષણે જ ઉઠાવી લે—પુષ્પો સુગંધિત હોય કે અન્ય પ્રકારના હોય—

Verse 169

ब्रह्महत्यामवाप्नोति भोजको लोभमोहितः । महारौरवमासाद्य पच्यते शाश्वतीः समाः

લોભથી મોહિત તે ભોજક બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પામે છે; અને મહારૌરવ નરકમાં જઈ અનંત વર્ષો સુધી યાતના ભોગવે છે.

Verse 170

हन्त ते कीर्त्तयिष्यामि धूपदानविधिं परम् । प्रदानाद्देवदेवस्य येन धूपेन यत्फलम्

હવે હું તને ધૂપદાનની પરમ વિધિ વર્ણવીશ; દેવાધિદેવને ધૂપ અર્પણ કરવાથી જે ફળ મળે છે તે પણ કહેશ.

Verse 171

सदार्चने च धूपेन सामीप्यं कुरुते रविः । प्रदद्यात्सकलं कामं यद्यदिच्छति मानवः

નિત્ય ધૂપથી આરાધના કરવાથી રવિદેવ પોતાનું સાન્નિધ્ય આપે છે. મનુષ્ય જે જે ઇચ્છે તે સર્વ કામનાઓ તે પૂર્ણ કરે છે.

Verse 172

तथैवागुरुधूपेन निधिं दद्यादभीप्सितम् । आरोग्यार्थी धनार्थी च नित्यदा गुग्गलं दहेत्

એ જ રીતે અગરુનો ધૂપ અર્પણ કરવાથી ઇચ્છિત નિધિ મળે છે. આરોગ્ય ઇચ્છનાર અને ધન ઇચ્છનાર—બન્નેએ નિત્ય ગુગ્ગુલુ ધૂપ દહન કરવો જોઈએ.

Verse 173

पिंडातधूपदानेन सदा तुष्यति भानुमान् । आरोग्यं च स्वयं दद्यात्सौख्यं च परमं भवेत्

પિંડાત ધૂપદાનથી ભાનુમાન સદા પ્રસન્ન થાય છે. તે સ્વયં આરોગ્ય આપે છે અને પરમ સુખ પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 174

श्रीवासकस्य धूपेन वाणिज्यं सकलं लभेत् । रसं सर्जरसं चैव दहतोऽर्थागमो भवेत्

શ્રીવાસકના ધૂપથી સર્વ પ્રકારના વેપારમાં સફળતા મળે છે. અને જે રાળ—વિશેષે સರ್ಜરાળ—દહન કરે છે, તેને ધનાગમન થાય છે.

Verse 175

देवदारुं च दहतो भवत्यन्नमथाक्षयम् । विलेपनं कुंकुमेन सर्वकामफलप्रदम्

દેવદારુ દહન કરનારને અન્ન અક્ષય બને છે. અને કુંકુમનું વિલેપન સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનારું છે.

Verse 176

इह लोके सुखी भूत्वा अक्षयं स्वर्गमाप्नुयात् । चंदनस्य प्रलेपेन श्रियमायुश्च विंदति

આ લોકમાં સુખી બની મનુષ્ય અક્ષય સ્વર્ગને પામે છે. ચંદનનો લેપ કરવાથી શ્રી-સમૃદ્ધિ અને દીર્ઘ આયુષ્ય મળે છે.

Verse 177

रक्तचन्दनलेपेन सर्वं दद्याद्दिवाकरः । अपि रोगशतैर्ग्रस्तः क्षेममारोग्यमाप्नुयात्

રક્તચંદનનો લેપ કરવાથી દિવાકર (સૂર્ય) સર્વ કંઈ આપે છે. સો રોગોથી પીડિત પણ ક્ષેમ અને આરોગ્ય પામે છે.

Verse 178

गतिगंधं च सौभाग्यं परमं विंदते नरः । कस्तूरिकामर्दनकैरैश्वर्यमतुलं लभेत्

મનુષ્ય મનોહર સુગંધ અને પરમ સૌભાગ્ય પામે છે. કસ્તૂરીનું મર્દન/ઉબટન કરવાથી તે અતુલ ઐશ્વર્ય મેળવે છે.

Verse 179

कर्पूरसंयुतैर्गंधैः क्ष्माधिपाधिपतिभवेत् । चतुःसमेन गंधेन सर्वा न्कामानवाप्नुयात्

કપૂર-મિશ્રિત સુગંધોથી તે રાજાઓનો પણ અધિપતિ બને છે. ચાર દ્રવ્યો સમાન પ્રમાણવાળી સુગંધથી તે સર્વ કામનાઓ પામે છે.

Verse 180

एतत्ते कथितं देवि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । सविस्तरं मया ख्यातं किमन्यत्परिपृच्छसि

હે દેવી! સૂર્યનું આ ઉત્તમ માહાત્મ્ય તને કહેલું છે. મેં તેને વિસ્તારે સમજાવ્યું છે—હવે તું બીજું શું પૂછવા ઇચ્છે છે?

