Adhyaya 270

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती । तत्र स्थाने स्थितं लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ જ્યાં સરસ્વતી પૂર્વાભિમુખ વહે છે ત્યાં જવું જોઈએ. તે સ્થાને ‘મંકીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ લિંગ સ્થાપિત છે.

Verse 2

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । शृणु देवि महाभागे ह्याश्चर्यं यदभूत्पुरा

હું તેની ઉત્પત્તિ કહું છું, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે. હે મહાભાગ્યવતી દેવી! પ્રાચીન કાળે જે અદ્ભુત આશ્ચર્ય થયું તે સાંભળો.

Verse 3

ऋषिर्मंकणको नाम स तेपे परमं तपः । प्राचीमेत्य यताहारो नित्यं स्वाध्यायतत्परः

મંકણક નામના એક ઋષિ હતા; તેમણે પરમ તપ કર્યું. પૂર્વ દિશામાં જઈ, આહારમાં સંયમ રાખી, તેઓ નિત્ય સ્વાધ્યાય અને જપમાં તત્પર રહેતા.

Verse 4

बहुवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि भामिनि । कस्यचित्त्वथ कालस्य विद्धादस्य वरानने

હે ભામિની! તેના અનેક હજાર વર્ષો વીતી ગયા. પછી એક સમયે, હે સુમુખી! કુશના અગ્રભાગથી તેની આંગળી વિંધાઈ ગઈ.

Verse 5

कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । स तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः

અમે સાંભળ્યું છે કે કુશના અગ્રભાગથી વિંધાતાં તેના હાથમાંથી શર્કરાસમાન મધુર રસ નીકળ્યો. તે મહા આશ્ચર્ય જોઈ તે પરમ વિસ્મયમાં પડ્યો.

Verse 6

मेने सिद्धिं परां प्राप्तो हर्षान्नृत्यमथाकरोत् । तस्मिन्संनृत्यमाने च जगत्स्थावरजंगमम्

તેને લાગ્યું કે મેં પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે; હર્ષથી તે નૃત્ય કરવા લાગ્યો. તે નાચતો હતો ત્યારે સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગત્ કંપિત થયું.

Verse 7

अनर्त्तत वरारोहे प्रभावात्तस्य वै मुनेः । ततो देवा महेंद्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः । ऊचुस्त्रिपुरहंतारं नायं नृत्येत्तथा कुरु

હે વરારોહે! તે મુનિના પ્રભાવથી સર્વ પ્રાણીઓ નૃત્ય કરવા લાગ્યા. ત્યારે મહેન્દ્રાદિ દેવો, અગ્રે બ્રહ્મા-વિષ્ણુ સાથે, ત્રિપુરહંતાને બોલ્યા—“આને ન નચવા દો; તેને રોકવાનો ઉપાય કરો.”

Verse 8

चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभितो मकरालयः । धरणी खण्डशो देव वृक्षाश्च निधनं गताः

પર્વતો પોતાના સ્થાનથી હલ્યા, મકરાલય સમુદ્ર ઉથલપાથલ થયો. હે દેવ! ધરતી ખંડખંડ થઈ ફાટી ગઈ અને વૃક્ષો નાશ પામ્યા.

Verse 9

उत्पथाश्च महानद्यो ग्रहा उन्मार्गसंस्थिताः । त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावत्प्राप्नोति संक्षयम्

મહાનદીઓ પોતાના માર્ગથી ભટકી વહેવા લાગી અને ગ્રહો પણ નિર્ધારિત પથથી ખસી ગયા. ત્રિલોક વ્યાકુળ બન્યું, જાણે વિનાશને નજીક પહોંચ્યું હોય.

Verse 10

तावन्निवारयस्वैनं नान्यः शक्तो निवारणे

અતએવ તું જ તેને તત્કાળ રોક; તેને અટકાવવાની શક્તિ બીજાને નથી.

