Adhyaya 88
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને તીર્થ-નિર્દેશ આપે છે—ભૂતેેશના ઉત્તર તરફ આવેલું ‘બીજું’ નીલરુદ્રનું પવિત્ર સ્થાન, જેના અંતરનું સૂચન ધનુષના ‘ષોડશ’ માપથી કરવામાં આવ્યું છે. ત્યાં યાત્રિકે મહાલિંગનું વિધિવત સ્નાન કરાવી, ઈશ-મંત્રથી પૂજા કરી, કુમુદ અને ઉત્પલ પુષ્પ અર્પણ કરવા, પછી પ્રદક્ષિણા અને નમસ્કાર કરવા જણાવાયું છે. ફળશ્રુતિ મુજબ આ અનુષ્ઠાન રાજસૂય યજ્ઞ સમાન પુણ્ય આપે છે; અને પૂર્ણ યાત્રાફળ ઇચ્છનાર માટે વૃષ (બળદ) દાનનો નિયમ પણ ઉમેરાયો છે. અંતે ‘નીલરુદ્ર’ નામનું કારણ કહે છે—અંજનવર્ણ અંધકારમય દૈત્ય ‘આંતક’નો વધ કર્યા પછી, સ્ત્રીઓના રોદન સાથે સંબંધિત સ્મૃતિથી ભગવાન નીલરુદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. આ માહાત્મ્ય પાપનાશક છે; દર્શન ઇચ્છુકોએ શ્રદ્ધાથી સાંભળવું અને ગ્રહણ કરવું જોઈએ.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि नीलरुद्रं द्वितीयकम् । भूतेशादुत्तरे भागे धनुषां षोडशे स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, બીજા રુદ્ર નિલરુદ્ર પાસે જવું જોઈએ. તે ભૂતેશ્વરના ઉત્તર ભાગમાં, સોળ ધનુષ જેટલા અંતરે સ્થિત છે.
Verse 2
महालिंगं महादेवि गणगंधर्वपूजितम् । संस्नाप्य तं विधानेन ईशमंत्रेण पूजयेत्
હે મહાદેવી, ત્યાં ગણો અને ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત મહાલિંગ છે. તેને વિધાનપૂર્વક સ્નાન (અભિષેક) કરાવી ઈશ-મંત્રથી પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 3
कुमुदोत्पलसंभारैः सम्यक्संभावितात्मवान् । कृत्वा प्रदक्षिणां तस्य नमस्कारेण पूजयेत्
કુમુદ અને ઉત્પલ ફૂલોના સમૂહથી, મનને શ્રદ્ધાપૂર્વક સુસ્થિર કરીને, તેમની પ્રદક્ષિણા કરી નમસ્કાર સાથે પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 4
एवं कृत्वा नरो देवि राजसूयफलं लभेत् । वृषस्तत्रैव दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
આ રીતે કરવાથી, હે દેવી, મનુષ્ય રાજસૂય યજ્ઞ સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અને યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં જ વિધિપૂર્વક એક વૃષભનું દાન કરવું જોઈએ.
Verse 5
नीलांजननिभो दैत्यो निहतश्चांतकः पुरा । तस्य रोदयिता स्त्रीणां नीलरुद्रस्ततः स्मृतः
પૂર્વકાળે નીલાંજન સમાન કાળો ‘અંતક’ નામનો દૈત્ય હણાયો હતો. સ્ત્રીઓના રોદનનું કારણ બનવાથી તે ‘નીલરુદ્ર’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 6
तस्य संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं पापनाशनम् । सम्यक्छ्रद्धान्वितैः प्राप्यं श्राव्यं तद्दर्शनोत्सुकैः
તેનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહેવાયું છે; તે પાપનાશક છે. સાચી શ્રદ્ધા સાથે તેને પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ, અને દર્શન માટે ઉત્સુક લોકોએ તેને શ્રવણ કરવું જોઈએ.
Verse 88
इतिश्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये नील रुद्रमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाशीतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય તથા એકાદશરુદ્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘નીલરુદ્રમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો અઠ્ઠ્યાસીમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.