Verse 181

देव्युवाच । यद्येवं भगवान्सूर्यः सर्वतेजस्विनां वरः । स कथं ग्रस्यते देव सैंहिकेयेन राहुणा

દેવીએ કહ્યું—જો ભગવાન સૂર્ય સર્વ તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ હોય, તો હે દેવ! સિંહિકાપુત્ર રાહુ તેમને કેવી રીતે ગળી જાય છે?

Verse 182

ईश्वर उवाच । शृणु दैवि प्रवक्ष्यामि सर्व पापप्रणाशनम् । कारणं ग्रहणस्यापि भ्रांतेर्विच्छेदकारकम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું સર્વ પાપનો નાશ કરનારું, ગ્રહણનું પણ સાચું કારણ, અને ભ્રમનો છેદ કરનારું તત્ત્વ કહું છું.

Verse 183

राहुरादित्यबिंबस्याधस्तात्तिष्ठति भामिनि । अमृतार्थी विमानस्थो यावत्संस्रवतेऽमृतम्

હે ભામિની! રાહુ સૂર્યબિંબની નીચે ઊભો રહે છે; વિમાનમાં સ્થિત, અમૃતનો ઇચ્છુક, જેટલો સમય અમૃત વહે છે તેટલો સમય (ત્યાં રહે છે).

Verse 184

बिंबेनांतरितो देवि आदित्यग्रहणं हि तत् । न कश्चिद्ग्रसितुं शक्त आदित्यो दहति ध्रुवम्

હે દેવી! વચ્ચે બિંબ આવી સૂર્ય ઢંકાઈ જાય ત્યારે તેને ‘આદિત્યગ્રહણ’ કહે છે; પરંતુ સૂર્યને સાચે કોઈ ગળી શકતું નથી, કારણ કે આદિત્ય નિશ્ચયે દહન કરે છે.

Verse 185

आदित्यदेहजाः सर्वे तथान्ये देवदानवाः

દેવો અને દાનવો—બધા—આદિત્યના દેહમાંથી જન્મેલા છે; તેમજ અન્ય પણ (તેમાથી જ) પ્રગટ થયા છે.

Verse 186

आदिकर्त्ता स्वयं यस्मादादित्यस्तेन चोच्यते । प्रभासे संस्थितो देवः सर्वपातकनाशनः

કારણ કે તે સ્વયં આદિકર્તા છે, તેથી તેને ‘આદિત્ય’ કહેવાય છે. પ્રભાસમાં સ્થિત તે દેવ સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 187

भुक्तिमुक्तिप्रदो देवो व्याधिदुष्कृतनाशकृत् । तत्र सिद्धाः पुरा देवि लोकपाला महर्षयः

તે દેવ ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે તથા વ્યાધિ અને દુષ્કૃત્યોનો નાશ કરે છે. હે દેવી, ત્યાં પ્રાચીનકાળે સિદ્ધો, લોકપાલો અને મહર્ષિઓ સિદ્ધિ પામ્યા હતા.

Verse 188

सिद्धा विद्या धरा यक्षा गंधर्वा मुनयस्तथा । धनदोऽपि तथा भीष्मो ययातिर्गालवस्तथा

સિદ્ધો, વિદ્યાધરો, યક્ષો, ગંધર્વો અને મુનિઓ; તેમજ ધનદ (કુબેર), ભીષ્મ, યયાતિ અને ગાલવ પણ (આ પવિત્ર ક્ષેત્રની સિદ્ધિ સાથે જોડાયેલા છે).

Verse 189

सांबश्चैव तथा देवि परां सिद्धिमितो गताः । इदं रहस्यं देवेशि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम्

હે દેવી, સાંબે પણ અહીંથી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. હે દેવેશી, આ સૂર્યમાહાત્મ્યનું ઉત્તમ રહસ્ય છે.

Verse 190

न देयं दुष्टबुद्धीनां पापिनां च विशेषतः । न नास्तिकेऽश्रद्दधाने न क्रूरं वा कथंचन

આ દૂષ્ટબુદ્ધિવાળાને, ખાસ કરીને પાપીઓને આપવું નહીં; નાસ્તિકને નહીં, અશ્રદ્ધાળુને નહીં, અને ક્રૂર વ્યક્તિને પણ—ક્યારેય નહીં.

Verse 191

इमां कथामनुब्रूयात्तथा नाऽसूयके शिवे । इदं पुत्राय शिष्याय धर्मिणे न्यायवर्तिने

આ પુણ્યકથા શિવભક્ત અને અસૂયારહિત જનને જ યોગ્ય રીતે કહેવી જોઈએ. આ ધર્મનિષ્ઠ અને ન્યાયમાર્ગે ચાલતા પુત્ર અથવા શિષ્યને આપવાની છે.

Verse 192

कथनीयं महाब्रह्म सूर्यभक्ताय सुव्रते । अर्कस्थलस्य देवस्य माहात्म्यमिदमुत्तमम्

હે મહાબ્રહ્મા! સૂર્યભક્ત અને સુવ્રતધારી સાધકને જ આ કહવું જોઈએ. અર્કસ્થલના દેવનું આ ઉત્તમ માહાત્મ્ય તેને જ શીખવવું યોગ્ય છે.