Verse 11

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तस्य समीपतः । द्विजरूपं समास्थाय तमृषिं वाक्यमब्रवीत्

તે “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને તે મુનિના સમીપે ગયો. દ્વિજરૂપ ધારણ કરી તે ઋષિને વચન બોલ્યો।

Verse 12

को हर्षविषयः कस्मात्त्वयैतन्नृत्यते द्विज । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं द्विजः

તારા હર્ષનું કારણ શું છે, અને હે દ્વિજ, તું કેમ નૃત્ય કરે છે? તેથી તું તાત્કાલિક કાર્ય કહો; હે બ્રાહ્મણ, મને બહુ કૌતૂહલ છે।

Verse 13

ऋषिरुवाच । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकर सं च्युतम् । अत एव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः

ઋષિ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ, શું તું નથી જોતો કે મારા હાથમાંથી શર્કરાનો ગોળો ખસી પડ્યો છે? તેથી જ હું નૃત્ય કરું છું; નિઃસંદેહ હું સિદ્ધ થયો છું।

Verse 14

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः । अंगुष्ठं ताडयामास अंगुल्यग्रेण भामिनि

ઈશ્વર બોલ્યા—તેનું વચન સાંભળી ભગવાન ત્રિપુરાંતકે, હે સુન્દરી, આંગળીના અગ્રભાગથી પોતાના અંગૂઠાને આઘાત કર્યો।

Verse 15

ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम् । अथाब्रवीत्प्रहस्यैनं भगवान्भूतभावनः

પછી ક્ષણમાત્રમાં હિમ સમાન ધવળ ભસ્મ બહાર નીકળ્યું. ત્યારબાદ ભૂતભાવન ભગવાન હસતાં હસતાં તેને બોલ્યા।

Verse 16

पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम् । न नृत्येऽहं न मे हर्षस्तथापि मुनिसत्तम

જો, હે બ્રાહ્મણ! મારા અંગૂઠામાંથી બહુ ભસ્મ બહાર નીકળ્યું છે. છતાં હું નૃત્ય કરતો નથી, ન મને હર્ષ થાય છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.

Verse 17

तद्दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा

એ અતિમહાન આશ્ચર્ય જોઈ તે પરમ વિસ્મયમાં પડી ગયો. પછી અંજલિ બાંધી, હર્ષથી ગદગદ વાણીમાં બોલ્યો.

Verse 18

नान्यं देवमहं मन्ये त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम् । नान्यस्य विद्यते शक्तिरीदृशी धरणीतले

હે વૃષભધ્વજ પ્રભુ! તમને છોડીને હું બીજા કોઈ દેવને માનતો નથી. ધરતી પર આવી શક્તિ બીજામાં નથી.

Verse 19

भगवानुवाच । ज्ञातोऽस्मि मुनिशार्दूल त्वया वेदविदां वर । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्

ભગવાન બોલ્યા—હે મુનિશાર્દૂલ, હે વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! તું મને ઓળખી ગયો છે. તારો કલ્યાણ થાઓ; તારા મનને નિત્ય જે અભિષ્ટ હોય તે વર માગ.

Verse 20

ऋषिरुवाच । प्रसादाद्देवदेवस्य नृत्येन महता विभो । यथा न स्यात्तपोहानिस्तथा नीतिर्विधीयताम्

ઋષિ બોલ્યા—હે વિભો! દેવદેવના પ્રસાદથી મેં મહાન નૃત્ય કર્યું છે. મારા તપમાં હાનિ ન થાય એવી યોગ્ય રીત વિધાન કરો.

Verse 21

शंभुरुवाच । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा । प्राचीमन्विह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा

શંભુએ કહ્યું—હે વિપ્ર! મારા પ્રસાદથી તારો તપ સહસ્રગણો વધે. હું સદા તારી સાથે અહીં પૂર્વમુખે નિવાસ કરીશ.

Verse 22

सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

સરಸ್ವતી મહાપુણ્યમયી છે, ખાસ કરીને આ ક્ષેત્રમાં. જે સરસ્વતીના ઉત્તર કાંઠે દેહત્યાગ કરે છે, તે આ ધામની મહિમાથી વિશેષ પુણ્ય પામે છે.

