Prabhasa Kshetra Mahatmya

Vyasa

Prabhasa Khanda366 Adhyayas8991 Shlokas

This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.

Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya

366 chapters to explore.

Adhyaya 1

प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసఖండ కథకు పీఠికగా సంభాషణ స్థలం, అధికార-పరంపర స్థాపించబడుతుంది. పురాణార్థానికి మూల జ్ఞాతా-ఆచార్యుడిగా వ్యాసుని స్మరిస్తారు. నైమిషారణ్య ఋషులు సూత (రోమహర్షణ)ను ప్రభాసక్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని చెప్పమని కోరుతూ, ముందుగా ఉన్న బ్రాహ్మీ యాత్రను ప్రస్తావించి, ప్రత్యేకంగా వైష్ణవీ మరియు రౌద్రీ యాత్రల వర్ణనను అభ్యర్థిస్తారు. ఆరంభంలో సోమేశ్వరుని స్తుతి, చైతన్యస్వరూపం (చిన్మాత్ర)కు నమస్కారం, అమృత–విష విరుద్ధత ద్వారా రక్షణ భావం కనిపిస్తాయి. అనంతరం సూత హరిని ఓంకారస్వరూపుడిగా, పరమాతీతుడిగా మరియు అంతర్యామిగా స్తుతించి, రాబోయే కథ సుసంఘటితంగా, అలంకారయుక్తంగా, పవిత్రీకరణకరంగా ఉంటుందని చెబుతాడు. ధర్మనియమాలు చెప్పబడతాయి—నాస్తికులకు ఈ ఉపదేశం ఇవ్వకూడదు; శ్రద్ధావంతులు, శాంతులు, అర్హులైన అధికారులకు మాత్రమే పఠనం. బ్రాహ్మణ అర్హతను సంస్కారాలు, నిత్యకర్మలు, సదాచారంతో అనుసంధానిస్తారు. చివరికి కైలాసంలో శివుని నుండి పరంపరగా సూత వరకు వచ్చిన శ్రవణ-వంశావళి చెప్పి, ఈ భాగం సంప్రదాయాధారితమైన ప్రామాణ్య వృత్తాంతమని నిర్ధారిస్తారు.

30 verses

Adhyaya 2

Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)

ఈ అధ్యాయంలో ఋషులు కథా-ప్రవచనాన్ని ఎలా పరీక్షించాలి అని అడుగుతారు—దాని లక్షణాలు, గుణదోషాలు, ప్రామాణిక రచనను గుర్తించే విధానం ఏమిటి అని. సూతుడు వేదం, పురాణం ఆద్యోద్భవం, మొదట పురాణసంపుటి విస్తారంగా ఉండటం, తరువాత వ్యాసుడు కాలానుగుణంగా దాన్ని సంక్షిప్తం చేసి అష్టాదశ మహాపురాణాలుగా విభజించిన విషయాన్ని వివరిస్తాడు. తదుపరి మహాపురాణాలు, ఉపపురాణాల పేర్లను లెక్కపెట్టి, అనేక చోట్ల వాటి అంచనా శ్లోకసంఖ్యతో పాటు దానవిధానాలను కూడా చెబుతాడు—గ్రంథప్రతిలిపి చేయడం, దానం చేయడం, సంబంధిత కర్మకాండలతో పుణ్యఫలాన్ని పొందడం. పురాణానికి ప్రసిద్ధమైన పంచలక్షణం (సర్గ, ప్రతిసర్గ, వంశ, మన్వంతర, వంశానుచరిత) స్పష్టమవుతుంది; గుణభేదంగా సాత్త్విక/రాజస/తామస విభజన, దానికి అనుగుణంగా దేవతా-ప్రాధాన్యమూ సూచించబడుతుంది. చివరగా ఇతిహాస–పురాణ పరంపర వేదార్థాన్ని స్థిరపరచే ఆధారం అని పునరుద్ఘాటించి, స్కందపురాణంలోని అంతర్గత సప్తవిభాగాలలో ప్రాభాసిక ఖండ స్థానం నిర్దేశించి, స్థలాధారిత పవిత్ర భూగోళ వివరణకు పీఠిక వేస్తుంది।

107 verses

Adhyaya 3

तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)

ఈ అధ్యాయంలో ఋషులు, ముందుగా చెప్పిన సృష్టి విషయాల తరువాత, సూతుని నుండి తీర్థాల క్రమబద్ధమైన వివరణను కోరుతారు. సూతుడు కైలాసంలో జరిగిన పూర్వ సంభాషణను స్మరిస్తాడు—దేవి మహాదివ్య సభను దర్శించి శివుని దీర్ఘ స్తోత్రంతో స్తుతిస్తుంది. శివుడు ప్రతిగా శివ-శక్తుల పరమాభేదాన్ని ప్రకటిస్తూ, యజ్ఞకర్మలు, లోకవ్యవహారం, కాలమానాలు, ప్రకృతి శక్తులు మొదలైన వాటిలో పరస్పర వ్యాప్తిని చూపించే విస్తృత తాదాత్మ్య వచనమాలను పలుకుతాడు. తరువాత కలియుగ బాధితులకు అనుకూలమైన ప్రాయోగిక ఉపదేశాన్ని దేవి అడుగుతుంది—దాని దర్శనంతోనే సమస్త తీర్థఫలం లభించే ఒక తీర్థం ఏదని. శివుడు భారతదేశంలోని ప్రధాన తీర్థాలను పేర్కొని, చివరికి ప్రభాసాన్ని గూఢమైన పరమ క్షేత్రంగా మహిమపరుస్తాడు. కపటులు, హింసకులు, నాస్తికులు వంటి యాత్రికులకు వాగ్దానించిన ఫలం దక్కదని నైతిక విమర్శ చేస్తూ, క్షేత్రశక్తి ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా రక్షించబడిందని సూచిస్తాడు. చివరికి సోమేశ్వర లింగ ప్రకటన, దాని సృష్టికార్యంలోని పాత్ర, అలాగే ఇచ్ఛా-జ్ఞాన-క్రియా అనే మూడు శక్తులు జగత్తు నిర్వహణార్థం ఉద్భవించాయని చెప్పి, శ్రద్ధతో వినేవారికి పావనత్వం మరియు స్వర్గప్రాప్తి ఫలశ్రుతిని ప్రకటిస్తాడు।

