Adhyaya 257

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि त्रितकूपमिति स्मृतम् । नंदादित्यस्य पूर्वेण योजनत्रितयेन तु

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, ‘ત્રિતકૂપ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ સ્થાને જવું જોઈએ; તે નંદાદિત્યના પૂર્વે ત્રણ યોજન દૂર છે।

Verse 2

पुरा बभूव राजेन्द्रः सौराष्ट्रविषये सुधीः । आत्रेय इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः

પ્રાચીનકાળે સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં એક બુદ્ધિમાન રાજેન્દ્ર હતો; તે ‘આત્રેય’ નામે પ્રસિદ્ધ અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતો।

Verse 3

तस्य पुत्रत्रयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । एकतश्चद्वितश्चैव त्रितश्चैवेति भामिनि

તેને ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા; તેઓ ઋતુકાળમાં જ પત્નીગમન-ધર્મનું પાલન કરનારા હતા. હે ભામિની, તેમના નામ એકત, દ્વિત અને ત્રિત હતા.

Verse 4

त्रितस्तेषां कनिष्ठोऽभूद्वेदवेदांगपारगः । सर्वैरेव गुणैर्युक्तो मूर्खो ज्येष्ठौ बभूवतुः

તેમામાં ત્રિત કનિષ્ઠ હતો; તે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત થયો. સર્વ ગુણોથી યુક્ત તે શ્રેષ્ઠ હતો, પરંતુ બંને જ્યેષ્ઠ ભાઈઓ મૂર્ખ જ રહ્યા.

Verse 5

कस्यचित्त्वथकालस्य आत्रेयो द्विज सत्तमः । तपः कृत्वा तु विपुलं कालधर्ममुपेयिवान्

પછી થોડા સમય પછી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ આત્રેયે વિશાળ તપ કર્યું અને કાળધર્મને પ્રાપ્ત થઈ દેહત્યાગ કર્યો.

Verse 6

ततस्तेषां त्रितो राजा बभूव गुणवत्तरः । धुरमाकर्षयामास पुत्रोऽयं तस्य या पुरा

ત્યારબાદ તેમામાં ત્રિત ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ બની રાજા થયો. તે તો પૂર્વથી જ તેનો પુત્ર હતો; તેણે જવાબદારીનો ભાર પોતે જ ઉઠાવ્યો.

Verse 7

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम् । सन्निमंत्र्य द्विजश्रेष्ठान्यज्ञकर्मस्वधिष्ठितान्

ત્યારે તેના મનમાં વિચાર ઊપજ્યો—“હું યજ્ઞ કેવી રીતે કરું?” યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ઠિત દ્વિજશ્રેષ્ઠોને તેણે વિધિપૂર્વક આમંત્રિત કર્યા.

Verse 8

इन्द्रादींश्च सुरान्सर्वानावाह्य विधिपूर्वकम् । दक्षिणार्थं द्विजेन्द्राणां प्रभासं स जगाम ह । गृहीत्वा भ्रातरौ ज्येष्ठौ गवार्थं प्रस्थितो द्विजः

વિધિપૂર્વક ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવતાઓનું આવાહન કરીને તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની દક્ષિણાર્થે પ્રભાસ ગયો. બે જ્યેષ્ઠ ભાઈઓને સાથે લઈને તે દ્વિજ ગાયો મેળવવા પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 9

यस्य यस्य गृहे याति स त्रितो वेदपारगः । तत्र तत्र वरां पूजां लेभे गाश्चैव पुष्कलाः

વેદપારંગત ત્રિત જે જે ઘરમાં ગયો, ત્યાં ત્યાં તેને ઉત્તમ પૂજા-સન્માન મળ્યું અને પ્રચુર ગાયો પણ પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 10

एवं स गोधनं प्राप्य भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । गृहाय प्रस्थितो देवि निर्वृतिं परमां गतः

આ રીતે ગોધન મેળવી અને ભાઈઓ સાથે, હે દેવી, તે ઘર તરફ પ્રસ્થાન કર્યો અને પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 11

त्रितस्ताभ्यां पुरो याति पृष्ठतो भ्रातरौ च तौ । गोधनं चालयंतस्ते प्रभासं क्षेत्रमागताः

ત્રિત આગળ આગળ ચાલ્યો અને તે બે ભાઈઓ પાછળથી ગોધન હાંકતા આવ્યા; આ રીતે તેઓ પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચ્યા.

Verse 12

अथ तद्गोधनं दृष्ट्वा भूरि दानार्थमाहृतम् । भ्रातृभ्यां त्रितये चेति पापा मतिरजायत

પછી દાનાર્થે લાવવામાં આવેલું તે વિશાળ ગોધન જોઈને તે બે ભાઈઓના મનમાં પાપબુદ્ધિ ઉદ્ભવી—“આ તો ત્રિતનું પણ છે અને આપણું પણ (હડપ કરવા)!”