Verse 23

प्राचीने ह्यृषिशार्दूल न चेहागच्छते पुनः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

હે ઋષિશાર્દૂલ! જે અહીં સ્નાન કરે છે તે ફરી પ્રાચી તરફ (સાંસારિક ભ્રમણમાં) પાછો જતો નથી. અહીં નિમજ્જન કરીને તે અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પ્રચુર ફળ પામે છે.

Verse 24

नियमैश्चोप वासैश्च शोषयन्देहमात्मनः । जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । तथा च स्थंडिलशया ये चान्ये नियताः पृथक्

નિયમો અને ઉપવાસોથી તાપસો પોતાનું દેહ શોષે છે—કોઈ જલાહારી, કોઈ વાયુભક્ષ, કોઈ પર્ણાહારી; તેમજ જમીન પર શયન કરનાર અને અન્ય પણ જુદા જુદા નિયમોમાં નિયત રહે છે.

Verse 25

ये स्नानमाचरिष्यंति तीर्थेऽस्मिन्नियमान्विताः । ते यांति परमां सिद्धिं ब्रह्मणः परमं पदम्

જે નિયમોથી યુક્ત થઈ આ તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તે પરમ સિદ્ધિને પામે છે—બ્રહ્મના પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 26

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दानं त्रुटिमात्रं च कांचनम् । ददाति द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं भवेत्फलम्

આ તીર્થમાં જે કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને સોનાનું ત્રુટિમાત્ર પણ દાન આપે છે, તેનું દાનફળ મેરુ પર્વત સમાન મહાન બને છે।

Verse 27

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंतीह मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

આ તીર્થમાં જે લોકો શ્રાદ્ધ કરે છે, તેઓ પોતાના વંશની એકવીસ પેઢીઓ સહિત નિશ્ચયે સ્વર્ગને પામે છે।

Verse 28

पितॄणां वल्लभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति सुपुत्रेणेह तारिताः

આ તીર્થ પિતૃઓને અત્યંત પ્રિય છે. એક જ પિંડથી તૃપ્ત થયેલા પિતૃઓ સદ્પુત્ર દ્વારા અહીં તારવામાં આવી બ્રહ્મલોકને પામે છે।

Verse 29

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

વધુમાં, જે અન્નદાન કરે છે તેઓ મોક્ષમાર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 30

अत्र ये शुभ कर्माणः प्रभासस्थां सरस्वतीम् । पश्यंति तेपि यास्यंति स्वर्गलोकं द्विजोत्तमाः

અહીં શુભકર્મી લોકો પ્રભાસમાં નિવાસ કરતી સરસ્વતીનું દર્શન કરે તો તેઓ પણ, હે દ્વિજોત્તમ, સ્વર્ગલોકને પામે છે।

Verse 31

ये पुनस्तत्र भावेन नराः स्नानपरायणाः । ब्रह्मलोकं समासाद्य ते रमिष्यंति सर्वदा

જે પુરુષો ત્યાં ભાવપૂર્વક સ્નાનમાં પરાયણ રહે છે, તેઓ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરીને સદાકાળ આનંદિત રહે છે।

Verse 32

दधि प्रदद्याद्योऽपीह ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

અહીં જે કોઈ બ્રાહ્મણને મનોહર દહીં અર્પે છે, તે પણ અગ્નિલોકને પ્રાપ્ત કરીને અતિ શોભન શુભ ભોગો ભોગવે છે।

Verse 33

ऊर्णाप्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्लभाम्

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક ઉત્તમ દ્વિજને ઊનનું આવરણ દાન કરે છે, તે પણ અન્ય મર્ત્યોને અતિ દુર્લભ એવી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 34

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानफलं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

અને જે લોકો અહીં મલિનતા નાશ માટે જળમાં પ્રવેશ કરે છે, તેમના વિષે ગોદાનનું ફળ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે એમ ઘોષિત કરવું જોઈએ।

Verse 35

भावेन हि नरः कश्चित्तत्र स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते

નિશ્ચયે, જે કોઈ ત્યાં ભાવપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકમાં મહિમાવાન થાય છે।