149 verses

Adhyaya 4

प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి ప్రభాసతీర్థం అన్ని తీర్థాలలో శ్రేష్ఠమని, అక్కడ చేసిన కర్మలకు ఎందుకు అక్షయ పుణ్యఫలం కలుగుతుందో విస్తారంగా అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు—ప్రభాసం తనకు అత్యంత ప్రియమైన క్షేత్రమని, తాను అక్కడ నిత్యం సన్నిధిగా ఉంటానని చెప్పి, అందువల్ల అక్కడ భక్తితో చేసిన దానం, తపస్సు, జపం, యజ్ఞం మొదలైనవి క్షీణించని ఫలాన్ని ఇస్తాయని వివరిస్తాడు. తదుపరి క్షేత్రం–పీಠం–గర్భగృహం అనే త్రిస్తర విభాగాన్ని నిరూపించి, స్థాయివారీగా ఫలవృద్ధి ఉంటుందని చెబుతాడు. సరిహద్దులు, దిక్సూచకాలు, అంతర్గత రుద్ర–విష్ణు–బ్రహ్మ విభజన, తీర్థాల సంఖ్య, అలాగే రౌద్రీ–వైష్ణవీ–బ్రాహ్మీ యాత్రలు ఇచ్ఛా–క్రియా–జ్ఞాన శక్తులతో అనుసంధానమై ఉన్నట్లు పేర్కొంటాడు. ఇంకా సోమేశ్వర మహిమ, కాలభైరవ/కాలాగ్నిరుద్ర రక్షణ-శుద్ధి తత్త్వం, శతరుద్రీయం శైవ ఆరాధనలో ఆదర్శ పాఠ్యంగా ఉన్నదని చెప్పబడుతుంది. వినాయక, దండపాణి, గణాదుల వంటి క్షేత్రరక్షకుల వర్ణనతో పాటు, ద్వారదేవతలకు నమస్కారం, ఘృత-కంబళం వంటి అర్పణలు, ప్రత్యేక రాత్రుల్లో చేయవలసిన నియమాలు వంటి యాత్రాచారాలు కూడా నిర్దేశించబడతాయి.

129 verses

Adhyaya 5

प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra

ఈ అధ్యాయంలో సూతుని ఉపోద్ఘాతం తరువాత దేవి ప్రభాసక్షేత్ర మహిమను విస్తారంగా చెప్పమని కోరుతుంది. ఈశ్వరుడు ప్రభాసాన్ని తన ప్రియ క్షేత్రంగా ప్రకటించి, ఇది యోగులు మరియు వైరాగ్యవంతులకు పరాగతి స్థానం అని, ఇక్కడ దేహత్యాగం చేసినవారు శివలోకాన్ని పొందుతారని వివరిస్తాడు. మార్కండేయ, దుర్వాస, భరద్వాజ, వసిష్ఠ, కశ్యప, నారద, విశ్వామిత్ర మొదలైన మహర్షులు ఈ క్షేత్రాన్ని విడువరు; నిరంతరం లింగారాధన చేస్తారని చెప్పబడుతుంది. అగ్నితీర్థం, రుద్రేశ్వర, కంపర్దీశ, రత్నేశ్వర, అర్కస్థలం, సిద్ధేశ్వర, మార్కండేయస్థానం, సరస్వతి/బ్రహ్మకుండం వంటి చోట్ల జప-పూజల్లో నిమగ్నమైన మహాసభలను సంఖ్యలతో పేర్కొని క్షేత్ర పవిత్రతను చూపిస్తుంది. ఫలశ్రుతిగా చంద్రశేఖరుని దర్శనం వేదాంతంలో ప్రశంసితమైన సమస్త ఫలాన్ని ఇస్తుందని, స్నానం-పూజ యజ్ఞఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాయని, పిండ-శ్రాద్ధాలతో పితృఉద్ధారం బహుగుణంగా పెరుగుతుందని, నీటిని తాకినంత మాత్రాన కూడా పుణ్యం కలుగుతుందని చెబుతుంది. విభ్రమ-సంభ్రమ అనే గణాలు, వినాయకస్వరూప ఉపసర్గాలు మరియు ‘పది దోషాలు’ చెప్పి, విఘ్ననివారణకు దండపాణిని భక్తితో దర్శించమని ఉపదేశిస్తుంది. చివరికి అన్ని వర్ణాలవారు—కామ్యులు గానీ నిష్కాములు గానీ—ప్రభాసంలో మరణిస్తే శివుని దివ్యధామాన్ని పొందుతారని, మహాదేవుని గుణాలు అవర్ణనీయమని నిరూపిస్తుంది.

45 verses

Adhyaya 6

सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి, ముందుగా చెప్పబడిన విషయాల అసాధారణతను ప్రశంసించి, ఇతర లోకప్రసిద్ధ లింగాలకన్నా సోమేశ్వర లింగ ఫలప్రదత్వం ఎందుకు అధికమో, ప్రభాస క్షేత్రానికి ప్రత్యేక శక్తి ఏమిటో అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు—ఇది పరమ ‘రహస్య’ ఉపదేశమని, తీర్థాలు, వ్రతాలు, జపం, ధ్యానం, యోగం అన్నిటిలో ప్రభాస మహాత్మ్యం అత్యుత్తమమని ప్రకటిస్తాడు. తదుపరి సోమేశ్వర లింగ పరమార్థ స్వరూపం అపోఫాటిక్‌గా వర్ణించబడుతుంది—అది ధ్రువం, అక్షయం, అవ్యయం; భయం, మలము, పరాధీనత, భావనావిస్తారము లేనిది; సాధారణ స్తుతి, వాక్ప్రపంచానికి అతీతం. అయినా సాధకుని అనుభూతికి జ్ఞానదీపంలా ప్రకాశిస్తుంది; ప్రణవ/శబ్దబ్రహ్మ తత్త్వం, హృదయకమలము, ద్వాదశాంత అంతఃస్థితి, ‘కేవల’ ‘ద్వైతవర్జిత’ అద్వయ లక్షణాలు ఇందులో కలుస్తాయి. వేదసూచనగా ‘తమస్సుకు అవతల మహాన్పురుషుడు’ని తెలుసుకోవడం చెప్పి, వేల సంవత్సరాలైనా సోమేశ్వర మహిమ పూర్తిగా వర్ణించలేమని అంటారు. ఫలశ్రుతిలో ఏ వర్ణమైనా ఈ పాఠాన్ని చదివినా/విన్నా పాపవిముక్తి పొంది ఇష్టసిద్ధి పొందుతాడని నిర్ధారించబడింది.