Verse 13

परस्परमूचतुस्तौ भ्रातरौ दुष्टचेतसौ । त्रितो यज्ञेषु कुशलो वेदेषु कुशलस्तथा

ત્યારે તે દુષ્ટચિત્ત બે ભાઈઓ પરસ્પર બોલ્યા— “ત્રિત યજ્ઞોમાં નિપુણ છે અને વેદોમાં પણ તેમ જ કુશળ છે।”

Verse 14

मान्यः पूज्यश्च सर्वत्र आवां मूर्खौ निरर्थकौ । एतद्धि गोधनं सर्वं त्रितो दास्यति सन्मखे

“તે સર્વત્ર માન્ય અને પૂજ્ય છે; અને અમે બંને મૂર્ખ, નિરર્થક છીએ. આ સર્વ ગોધન ત્રિત સજ્જનોના સમક્ષ યજ્ઞમાં દાન કરી દેશે।”

Verse 15

अस्माकं पितृपर्यातो यदाप्तं तत्समं भवेत् । तस्मादत्रैव युक्तोऽस्य वधो वै त्रितयज्ञिनः

“પિતૃપરંપરાથી જે અમને મળ્યું છે, તે (સમ) તો ત્યારે જ થશે જ્યારે અમે તેને કબજે કરીએ. તેથી અહીં જ યજ્ઞકર્તા ત્રિતનો વધ કરવો યોગ્ય છે।”

Verse 16

एवं तौ निश्चयं कृत्वा प्रस्थितौ भ्रातरावुभौ । त्रितस्तु पुरतो याति निर्विकल्प ऋजुः सुधीः

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તે બંને ભાઈઓ નીકળી પડ્યા. પરંતુ ત્રિત તેમની આગળ ચાલ્યો—નિર્વિકલ્પ, સરળ અને સુધી, શંકારહિત।

Verse 17

अनु तत्र समुत्तस्थौ व्याघ्रो रौद्रतराकृतिः । व्यादितास्यो रवं देवि व्यनद्भैरवं ततः

ત્યારે તેમની પાછળ અત્યંત રૌદ્ર આકારનો એક વાઘ ઊભો થયો. હે દેવી, મોં ફાડી તેણે ભયંકર, ભૈરવ ગર્જના કરી।

Verse 18

तस्य शब्देन ता गावो नष्टा जग्मुर्दिशो दश । अन्धकूपो महांस्तत्र प्रदेशे दारुणोऽभवत्

તેના ગર્જનાના શબ્દથી ગાયો વિખેરાઈ ગઈ અને ખોવાઈને દસેય દિશાઓમાં દોડી ગઈ. તે પ્રદેશમાં એક વિશાળ ‘અંધકૂપ’ હતો, દર્શને અતિ ભયંકર.

Verse 19

एकतो दारुणो व्याघ्रः कूपोऽन्यत्र सुदारुणः । दृष्ट्वा ते भ्रातरः सर्वे भयोद्विग्नाः प्रदुद्रुवुः

એક બાજુ દારુણ વાઘ હતો, બીજી બાજુ અતિ દારુણ કૂવો. તે જોઈ બધા ભાઈઓ ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગભરાઈને દોડી ગયા.

Verse 20

अथ ते विषमं प्राप्य तटं कूपस्य भामिनि । स्थिता यावद्गतो व्याघ्रस्ततो गंतुं मनो दधुः

પછી, હે ભામિની, તેઓ કૂવાના ઊંચા-નીચા કિનારે પહોંચી ત્યાં જ ઊભા રહ્યા. વાઘ ચાલ્યો જાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈ; તે ગયા પછી આગળ વધવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 21

अथ ताभ्यां त्रितो देवि भ्रातृभ्यां नृपसत्तम । प्रक्षिप्तो दारुणे कूपे जीर्णे तोयविवर्जिते

ત્યારે, હે દેવી—હે નૃપશ્રેષ્ઠ—તે બે ભાઈઓએ ત્રિતને એક દારુણ કૂવામાં ફેંકી દીધો; તે કૂવો જૂનો અને જલવિહોણો, સૂકો હતો.

Verse 22

ततस्तद्गोधनं गृह्य प्रस्थितौ हृष्टमानसौ । त्रितस्तु पतितस्तत्र कूपे जलविवर्जिते

પછી તેઓ તે ગોધન લઈને હર્ષિત મનથી આગળ નીકળી ગયા. પરંતુ ત્રિત ત્યાં જ જલવિહોણા કૂવામાં પડેલો રહી ગયો.