Verse 36

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेणेह तारिताः

તર્પણ અને પિંડદાનથી નરકમાં સ્થિત પિતૃઓ પણ સ્વર્ગને પામે છે; અહીં સપૂત્ર દ્વારા તેમનો ઉદ્ધાર થાય છે।

Verse 37

ते लभंतेऽक्षयांल्लोका न्ब्रह्मविष्ण्वीशशब्दितान् । भूयस्त्वन्नं प्रयच्छन्ति मोक्षमार्गं लभंति ते

તેઓ બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-ઈશ તરીકે પ્રસિદ્ધ અક્ષય લોકોને પામે છે; ફરીથી બહુ અન્નદાન કરે છે—અને આમ તેઓ મોક્ષમાર્ગ મેળવે છે।

Verse 38

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

પ્રભાસમાં સરસ્વતી જાણે સ્વર્ગની સીડીઓમાંથી ઉદ્ભવેલી મહાનદી છે; પુણ્યહીન મનુષ્યો માટે તે મહાનદી પ્રાપ્ત કરવી શક્ય નથી।

Verse 39

प्राची सरस्वती चैव अन्यत्रैव तु दुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

પ્રાચી સરસ્વતી અન્યત્ર દુર્લભ છે; વિશેષ કરીને કુરુક્ષેત્ર, પ્રભાસ અને પુષ્કરમાં તે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 40

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समाचरेत्

પ્રાચી સરસ્વતીને પામી યોન્યત્તીર્થ શોધવું; ત્યાં હાથમાં ધરેલું છોડીને કૂર્પર-વિધિથી કર્મ કરવું।

Verse 41

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकेंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षयं भूयात्पितृलोकं स गच्छति

કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ સ્નાન સદૈવ વિહિત છે. જે ત્યાં પિણ્યાક-મિશ્રિત જળથી પણ પિંડદાન કરે છે, તે પિતૃઓને અક્ષય ફળ આપે છે અને પિતૃલોકને પામે છે.

Verse 42

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः । सरस्वतीं प्राप्य गता दिवं नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

સરಸ್ವતીના તટવાસ સમાન આનંદ ક્યાં? સરಸ್ವતીના ધામવાસ સમાન ગુણ ક્યાં? સરಸ್ವતીને પામી મનુષ્યો સ્વર્ગે જાય છે, છતાં વારંવાર સરಸ್ವતી નદીનું સ્મરણ કરે છે.

Verse 43

ईश्वर उवाच । उक्त्वैवं भगवान्देवस्तत्रैवांतरधीयत । सांनिध्यमकरोत्तत्र ततःप्रभृति शंकरः

ઈશ્વરે કહ્યું— આમ કહી ભગવાન દેવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારથી શંકરે તે સ્થાને પોતાનું સ્થાયી સાન્નિધ્ય સ્થાપ્યું.

Verse 44

अत्र गाथा पुरा गीता विष्णुना प्रभविष्णुना । स्नेहार्द्रेण च चित्तेन धर्मपुत्रं प्रति प्रिये

હે પ્રિયે, અહીં તે ગાથા છે જે પ્રાચીનકાળે સર્વોત્પત્તિકારક પ્રભવિષ્ણુ ભગવાન વિષ્ણુએ સ્નેહથી આર્દ્ર ચિત્તે ધર્મપુત્રને ઉદ્દેશીને ગાઈ હતી.

Verse 45

मा गंगां व्रज कौंतेय मा प्रयागं च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

હે કૌંતેય, ગંગા પાસે ન જા; પ્રયાગ અને પુષ્કર પાસે પણ ન જા. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, જ્યાં પ્રાચી સરસ્વતી છે ત્યાં જા.

Verse 46

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । माहात्म्यं च सरस्वत्या भूयः किं श्रोतुमिच्छसि

હે પ્રિયે, તું મને જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તને કહી દીધું. સરસ્વતીનું માહાત્મ્ય પણ વર્ણવ્યું—હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 270

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘પ્રાચી સરસ્વતી અને મંકીશ્વર માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૭૦મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.