41 verses

Adhyaya 7

सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa

ఈ అధ్యాయంలో దేవి, ముందుగా విన్న స్తుతుల అనంతరం, “సోమేశ్వర/సోమనాథ” అనే నామం ఎలా పుట్టింది, అది ఎలా స్థిరంగా నిలుస్తుంది, అలాగే కల్పాలనుసారం ఎందుకు మారుతుంది అని శంకరుణ్ణి ప్రశ్నిస్తుంది. లింగానికి గతంలో, భవిష్యత్తులో ఉన్న నామాలేమిటో కూడా అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు సమాధానంగా, బ్రహ్మయుగాల చక్రంలో లింగానికి బ్రహ్ముని భిన్న భిన్న అవతార-పరంపరల ప్రకారం వేర్వేరు నామాలు ఉంటాయని చెప్పి, ఆ నామక్రమాన్ని వివరించి, ప్రస్తుతం “సోమనాథ/సోమేశ్వర” మరియు భవిష్యత్తులో “ప్రాణనాథ” అనే నామాన్ని సూచిస్తాడు. దేవికి జ్ఞాపకనష్టం ఆమె అనేక కల్పాల్లో పునఃపునః అవతరించడం, ప్రకృతి-కార్యంతో సంబంధమైన రూపాంతరాల వల్లనే అని చెప్పి, వివిధ చక్రాల్లో ఆమె నామరూపాలను శివుడు వివరిస్తాడు. తర్వాత సోమ/చంద్రుని తపస్సు, ఒక ఉగ్ర విశేషణంతో గుర్తింపబడిన లింగారాధన, మరియు “సోమనాథ” నామం బ్రహ్మచక్రమంతా తదుపరి చంద్రాధికారులందరిలో ప్రసిద్ధిగా నిలవాలని ఇచ్చిన వరం ద్వారా నామస్థిరత్వం స్థాపించబడుతుంది. ఆపై ప్రభాసక్షేత్ర పరిమాణం, కేంద్ర పవిత్ర మండలం, దిక్సీమలు, సముద్రసమీపంలో లింగస్థానం వంటి భౌగోళిక/పటస్వరూప వర్ణన వస్తుంది. ఆ పవిత్ర వలయంలో మరణించినవారికి మోక్షఫలం, క్షేత్రంలో పాపాచారం చేయరాదనే నీతిబోధ, ఘోర అపరాధులను నియంత్రించేందుకు విఘ్ననాయకుని రక్షణ-పాలన కూడా చెప్పబడుతుంది. చివరగా సోమేశ్వరలింగం అత్యంత ప్రియమైనదిగా, తీర్థ-లింగ సంగమబిందువుగా, భక్తి-స్మరణ-నియమిత జపం ద్వారా విముక్తి ప్రసాదించేదిగా మహిమాపూర్వకంగా స్తుతించబడుతుంది.

105 verses

Adhyaya 8

श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి–ఈశ్వర సంభాషణ జరుగుతుంది. దేవి, సోమేశ్వరుని శుద్ధికారక మహిమను మళ్లీ వివరించమని, అలాగే బ్రహ్మా–విష్ణు–ఈశ త్రయ తత్త్వవ్యాఖ్యానాన్ని కోరుతుంది. ఈశ్వరుడు ప్రతివచనంగా—ప్రభాసక్షేత్రంలోని సోమేశ్వరలింగానికి అనుబంధంగా అద్భుతాలు ఉన్నాయని, అనేక తపస్వి ఋషులు లింగంలో ప్రవేశించి లీనమయ్యారని, అలాగే సిద్ధి, వృద్ధి, తుష్టి, ఋద్ధి, పుష్టి, కీర్తి, శాంతి, లక్ష్మి వంటి శుభశక్తులు అక్కడి నుంచే వ్యక్తమై ఉద్భవిస్తాయని చెబుతాడు. తదుపరి మంత్రసిద్ధులు, యోగరసాయనాలు, ఔషధరసాలు, గరుడవిద్య, భూతతంత్రం, ఖేచరీ/అంతరీ వంటి ప్రత్యేక సంప్రదాయాలు కూడా ఈ ధామంతో సంబంధించి ప్రసరించినవిగా వర్ణించబడతాయి. యుగయుగాలలో ప్రభాసంలోని సోమేశ్వరుని వద్ద సిద్ధి పొందిన సిద్ధగణాల (పాశుపత సంబంధితుల సహా) పేర్లు చెప్పబడతాయి; అయితే అశుభకర్మవల్ల సాధారణులు ఈ స్థల విలువను గుర్తించరని కూడా సూచించబడుతుంది. గ్రహదోషాలు, భూతప్రేతాది ఉపద్రవాలు, అనేక రోగాలు—ఇవి సోమేశ్వర దర్శనమాత్రంతో శమిస్తాయని విస్తృత జాబితాతో చెప్పబడుతుంది. చివరికి సోమేశ్వరుడు ‘పశ్చిమో భైరవ’ ‘కాలాగ్నిరుద్ర’ వంటి బిరుదులతో ఏకరూపుడని నిర్ధారించి, ఆయన మహాత్మ్యం ‘సర్వపాతకనాశన’మని—సర్వ పాపాలను నిర్మూలించే తీర్థసిద్ధాంతమని—సంక్షేపంగా పునరుద్ఘాటించబడుతుంది.

29 verses

Adhyaya 9

मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి ప్రభాసక్షేత్రంలో శంకరుని సోమేశ్వరుడని భక్తితో నమస్కరించి, కాలాగ్ని-కేంద్రిత దివ్యరూప దర్శనాన్ని స్మరిస్తుంది. ఆది లేని, ప్రళయాతీతుడైన ప్రభువు ముండమాల ఎలా ధరించగలడు? అనే తత్త్వసందేహాన్ని ఆమె అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు సమాధానం ఇస్తాడు—అనంత కల్పచక్రాలలో అనేక బ్రహ్మలు, విష్ణువులు ఉద్భవించి లయమవుతారు; ముండమాల పునఃపునః సృష్టి-ప్రళయాలపై ప్రభుత్వానికి చిహ్నం. తరువాత ప్రభాసలో శివుని శాంత, జ్యోతిర్మయ, ఆది-మధ్య-అంతాలకు అతీతమైన స్వరూపం వర్ణించబడుతుంది—ఎడమవైపు విష్ణువు, కుడివైపు బ్రహ్మ, అంతర్భాగంలో వేదాలు, నేత్రాలుగా లోకదీప్తులు; దీనితో దేవి సందేహం నివృత్తి అయి విస్తృత స్తోత్రం చేస్తుంది. ఆపై దేవి ప్రభాస మహిమను మరింత వివరించమని కోరుతూ, విష్ణువు ఎందుకు ద్వారకను విడిచి ప్రభాసలోనే అంతం పొందుతాడు? అని అనేక ప్రశ్నలు వేస్తుంది—విశ్వకార్యాలు, అవతారధర్మం, నియతి మొదలైనవి. సూతుడు సందర్భాన్ని కట్టిపడేసి, ఈశ్వరుడు ‘రహస్య’ ఉపదేశాన్ని ప్రారంభిస్తాడు—ప్రభాసం ఇతర తీర్థాలకన్నా ఫలప్రదం; ఇక్కడ బ్రహ్మ-తత్త్వం, విష్ణు-తత్త్వం, రౌద్ర-తత్త్వం అనన్యంగా ఏకమవుతాయి. 24/25/36 తత్త్వసంఖ్యలను బ్రహ్మ-విష్ణు-శివ సన్నిధితో అనుసంధానించి చెప్పబడుతుంది. చివరగా ఫలశ్రుతిలో ప్రభాసంలో మరణం అన్ని వర్ణాశ్రమాలు, అన్ని యోనుల జీవులకు—భారీ పాపభారితులకైనా—ఉన్నత గతి, శుద్ధి ప్రసాదిస్తుందని క్షేత్రపావన తత్త్వం ప్రతిపాదించబడుతుంది.