Verse 193

यः श्राद्धे श्रावयेद्देवि ब्राह्मणान्संशितव्रतान् । तस्यानंतं भवेद्देवि यद्दानं पुरुषस्य वै

હે દેવી! જે પુરુષ શ્રાદ્ધ સમયે સંયતવ્રત બ્રાહ્મણોને આ કથા સાંભળાવે છે, હે દેવી, તેના દાનનું પુણ્ય અનંત બને છે.

Verse 194

यातुधाना न हिंसंति तच्छ्राद्धं भयविह्वलाः

તે શ્રાદ્ધને જોઈ ભયથી વ્યાકુળ યાતુધાનાઓ તેને હાનિ પહોંચાડતા નથી.

Verse 195

पंक्तिपावनतां यांति येऽपि वै पंक्तिदूषकाः । सुतवाञ्जन्मवांश्च स्यात्सर्वकाममनोरमः

પંક્તિ દૂષિત કરનારાઓ પણ પંક્તિ-પાવન બની જાય છે. અને મનુષ્ય પુત્રવાન, ઉત્તમ જન્મવાળો બને છે તથા સર્વ કામનાઓમાં મનોહર ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 196

प्रवासिभिर्बंधुवर्गैः संयुज्येत सदा नरः । नष्टैः संयुज्यते चार्थैरपरैश्चापि चिंतितैः

મનુષ્ય સદા પરદેશમાં રહેલા પોતાના બંધુવર્ગ સાથે ફરી મળીને જાય છે. ગુમ થયેલું ધન તથા લાંબા સમયથી ઇચ્છિત અન્ય લાભો પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 197

रक्ष्यते यागिनीभिश्च प्रियैश्च न वियुज्यते । उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा शृणुयाद्ब्राह्मणः सदा । सर्वान्कामांश्च लभते नात्र कार्या विचारणा

તે યાગિનીઓ દ્વારા રક્ષાય છે અને પ્રિય વસ્તુઓથી વિયોગ પામતો નથી. આચમન કરીને શુદ્ધ બની બ્રાહ્મણ સદા શ્રવણ કરે; તે સર્વ કામનાઓ પામે છે—અહીં વિચારની જરૂર નથી.

Verse 198

वैश्यः समृद्धिमतुलां क्षत्रियः पृथिवीपतिः । वणिजश्चापि वाणिज्यमखंडं शतसंख्यया । लभेयुः कीर्तनादस्याः सूर्योत्पत्तेर्वरानने

હે વરાનને, સૂર્યના પ્રાકટ્યની આ કથા કીર્તન કરવાથી વૈશ્યને અતુલ સમૃદ્ધિ મળે છે; ક્ષત્રિય પૃથ્વીપતિ બને છે; અને વણિકનું વાણિજ્ય શતગણું થઈ અખંડ રહે છે.

Verse 199

शूद्राश्चैवाभिलषितान्कामान्प्राप्स्यंति भामिनि । अपमृत्युभयं घोरं मृत्युतोऽपि महाभयम्

હે ભામિની, શૂદ્રો પણ પોતાની અભિલષિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે. અકાળમૃત્યુનો તે ઘોર ભય—મૃત્યુથી પણ વધુ ભયંકર—નાશ પામે છે.

Verse 200

नश्यते नात्र संदेहो राजद्वारकृतं च यत् । सर्वकामसमृद्धात्मा सूर्यलोके महीयते

અહીં સંદેહ નથી: રાજદ્વારે કરેલું પાપ પણ નાશ પામે છે. સર્વ કામ્ય સમૃદ્ધિથી સમૃદ્ધ અંતઃકરણવાળો સૂર્યલોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 201

इत्येतत्कथितं देवि माहात्म्यं सूर्यदैवतम् । अर्कस्थलप्रसंगेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

હે દેવી, અર્કસ્થળના પ્રસંગે સૂર્યદેવનું આ મહાત્મ્ય કહેલું. હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 202

स्थानं शाश्वतमोजसां गतिरपां दीपो दिशामक्षयः सिद्धेर्द्वारमपावभेदि जगतां साधारणं लोचनम् । हैमं पुष्करमंतरिक्षसरसो दीप्तं दिवः कुण्डलं कालोन्मानविभावनाक्षतलयं बिंबं रवेः पातु वः

જે તેજનું શાશ્વત સ્થાન છે, જળોની ગતિ અને આશ્રય છે, દિશાઓનો અક્ષય દીપક છે, મલને ભેદીને સિદ્ધિનું દ્વાર છે, અને સર્વ જગતનું સામાન્ય નેત્ર છે—એ સૂર્યનું દીપ્ત બિંબ તમારું રક્ષણ કરે. તે મધ્યાકાશ-સરના સુવર્ણ કમળ સમાન, સ્વર્ગના તેજસ્વી કુંડળ સમાન, અને કાળના પ્રમાણને પ્રગટ કરનાર છે; જેના સમક્ષ અખંડ પણ અંતે લય પામે છે।