Verse 23

चिन्तयामास मेधावी नाहं शोचामि जीवितुम् । मयाहूता द्विजश्रेष्ठा यज्ञार्थं वेदपारगाः । इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे स क्रतुः स्यान्न मे त्वतः

મેધાવી મનમાં વિચાર્યો—“હું મારા જીવન માટે શોક કરતો નથી. યજ્ઞાર્થે મેં વેદપારંગત દ્વિજશ્રેષ્ઠોને તથા ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવોને પણ આમંત્રિત કર્યા છે; તેથી મારા કારણે તે ક્રતુ નિષ્ફળ ન થવો જોઈએ।”

Verse 24

स एवं चिन्तयामास वेदवेदांगपारगः । मानसं यज्ञमारभ्य तत्रैव वरवर्णिनि

આ રીતે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત તે બ્રાહ્મણે અંતરમાં વિચાર કર્યો; અને ત્યાં જ, હે સુવર્ણવર્ણિની, તેણે માનસ યજ્ઞ આરંભ્યો।

Verse 25

स्वयमेव स सूक्तानि प्रोक्त्वा प्रोक्त्वा द्विजोत्तमः । कृतवान्बालुकाहोमं तेन तुष्टाश्च देवताः

તે દ્વિજોત્તમે પોતે જ સૂક્તો વારંવાર ઉચ્ચારી બાલુકા-હોમ કર્યો; તે કર્મથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થયા।

Verse 26

श्रद्धां तस्य विदित्वा तु भूयस्तृप्तास्तु देवताः । आगत्य ब्राह्मणं प्रोचुः कूपमध्ये व्यवस्थितम्

તેની શ્રદ્ધા જાણી દેવતાઓ વધુ તૃપ્ત થયા; તેઓ આવી કૂવામાં સ્થિત બ્રાહ્મણને બોલ્યા।

Verse 27

देवा ऊचुः । भोभो विप्र त्वया नूनं सर्वे संतर्पिता वयम् । मानसेन तु यज्ञेन तस्माद्ब्रूहि मनोगतम्

દેવોએ કહ્યું—“હે હે વિપ્ર! તારા માનસ યજ્ઞથી અમે સર્વે નિશ્ચયે સંતર્પિત થયા છીએ. તેથી મનમાં જે અભિલાષા છે તે કહો।”

Verse 28

ब्राह्मण उवाच । यदि देवाः प्रसन्ना मे कूपान्निष्कमणे त्वहम् । यष्टा स्वं मंदिरं गत्वा देवयज्ञं करोम्यहम्

બ્રાહ્મણે કહ્યું—જો દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન હોય, તો હું આ કૂવામાંથી બહાર નીકી શકું. મારા ઘરે જઈને હું વિધિપૂર્વક દેવયજ્ઞ કરીશ.

Verse 29

ईश्वर उवाच । अथ देवैः समादिष्टा तस्मिन्कूपे सरस्वती । निर्गत्य वसुधां भित्त्वा पूरयामास वारिणा

ઈશ્વરે કહ્યું—પછી દેવતાઓની આજ્ઞાથી સરસ્વતી તે કૂવામાં પ્રગટ થઈ; ધરતીને ભેદીને તેણે તેને જળથી ભર્યું.

Verse 30

अथ निष्क्रम्य विप्रोऽसौ यातः स्वभवनं प्रति । ततः प्रभृति देवेशि त्रितकूपः स उच्यते

પછી તે બ્રાહ્મણ બહાર નીકળી પોતાના ઘર તરફ ગયો. હે દેવેશી, તે સમયથી તે સ્થાન ‘ત્રિતકૂપ’ તરીકે ઓળખાય છે.

Verse 31

स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा त्वथ संतर्पयेत्पितॄन् । अश्वमेधमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः

ત્યાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની જે પિતૃઓને તર્પણથી તૃપ્ત કરે છે, તે સર્વ પાપોથી રહિત થઈ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે.

Verse 32

तिल दानं तु देवेशि तत्र शस्तं सकाञ्चनम् । पितॄणां वल्लभं तीर्थं नित्यं चैव तु भामिनि

હે દેવેશી, ત્યાં સોનાં સાથેનું તિલદાન અત્યંત પ્રશંસનીય છે. હે ભામિની, તે તીર્થ પિતૃઓને સદા પ્રિય છે.

Verse 33

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आयंतुन इति स्मृताः । ये दिव्याः पितरो देवि तेषां सांनिध्यमत्र हि

‘અગ્નિષ્વાત્ત’ અને ‘બર્હિષદ’ પિતૃઓને “આવો” એવા આવાહનથી સ્મરવામાં આવે છે. હે દેવી, તે દિવ્ય પિતૃઓનું સાન્નિધ્ય અહીં નિશ્ચયે વિદ્યમાન છે।

Verse 34

दर्शनादपि तीर्थस्य तस्य वै सुरसत्तमे । मुच्यन्ते प्राणिनः पापादाजन्ममरणांतिकात्

હે દેવશ્રેષ્ઠ, તે તીર્થનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ પ્રાણીઓ પાપથી મુક્ત થાય છે—જે પાપ જન્મથી લઈને મૃત્યુપર્યંત ચોંટેલું રહે છે।

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

અતએવ, સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ; પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચી, જો કોઈ પોતાના પરમ શ્રેયની ઇચ્છા રાખે।

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रितकूपमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘ત્રિતકૂપતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો સત્તાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।