62 verses

Adhyaya 10

तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ తత్త్వవిచారాన్ని తీర్థయాత్రా-పటంగా మారుస్తాడు. భూమి, జలం, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశం అనే తత్త్వక్షేత్రాలకు వరుసగా బ్రహ్మ, జనార్దనుడు, రుద్రుడు, ఈశ్వరుడు, సదాశివుడు అధిష్ఠాతలని చెప్పి, ఆ తత్త్వక్షేత్రాల్లో ఉన్న తీర్థాలు ఆయా దేవతల సన్నిధిని పంచుకుంటాయని ప్రతిపాదిస్తాడు. తరువాత జల, తేజ, వాయు, ఆకాశ తత్త్వాలకు అనుసంధానమైన తీర్థసమూహాలను (ప్రత్యేకంగా అష్టక సమూహాలుగా) లెక్కపెట్టి, జలతత్త్వం నారాయణునికి అత్యంత ప్రియమని, ఆయనను ‘జలశాయి’ అని స్మరిస్తారు. అనంతరం భల్లుకా-తీర్థం ప్రస్తావన వస్తుంది—అది సూక్ష్మమైనది, శాస్త్రజ్ఞానం లేక గుర్తించడం కష్టం; కానీ కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే విస్తారమైన లింగపూజకు సమాన ఫలాన్ని ఇస్తుందని వర్ణన. మాసవ్రతాలు, అష్టమి-చతుర్దశి, గ్రహణకాలం, కార్త్తికీ వంటి సమయాల్లో ప్రభాస లింగాల ప్రత్యేక పూజ విధానం చెప్పబడుతుంది; సరస్వతి-సముద్ర సంగమంలో అనేక తీర్థాల సమాగమం కూడా వర్ణించబడుతుంది. వివిధ కల్పాల్లో క్షేత్రానికి ఉన్న అనేక నామాల దీర్ఘ పరంపరను చెప్పి, భిన్న ఆకార-పరిమాణాల ఉపక్షేత్రాల విస్తారాన్ని వివరించారు. చివరగా ప్రళయానంతరం కూడా ప్రభాసం నిలిచే పవిత్ర క్షేత్రమని పునరుద్ఘాటించి, శ్రవణ-పఠనం నైతిక శుద్ధిని కలిగిస్తుందని చెప్పి, ఈ ‘రౌద్ర’ దివ్యాఖ్యానం వినినవారికి ఉత్తమ పరలోకగతి లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి ప్రకటించారు.

58 verses

Adhyaya 11

प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa

ఈ అధ్యాయంలో దేవి ప్రశ్నలతో ప్రేరితమైన తత్త్వవివరణ సాగుతుంది. ఆనందించినప్పటికీ జిజ్ఞాసతో దేవి ప్రభాస-క్షేత్రం గురించి మరింత విస్తృతంగా అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు ముందుగా జంబూద్వీపం, భారతవర్షం యొక్క పరిమాణాలు, సరిహద్దులు వివరించి, భారతాన్ని ప్రధాన కర్మభూమిగా నిరూపిస్తాడు—ఇక్కడే పుణ్యపాప ఫలాలు కార్యరూపంలో వ్యక్తమవుతాయి. తరువాత కూర్మ-రూపకాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని భారత ‘దేహం’పై నక్షత్రగణాలు, రాశిస్థానాలు, గ్రహాధిపత్యాలను అమర్చి, గ్రహ/నక్షత్ర పీడ వల్ల సంబంధిత ప్రాంతానికి పీడ కలుగుతుందని, దానికి శాంతిగా తీర్థకర్మలు చేయవలసినదని సూచిస్తాడు. ఈ పటంలో సౌరాష్ట్ర స్థానం చూపించి, సముద్రసమీపంలోని ప్రభాసాన్ని విశిష్ట భాగంగా పేర్కొంటాడు; అక్కడ మధ్య పీఠికలో ఈశ్వరుడు లింగరూపంగా నివసిస్తాడు—కైలాసానికన్నా ప్రియమైనదిగా, రహస్యంగా రక్షింపబడినదిగా. “ప్రభాస” అనే పేరుకు అనేక వ్యుత్పత్తులు చెప్పబడతాయి—ప్రకాశం, జ్యోతులూ తీర్థాల మధ్య ప్రాధాన్యం, సూర్యసన్నిధి, తిరిగి పొందిన కాంతి. అనంతరం దేవి ప్రస్తుత కల్పంలో దీని ఉద్భవకథను అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు సూర్యుని వివాహాలు (ద్యౌః/ప్రభా మరియు పృథివీ/నిక్షుభా), సంజ్ఞకు సూర్యతేజం అసహ్యమై కలిగిన బాధ, ఛాయా ప్రతిస్థాపన, యమ-యమునాదుల జననం, విషయం సూర్యునికి తెలిసిపోవడం, విశ్వకర్మ సూర్యతేజాన్ని ‘క్షౌర/శమన’ం చేయడం వర్ణిస్తాడు. చివరికి సూర్యుని ఋక్మయ తేజంలోని ఒక భాగం ప్రభాసంలో పడిందని చెప్పి, క్షేత్ర మహిమకూ పేరుకూ కారణాన్ని స్థాపిస్తాడు.

221 verses

Adhyaya 12

Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు శబ్దవ్యుత్పత్తి ద్వారా తీర్థప్రామాణ్యాన్ని, మహిమను వివరించుచున్నాడు. మొదట ‘రాజా/రాణి’ మరియు ‘ఛాయా’ వంటి పదాలకు ధాతు-ఆధారిత అర్థవ్యాఖ్యానాన్ని చేసి, పేరు-గుర్తింపు కూడా తత్త్వార్థాన్ని సూచిస్తుందని చూపుతాడు. తరువాత ప్రస్తుత మనువును వంశపరంపరలో స్థాపించి, శంఖ-చక్ర-గదాధర వైష్ణవలక్షణాలతో కూడిన వ్యక్తిని ప్రస్తావిస్తాడు; అలాగే యముడు ‘హీనపాద’ దోషంతో బాధపడుతున్నట్లు చెప్పి, దానికి పరిహారంగా తపస్సు అవసరమని సూచిస్తాడు. యముడు ప్రభాసక్షేత్రానికి వెళ్లి దీర్ఘకాలం తపస్సు చేసి, అపారకాలం లింగారాధన చేస్తాడు. ప్రసన్నుడైన ఈశ్వరుడు అనేక వరాలు ప్రసాదించి, ఆ స్థలాన్ని ‘యమేశ్వర’ అనే శాశ్వత నామంతో ప్రతిష్ఠిస్తాడు. చివర ఫలశ్రుతిగా—యమద్వితీయ నాడు యమేశ్వర దర్శనం చేస్తే యమలోక దర్శనం/అనుభవం నివారించబడుతుందని చెప్పి, ప్రభాస తీర్థయాత్రలో ఆ తిథి యొక్క మోక్షప్రద ప్రాముఖ్యతను ప్రకటిస్తుంది।

