Adhyaya 59
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવીનો તાત્ત્વિક સંવાદ તીર્થભૂગોળ અને કર્મફળ સાથે જોડાય છે। ઈશ્વર પ્રભાસમાં સ્થિત ‘ત્રીજી’ જ્ઞાનશક્તિનું વર્ણન કરે છે—તે શિવમય છે અને દરિદ્રતા દૂર કરનારી ગણાય છે। દેવી શિવના મુખતત્ત્વ વિષે પૂછે છે—છઠ્ઠા મુખનું નામ શું અને તેમાંથી અજાદેવી કેવી રીતે પ્રગટે છે. ઈશ્વર ગુહ્ય રહસ્ય જણાવે છે: પૂર્વે સાત મુખ હતાં; તેમાં ‘અજા’ મુખ બ્રહ્મા સાથે અને ‘પિચુ’ મુખ વિષ્ણુ સાથે સંબંધિત છે, તેથી વર્તમાન વ્યવસ્થામાં શિવ પંચવક્ત્ર કહેવાય છે। અજા-મુખમાંથી અંધાસુર સામેના ભયંકર યુદ્ધમાં અજાદેવી પ્રગટ થાય છે—ખડ્ગ-ઢાલ ધારણ કરેલી, સિંહવાહિની, અનેક દિવ્ય શક્તિઓથી પરિપૂર્ણ। ભાગતા દૈત્ય દક્ષિણ સમુદ્ર તરફ પ્રભાસક્ષેત્રમાં જઈ નાશ પામે છે; પછી દેવી ક્ષેત્રની પાવનતા જાણી સોમેશની નજીક, સૌરીશના સંદર્ભે નિર્દિષ્ટ દિશામાં ત્યાં જ સ્થિર થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—દર્શનથી સાત જન્મ સુધી શુભ ગુણો મળે; ગીત-નૃત્ય કરવાથી વંશનું દુર્ભાગ્ય દૂર થાય; લાલ વાટવાળો ઘીનો દીવો અર્પણ કરવાથી દીવાના તાંતણાની સંખ્યાનુસાર દીર્ઘ મંગળ મળે; અને પાઠ/શ્રવણ, ખાસ કરીને તૃતીયા તિથિએ, ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે છે। અંતે, આ શક્તિઓની પૂજા કરીને સોમેશની આરાધના કરનારને તીર્થયાત્રાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ वच्मि तृतीयां ते ज्ञानशक्तिं शिवात्मिकाम् । प्रभासक्षेत्रमध्यस्थां दारिद्र्यौघविनाशिनीम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હવે હું તને ત્રીજી શક્તિ, શિવાત્મિકા જ્ઞાનશક્તિ વિષે કહું છું; તે પ્રભાસક્ષેત્રના મધ્યમાં સ્થિત છે અને દારિદ્ર્યના પ્રવાહોનો નાશ કરનારી છે.
Verse 2
अजेति नाम्नीं तां देवीं राह्वीशाद्दक्षिणे स्थिताम् । मम वक्त्राद्विनिष्क्रांता षष्ठाद्वै विष्णुपूजितात्
તે દેવીનું નામ ‘અજેતી’ છે; તે રાહ્વીશના દક્ષિણમાં સ્થિત છે. તે મારા મુખમાંથી—વિષ્ણુ દ્વારા પૂજિત છઠ્ઠા મુખમાંથી—પ્રગટ થઈ છે.
Verse 3
देव्युवाच । पंचवक्त्राणि देवेश प्रसिद्धानि तव प्रभौ । षष्ठं यद्वदनं देव तस्य किं नाम संस्मृतम् । समुत्पन्ना कथं तस्मादजादेवीति या श्रुता
દેવીએ કહ્યું—હે દેવેશ, હે પ્રભુ! તમારા પાંચ મુખ પ્રસિદ્ધ છે. પરંતુ હે દેવ, તે છઠ્ઠા મુખનું કયું નામ સ્મરણમાં લેવાય છે? અને તેમાંથી ‘અજાદેવી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ દેવી કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ?
Verse 4
ईश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि यद्गोप्यं स्वसुतेष्वपि । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि अप्रसिद्धागमोदितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—દેવી, તું ઉત્તમ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે; આ વિષય તો પોતાના પુત્રોમાં પણ ગુપ્ત છે. હવે હું તને અલ્પપ્રસિદ્ધ આગમપરંપરામાં કહેલું સમજાવું છું.
Verse 5
वक्त्राणि मम देवेशि सप्तासन्पूर्वमेव हि । सद्योजातादिपंचैव षष्ठं स्मृतमजेति च
દેવેશી, પૂર્વકાળે મારા સાત મુખ હતાં—સદ્યોજાત આદિ પાંચ, અને છઠ્ઠું ‘અજ’ નામે સ્મરાતું હતું.
Verse 6
सप्तमं पिचुनामेति सप्तैवं वदनानि मे । तेभ्योऽजं ब्रह्मणे दत्तं पिचुवक्त्रं तु विष्णवे
સાતમું ‘પિચુ’ નામનું હતું—આ રીતે મારા સાત મુખ હતાં. તેમાંમાંથી ‘અજ’ મુખ બ્રહ્માને અપાયું અને ‘પિચુ’ મુખ વિષ્ણુને અપાયું.