8 verses

Adhyaya 13

Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో దేవీ–ఈశ్వర సంభాషణ జరుగుతుంది. దేవి ప్రశ్నిస్తుంది—శాకద్వీపంలో గమనిస్తున్న సూర్యుడు క్షురధార వంటి కారణంతో ఎలా ‘కత్తిరింపబడ్డాడు’, ప్రభాసంలో పడిన అపార తేజస్సు ఏమైంది అని. ఈశ్వరుడు పాపనాశకమని చెప్పబడిన ‘ఉత్తమ సూర్యమాహాత్మ్యం’ను వివరిస్తాడు. సూర్యుని ఆద్య తేజోంశం ప్రభాసంలో పడి స్థలాకారాన్ని ధరించింది—మొదట జాంబూనద (సువర్ణ) వర్ణంగా, తరువాత మాహాత్మ్యబలంతో పర్వతసదృశంగా; జీవుల హితార్థం అక్కడ సూర్యుడు అర్కరూప ప్రతిమగా ప్రాదుర్భవించాడు. యుగానుసారం నామాలు—కృతయుగంలో హిరణ్యగర్భ, త్రేతాయుగంలో సూర్య, ద్వాపరంలో సవితా, కలియుగంలో అర్కస్థలం; అవతరణకాలం స్వారోచిష (ద్వితీయ) మనువు యుగమని పేర్కొంటారు. తేజోరేణువు వ్యాప్తితో క్షేత్రసీమలు, యోజన పరిమాణాలు, నదులు–సముద్రం వంటి హద్దులు వివరించి, విస్తృతమైన సూక్ష్మ తేజోమండలాన్ని వేరుగా చూపుతారు. ఈశ్వరుడు—నా నివాసం ఈ తేజోమండల మధ్యలో కన్ను పాపిలా ఉందని, సూర్యతేజంతో నా గృహం ప్రకాశించుట వల్లనే ‘ప్రభాస’ అనే నామం ప్రసిద్ధమైందని చెబుతాడు. ఫలశ్రుతి ప్రకారం అర్కరూప సూర్యదర్శనంతో పాపముక్తి, సూర్యలోకంలో మహిమ లభిస్తుంది; అటువంటి యాత్రికుడు సర్వతీర్థస్నానం, మహాయాగాలు, దానాలు చేసినవాడితో సమానుడు. నియమోపదేశంలో—అర్కపత్రాలపై భోజనం చేయడం ఘోరనింద్యమని, మహాశౌచదోషఫలమని చెప్పి నివారించమని ఆజ్ఞ. అర్కభాస్కరుని తొలి దర్శనానంతరం పండిత బ్రాహ్మణునికి మహిషదానం, తామ్రవర్ణ/ఎర్ర వస్త్ర ప్రస్తావన, సమీప అగ్నికోణ సంబంధం కూడా ఉంది. చివరగా సిద్ధేశ్వర లింగం (కలిలో ప్రసిద్ధం; పూర్వం జైగీషవ్యేశ్వర) దర్శనంతో సిద్ధులు కలుగుతాయని, సమీప భూగర్భ ద్వారం—సూర్యతేజంతో రాక్షసులు దగ్ధమైన స్థలం—కలిలో యోగినీలు, మాతృదేవతలు కాపాడే ‘ద్వారం’గా నిలిచిందని వర్ణిస్తుంది. మాఘ కృష్ణ చతుర్దశి రాత్రి బలి, పుష్ప, ఉపహారాలతో పూజచేస్తే సిద్ధి లభించే విధి చెప్పబడింది. ఉపసంహారంగా—ఈ ఉపదేశాన్ని విని ఆచరించేవాడు దేహాంతంలో సూర్యలోకాన్ని పొందుతాడని నిర్ధారిస్తుంది.

35 verses

Adhyaya 14

जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో దేవీ–ఈశ్వర సంభాషణగా ప్రభాసక్షేత్రంలోని సూర్యసంబంధ పవిత్రత, అర్కస్థలానికి ఆద్యస్థానం మరియు ప్రాంతాభరణత్వం, అలాగే పూజకు సరైన ప్రమాణాలు—మంత్రాలు, విధానాలు, ఉత్సవకాలాలు—విస్తారంగా ప్రశ్నించబడతాయి. ఈశ్వరుడు కృతయుగంలోని ప్రాచీన ఉదాహరణను చెప్పి సమాధానం ఇస్తాడు. శతకలాకుని కుమారుడైన ఋషి జైగీషవ్యుడు ప్రభాసానికి వచ్చి అపారకాలం క్రమంగా తపస్సు చేస్తాడు—వాయువాహారం, జలాహారం, పత్రాహారం, చాంద్రాయణ వ్రతచక్రాలు; చివరికి ఘోరసంయమంతో లింగాన్ని భక్తితో ఆరాధిస్తాడు. అప్పుడు శివుడు ప్రత్యక్షమై సంసారబంధాన్ని ఛేదించే జ్ఞానయోగాన్ని ప్రసాదించి, అహంకారరాహిత్యం, క్షమ, దమం వంటి ధర్మస్థిరక గుణాలను ఉపదేశించి, యోగైశ్వర్యం మరియు భవిష్యత్తులో దివ్యదర్శన సౌలభ్యాన్ని వరంగా ఇస్తాడు. యుగాలంతటా ఈ స్థలఫలం విస్తరిస్తుందని, కలియుగంలో అదే లింగం ‘సిద్ధేశ్వర’గా ప్రసిద్ధమవుతుందని అధ్యాయం చెబుతుంది. జైగీషవ్య గుహలో పూజా-యోగసాధన త్వరిత ఫలదాయకం, శుద్ధికరం, పితృలకూ హితకరం అని పేర్కొంటుంది. చివర ఫలశ్రుతిలో సిద్ధలింగారాధన అతి విశేష పుణ్యాన్ని కలిగిస్తుందని విశ్వతులనతో మహిమాపూర్వకంగా ప్రకటిస్తుంది.

32 verses

Adhyaya 15

पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga

ఈ అధ్యాయంలో ‘పాపహర/పాపనాశన’ లింగానికి సంబంధించిన సంక్షిప్త తత్త్వ-ఆచార వివరణ ఇవ్వబడింది. ఈశ్వరవాక్యంగా ప్రభాసక్షేత్రంలోని దిశానిర్దేశిత సూక్ష్మ భౌగోళిక నిర్మాణంలో దీని స్థానం చెప్పబడుతుంది—సిద్ధలింగానికి సమీపంలో, సూర్యసంబంధమైన అరుణుడు (ఉషస్స్వరూపం) తో అనుబంధంగా పాపనాశన లింగం ప్రతిష్ఠితమై ఉందని పేర్కొంటుంది. మరొక వాక్యంలో సూర్యుని సారథి దీనిని స్థాపించాడని చెప్పి సౌర సంబంధాన్ని బలపరుస్తుంది; అయినా ఆరాధన కేంద్రం శైవ చిహ్నమైన లింగమే। తదుపరి కాలనియమం స్పష్టంగా నిర్దేశించబడింది—చైత్ర మాస శుక్లపక్ష త్రయోదశినాడు విధివిధానంగా భక్తితో పూజ చేయాలి. దాని ఫలం ‘పుండరీక’ ఫలంతో సమానమని/తుల్యమని చెప్పి తీర్థమాహాత్మ్యాలలో కనిపించే పుణ్య-మాపక సూచనగా నిలుస్తుంది. చివరలో ఇది ప్రభాసఖండంలోని ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య (ప్రథమ భాగం) లో పదిహేనవ అధ్యాయమని కొలఫన్ తెలియజేస్తుంది।

4 verses

Adhyaya 16

पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)

ప్రభాసలో అర్కస్థల సమీపంలో ఉన్న మహా పాతాళ-వివర మహాత్మ్యాన్ని ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు. ఆది కాలంలో అంధకార స్థితిలో సూర్యద్వేషి అనేక బలవంతమైన రాక్షసులు ఉద్భవించి, ఉదయించే దివాకరుణ్ని హేళన చేస్తారు. అప్పుడు సూర్యుడు ధర్మసమ్మత కోపంతో తన తేజస్సును పెంచి, తన తీక్ష్ణ దృష్టితో వారిని క్షీణ గ్రహాల్లా, పడిపోయిన ఫలాల్లా లేదా యంత్రం నుంచి విడిచిన రాళ్లల్లా ఆకాశం నుంచి కూలదోస్తాడు—అధర్మం స్థిరంగా నిలవదని సూచనగా. గాలి వేగం, ఢీకొనుట వలన వారు భూమిని చీల్చుకొని రసాతలానికి దిగిపోతారు; చివరకు ప్రభాసానికి చేరగా, వారి పతనంతోనే ఆ పాతాళ-వివరం ప్రత్యక్షమైందని చెప్పబడుతుంది. అర్కస్థలం సర్వసిద్ధి ప్రసాదించే దేవస్థానమని, దాని పక్కనే ఈ వివరం ప్రధానమని; కాలక్రమంలో ఇతర అనేక రంధ్రాలు మరుగునపడ్డా ఇది మాత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తుందని వర్ణన. ఈ స్థలం సూర్యతేజస్సు మధ్యభాగంలా స్వర్ణప్రభ, సిద్ధేశుని రక్షణలో ఉండి, ప్రత్యేకంగా సూర్యపర్వదినాల్లో మహాఫలదాయకం. బ్రాహ్మీ, హిరణ్యా, సముద్ర సంగమమైన త్రిసంగమం కోటి-తీర్థ ఫలాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది. శ్రీముఖ-ద్వారంలో చతుర్దశి నాడు ఒక సంవత్సరం పాటు సునందాది మాతృగణ పూజ, పుష్ప-ధూప-దీప-నైవేద్యాలు, బ్రాహ్మణ భోజనం విధిగా చేయమని; దీని వలన సిద్ధి కలుగుతుందని, ఈ మహాత్మ్య శ్రవణం ఉత్తముణ్ని ఆపదల నుండి విముక్తం చేస్తుందని ఫలశ్రుతి.

27 verses

Adhyaya 17

Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలోని అర్కస్థలంలో భాస్కరుడు/సూర్యుని పూజావిధానాన్ని దేవికి ఉపదేశిస్తాడు. మొదట ఆదిత్యుని బ్రహ్మాండీయ మహిమను స్థాపిస్తాడు—దేవతలలో ఆద్యుడు, చరాచర జగత్తును ధారించేవాడు, సృష్టి-లయకర్త; అందువల్ల ఆరాధన విశ్వధర్మంతో అనుసంధానమై ఉందని చెప్పబడుతుంది. తదుపరి శుద్ధి క్రమం వివరించబడుతుంది—ముఖ, వస్త్ర, దేహ శౌచం; దంతకాష్ఠ నియమాలు (అనుమతించిన వృక్షాలు, వాటి ఫలితాలు, నిషేధాలు, ఆసనం, దంతధావన మంత్రం, కాష్ఠ విసర్జన విధి); అలాగే పవిత్ర మట్టి/జలంతో మంత్రసహిత స్నానం. తర్పణం, సంధ్య, సూర్యార్ఘ్యదానం విస్తారంగా చెప్పి పాపనాశం, పుణ్యవృద్ధి ఫలశ్రుతిని ప్రకటిస్తుంది. విస్తృత దీక్షావిధి చేయలేనివారికి వేదమార్గ ప్రత్యామ్నాయం ఇచ్చి ఆహ్వాన-పూజకు వైదిక మంత్రాలను సూచిస్తుంది. మండల ప్రతిష్ఠ, అంగన్యాసం, గ్రహ-దిక్పాల స్థాపన-పూజ, ఆదిత్య ధ్యానం మరియు మూర్తిరూప వర్ణన ఉన్నాయి. మూర్తిపూజలో అభిషేక ద్రవ్యాలు, ఉపవీతం, వస్త్రం, ధూపం, గంధం, దీపం, ఆరాత్రికం మొదలైన క్రమం; ఇష్ట పుష్పాలు, సుగంధాలు, దీపాలు; అర్పణకు అనర్హమైనవి కూడా నిర్దేశించబడతాయి—లోభం, ప్రసాదాన్ని తప్పుగా వినియోగించడం వంటి దోషాలపై హెచ్చరికతో. చివరలో రాహు ‘గ్రహణం’ అనేది గ్రాసం కాదు, ఆవరణమని వివరణ, ఉపదేశ గోప్యతా నియమాలు, అలాగే శ్రవణ-పఠన ఫలాలు—సమృద్ధి, రక్షణ, సామాజిక క్షేమం—వివిధ వర్గాలకు అనుగ్రహంగా చెప్పబడతాయి.