Verse 7
तस्मादहं महादेवि पंचवक्त्रोऽधुनाऽभवम् । अजस्तु ब्रह्मा सञ्जज्ञे पिचुर्विष्णुरजायत
અતએવ, મહાદેવી, હવે હું પંચવક્ત્ર થયો છું. ‘અજ’ બ્રહ્મા રૂપે ઉત્પન્ન થયો અને ‘પિચુ’ વિષ્ણુ રૂપે પ્રગટ થયો.
Verse 8
अजवक्त्रान्महादेवि अजा जाता महाप्रभा । अन्धासुररणे घोरे मम क्रोधेन भामिनि
મહાદેવી, ‘અજ’ મુખમાંથી મહાપ્રભા ‘અજા’ ઉત્પન્ન થઈ—ભામિની, અંધાસુર સાથેના તે ઘોર યુદ્ધમાં મારા ક્રોધથી.
Verse 9
खड्गचर्मधरादेवी सुरूपा सिंहवाहिनी । मर्द्दयन्ती महादैत्यान्देवीकोटिसमन्विता
ખડ્ગ અને ઢાલ ધારણ કરનાર, સુરૂપા સિંહવાહિની દેવી, કરોડો દેવીઓ સાથે રહી મહાદૈત્યોને ચકનાચૂર કરતી હતી।
Verse 10
तस्या भयेन ये दैत्या विद्रुता दक्षिणार्णवम् । पृष्ठतोऽनुययौ तान्वै सा देवी सिंहवाहिनी
તેણાના ભયથી જે દૈત્યો દક્ષિણ સમુદ્ર તરફ ભાગ્યા, તેમને સિંહવાહિની દેવી પાછળથી ધસી ગઈ।
Verse 11
इतस्ततस्ते धावन्तो मार्यमाणाश्च तद्गणैः । प्रभास क्षेत्रसंप्राप्ता नश्यमाना महार्णवम्
અહીં-તહીં દોડતા અને તેના ગણો દ્વારા મારાતા તેઓ પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચ્યા અને મહાસમુદ્રમાં નાશ પામ્યા।
Verse 12
केचित्तत्र हता दैत्याः केचित्पातालमाययुः । निःशेषान्निहतान्दृष्ट्वा सा देवी सिंहवाहिनी
કેટલાક દૈત્યો ત્યાં માર્યા ગયા, કેટલાક પાતાળમાં ઉતરી ગયા; તેમને નિઃશેષ રીતે નાશ પામેલા જોઈ સિંહવાહિની દેવી (તદનુસાર) સ્થિર રહી।
Verse 13
क्षेत्रं पवित्रमाज्ञाय तत्र स्थाने स्थिता शुभा । सोमेशादीशकोणस्था सौरीशादुत्तरे स्थिता
ક્ષેત્ર પવિત્ર છે એમ જાણી તે શુભા દેવી એ જ સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત થઈ—સોમેશથી ઈશાન કોણમાં અને સૌરીશથી ઉત્તર તરફ સ્થિત।
Verse 14
यस्तां तत्र स्थितां पश्येद्योषिद्वाथ नरोऽपि वा । स भूयात्सत्त्वसौभाग्यैः सप्तजन्मानि संयुतः
જે ત્યાં સ્થિત તે દેવીનું દર્શન કરે—સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—તે સાત જન્મ સુધી સત્ત્વ અને સૌભાગ્યથી યુક્ત થાય છે।
Verse 15
गीतवाद्यादिकं नृत्यं यस्तत्र कुरुते नरः । तस्यान्वये न दौर्भाग्यं भूयात्तस्याः प्रसादतः
જે મનુષ્ય ત્યાં ગીત અને વાદ્યો સાથે નૃત્ય કરે છે, તે દેવીના પ્રસાદથી તેના વંશમાં દુર્ભાગ્ય ઊભું થતું નથી।
Verse 16
घृतेन दीपकं तत्र या नारी संप्रयच्छति । रक्तवर्त्या महादेवि यावंतस्तत्र तंतवः । तावज्जन्मांतराण्येव सा सौभाग्यमवाप्नुयात्
હે મહાદેવી! જે સ્ત્રી ત્યાં ઘીથી દીવો લાલ વાટ સાથે અર્પે છે—તે વાટમાં જેટલા તંતુ હોય, તેટલા જન્માંતરો સુધી તે સૌભાગ્ય પામે છે।
Verse 17
यश्चैतत्तु पठेन्नित्यं तृतीयायां विशेषतः । शृणुयाद्वाऽपि यो भक्त्या स कामानखिलाल्लंभेत्
જે આને નિત્ય પાઠ કરે—વિશેષ કરીને તૃતીયા તિથિએ—અથવા જે ભક્તિથી શ્રવણ કરે, તે સર્વ ઇચ્છિત ફળ મેળવે છે।
Verse 18
इति संक्षेपतः प्रोक्तो रुद्रशक्तित्रयक्रमः
આ રીતે સંક્ષેપમાં રુદ્રની શક્તિત્રયનું ક્રમબદ્ધ વિધાન વર્ણવાયું છે।
Verse 19
एताः शक्तीः पूजयित्वा सोमेशं पूजयेत्ततः । सम्यग्यात्राफलापेक्षी एकां वा वरदामथ
આ શક્તિઓની યથાવિધી પૂજા કરીને પછી સોમેશ્વરનું પૂજન કરવું. જે યાત્રિક યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છે તે એમ કરે; અથવા વરદાયિની દેવીઓમાંથી ઓછામાં ઓછી એકનું પણ પૂજન કરે.
Verse 59
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽजादेवीमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनषष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય’માં ‘અજાદેવી-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ઓગણસાઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.