199 verses

Adhyaya 18

चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)

అధ్యాయము 18లో సూతుని వాక్యముగా సాగుతున్న కథనం కొనసాగుతుంది. ప్రభాసక్షేత్ర మహిమను విస్తారంగా విని దేవి—శంకరుని ఉపదేశమువలన తన భ్రమ, సందేహములు నివృత్తి అయ్యాయని, మనస్సు ప్రభాసమందు స్థిరమైందని, తపస్సు ఫలము సిద్ధించిందని తెలియజేస్తుంది. అనంతరం శివుని శిరస్సుపై నిలిచిన చంద్రుని (చంద్ర) ఉద్భవము ఎప్పుడు, ఏ విధముగా జరిగిందో ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు వరాహకల్పములో సృష్టి ఆరంభ దశలను సూచిస్తూ సమాధానమిస్తాడు. క్షీరసాగర మథనములో పద్నాలుగు రత్నములు ఉద్భవించగా, వాటిలో ప్రకాశమయమైన చంద్రుడు కూడా జన్మించెనని చెప్పబడుతుంది. శివుడు తానే చంద్రుని ధరిస్తానని చెప్పి, విషపాన ఘట్టముతో దాని సంబంధమును చూపి—ఈ చంద్రభూషణము మోక్షోన్ముఖ ప్రతీకమని వివరిస్తాడు. చివరగా ప్రభాసమందు స్వయంభూ లింగరూపముగా శివుని నిత్యసన్నిధి, సమస్త సిద్ధుల ప్రసాదకత్వము, కల్పాంతవరకు నిలిచే స్థితి ప్రతిపాదించబడుతుంది.

18 verses

Adhyaya 19

कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి ‘చంద్రుడు ఎల్లప్పుడూ పూర్ణుడిగా ఎందుకు ఉండడు?’ అని ప్రశ్నిస్తుంది. అప్పుడు ఈశ్వరుడు అమావాస్య నుండి పౌర్ణమి వరకు చంద్రకళల/తిథుల షోడశ విభజనను వివరిస్తాడు. తరువాత కాలమానాన్ని సూక్ష్మం నుండి మహత్తు వరకు క్రమంగా చెబుతాడు—త్రుటి, లవ, నిమేష, కాష్ఠా, కళ, ముహూర్త, అహోరాత్ర, పక్ష, మాస, అయన, సంవత్సరం, యుగ, మన్వంతర, కల్పం వరకు—ఇలా కర్మకాండ కాలగణనను విశ్వకాలంతో అనుసంధానిస్తాడు. మాయా/శక్తి సృష్టి-స్థితి-ప్రళయాలకు కార్యకారణమని, పుట్టినది చివరకు తన మూలకారణంలోకే తిరిగి చేరుతుందని ఈశ్వరుడు తత్త్వంగా స్థాపిస్తాడు. తరువాత దేవి ‘అమృతోద్భవుడూ భక్తిప్రియుడూ అయిన సోమునికి లాంఛనం ఎందుకు?’ అని అడుగుతుంది; ఈశ్వరుడు దక్షశాపమే కారణమని చెబుతాడు. అనేక చంద్రులు, బ్రహ్మాండాలు, కల్పాలు పునరావృతంగా ఉద్భవించి లయమవుతాయి; సర్గ-సంహారాలకు ఏకైక నియంత పరమేశ్వరుడే. చివరగా కల్ప-మన్వంతర కాలస్థానాలు, పూర్వావిర్భావాల సూచనలు, ధర్మస్థాపనార్థం విష్ణు అవతారక్రమం—భవిష్యత్ కల్కి అవతారంతో సహా—సంక్షేపంగా పేర్కొనబడుతుంది.

95 verses

Adhyaya 20

दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి అపార కాలచక్రాలలో దైత్య–రాక్షస సంబంధిత రాజ్యాధికారాల క్రమాన్ని వివరిస్తాడు. హిరణ్యకశిపుడు, బలి వంటి మహాబలవంతులైన రాజులను ఉదాహరణగా చూపుతూ, యుగసదృశ కాలాల్లో అధర్మాధిక్యం పెరిగి, తరువాత లోకవ్యవస్థ పునఃస్థాపన ఎలా జరుగుతుందో చెప్పబడుతుంది. తదుపరి వంశావళి–రాజవృత్తాంతం వస్తుంది: పులస్త్య వంశం, కుబేరుడు–రావణుడు మొదలైన వారి జన్మలు, పేర్లు–గుర్తింపులకు కారణమైన లక్షణాల వివరణ. ఆపై ప్రధాన మలుపు—అత్రి తపస్సుతో సోముడు (చంద్రుడు) అవతరించడం, సోముని ‘పతనం’ వల్ల జగత్తులో కలకలం, బ్రహ్మ జోక్యం, మరియు సోముని రాజత్వం–యజ్ఞప్రతిష్ఠలో స్థాపన; రాజసూయ సందర్భం, దక్షిణాదానం కూడా పేర్కొనబడతాయి. చివరగా ఓషధుల (వనస్పతులు, ధాన్యాలు, పప్పులు మొదలైనవి) ఉద్భవకథను కారణసహితంగా జాబితా రూపంలో చెబుతుంది. సోముడు జ్యోత్స్న ద్వారా లోకాన్ని పోషించేవాడని, వృక్షవనస్పతులకు అధిపతినని ప్రతిపాదించి, బ్రహ్మాండతత్త్వాన్ని వ్యవసాయ–ఆచారజీవితంతో అనుసంధానిస్తుంది.

78 verses

Adhyaya 21

Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)

ఇరవై ఒకటవ అధ్యాయంలో దేవి, సోముని ప్రత్యేక లక్షణం/స్థితి మరియు దానికి కారణం ఏమిటని ఈశ్వరుని ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు దక్షుని సంతానం, వివాహ విభజనను వివరిస్తాడు—దక్షుని కుమార్తెలు ధర్మ, కశ్యప, సోమ మొదలైనవారికి ఇచ్చబడినట్లు; తరువాత ధర్మపత్నులు–సంతానం, వసువులు–వంశం, సాధ్యులు, ద్వాదశ ఆదిత్యులు, ఏకాదశ రుద్రులు, అలాగే హిరణ్యకశిపు మొదలైన అసుర వంశావళిని సంక్షిప్తంగా చెప్పబడుతుంది. అనంతరం సోముని ఇరవై ఏడు నక్షత్ర భార్యల వివాహకథ వస్తుంది; రోహిణి సోమునికి అత్యంత ప్రియమని చెప్పబడుతుంది. నిర్లక్ష్యానికి గురైన ఇతర నక్షత్రపత్నులు దక్షుని ఆశ్రయిస్తారు. దక్షుడు సోమునికి సమదృష్టితో ఉండమని హెచ్చరిస్తాడు; సోముడు వాగ్దానం చేసి మళ్లీ రోహిణిపైనే ఏకాంతాసక్తి చూపుతాడు. అప్పుడు దక్షుడు శాపం ఇస్తాడు—సోముని యక్ష్మ (క్షయరోగం) పట్టి, అతని తేజస్సు క్రమంగా క్షీణిస్తుంది. తేజస్సు తగ్గిన సోముడు రోహిణి ఉపదేశంతో శాపదాత అధికారాన్నే ఆశ్రయించి, చివరికి మహాదేవుని శరణు కోరుతాడు. సోముడు విముక్తి కోరగా దక్షుడు—ఈ శాపం సాధారణ మార్గాలతో తొలగదు; శంకరుని ప్రసన్నం చేయమని చెప్పి, స్థల సూచన ఇస్తాడు: వరుణ దిశలో సముద్ర సమీపంలోని అనూప (చెరువు/చిత్తడి) ప్రాంతంలో స్వయంభూ, మహాప్రభావశాలి లింగం ఉంది; దాని దివ్య లక్షణాలతో భక్తితో పూజిస్తే శుద్ధి, పునరుత్థానం లభిస్తాయి. ఇలా నీతి (పక్షపాత ఫలితం), వంశావళి, ప్రభాస క్షేత్ర లింగోపాసన ఒకే అధ్యాయంలో సమన్వయమవుతాయి.

85 verses

Adhyaya 22

कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)

అధ్యాయం 22లో ప్రాభాసక్షేత్రపు యజ్ఞభూగోళంలో సోముడు దుఃఖస్థితి నుండి పునరుద్ధరణకు చేరే కథనం ఉంది. దక్షుని అనుమతి లభించినా శోకగ్రస్తుడైన సోముడు ప్రాభాసానికి వచ్చి ప్రసిద్ధ కృతస్మర పర్వతాన్ని దర్శిస్తాడు; శుభ వృక్షలతలు, పక్షులు, గంధర్వగానం, తపస్వులు మరియు వేదపారంగతుల సమూహంతో ఆ పర్వతం మహిమగా వర్ణించబడుతుంది. తర్వాత సోముడు సముద్రతీరంలో ‘స్పర్శ’తో సంబంధిత లింగరూపం సమీపంలో పునఃపునః ప్రదక్షిణ చేసి ఏకాగ్రంగా పూజిస్తాడు. ఫలమూలాహార నియమంతో దీర్ఘ తపస్సు చేసి, శివుని పరాత్పర స్వరూపాన్ని అనేక నామాలతో, యుగానుక్రమంగా దివ్యనామమాలతో కూడిన స్తోత్రంతో స్తుతిస్తాడు. శివుడు ప్రసన్నుడై వరమిస్తాడు—సోముని క్షయం, వృద్ధి కృష్ణ-శుక్ల పక్షాల్లో మారుమారుగా జరుగుతుంది; దక్షుని వాక్యమూ సత్యమవుతుంది, దాని కఠినత కూడా శమిస్తుంది. అధ్యాయంలో బ్రాహ్మణాధికారమే లోకస్థితికి, యజ్ఞసిద్ధికి ఆధారం అని నైతిక ఉపదేశం విస్తారంగా వస్తుంది. చివరగా సముద్రంలో గుప్తంగా ఉన్న లింగం, దాని స్థాపన విధానం చెప్పి, నిస్తేజమైన సోమునికి ‘ప్రభ’ తిరిగి వచ్చిన స్థలమే ‘ప్రాభాస’మని నిరూపిస్తుంది.

114 verses

Adhyaya 23

Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration

ఈ అధ్యాయంలో సోముడు (చంద్రుడు) శంభువు అనుగ్రహంతో పొందిన పరమ లింగాన్ని తీసుకొని భక్తి‑విస్మయాలతో ప్రభాసక్షేత్రంలో నివసిస్తాడు. లింగ రక్షణ, సరైన స్థల నిర్ణయం కోసం విశ్వకర్మ (త్వష్ట)ను నియమించి, మహాయజ్ఞానికి కావలసిన విస్తార సామగ్రిని సమీకరించేందుకు చంద్రలోకానికి వెళ్తాడు. మంత్రి హేమగర్భుడు ఏర్పాట్లు నిర్వహిస్తూ—అగ్నులతో కూడిన బ్రాహ్మణులను పిలిపించి, వాహనాలు మరియు అపార దానద్రవ్యాలను సిద్ధం చేసి, దేవ‑దానవ‑యక్ష‑గంధర్వ‑రాక్షసులు, సప్తద్వీపాధిపతులు, పాతాళవాసులు వరకు అందరికీ యజ్ఞ ఆహ్వానం ప్రకటిస్తాడు. ప్రభాసంలో వేగంగా మండపాలు, యూపాలు, అనేక కుండాలు నిర్మింపబడి, సమిధలు, కుశలు, పుష్పాలు, నెయ్యి, పాలు, స్వర్ణ పాత్రలు మొదలైనవి విధివిధానంగా సిద్ధమై ఉత్సవసమృద్ధి నెలకొంటుంది. సిద్ధతను హేమగర్భుడు సోమునికీ బ్రహ్మకీ నివేదిస్తాడు. బ్రహ్మ ఋషులతో కలిసి, బృహస్పతిని పురోహితునిగా చేసుకొని వచ్చి, ప్రభాసంలో తన పునఃపునః ఆగమనమును, కల్పభేదానుసార నామభేదాలను చెప్పి, పూర్వదోష పరిహారార్థం ప్రతిష్ఠ పునరుద్ధరణ అవసరమని తెలియజేసి బ్రాహ్మణులను సహాయానికి నియమిస్తాడు. తదుపరి అనేక మండపాల ఏర్పాటు, ఋత్విజుల నియామకం, రోహిణిని పత్నిగా చేసుకొని సోముని దీక్ష, వేదశాఖల ప్రకారం మంత్రజప విభజన, దిశల ప్రకారం నిర్దిష్ట ఆకృతుల్లో కుండ నిర్మాణం, ధ్వజ స్థాపన, పవిత్ర వృక్షాల ప్రతిష్ఠ జరుగుతాయి. చివరికి బ్రహ్మ భూమిలో ప్రవేశించి లింగాన్ని ప్రదర్శించి, బ్రహ్మశిలపై స్థాపించి మంత్రన్యాసంతో సోమేశ ప్రతిష్ఠను సంపూర్ణం చేస్తాడు. ధూమరహిత అగ్ని, దివ్య దుందుభులు, పుష్పవృష్టి వంటి శుభలక్షణాలు కనబడగా, అనంతరం విస్తార దక్షిణలు, రాజదానాలు, మరియు సోముని త్రికాల పూజా నియమం వర్ణించబడుతుంది.

135 verses

Adhyaya 24

सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)

ఈ అధ్యాయంలో దేవీ–ఈశ్వర సంభాషణ ద్వారా త్రేతాయుగ సందర్భంలో సోమనాథ లింగ ప్రతిష్ఠా మహిమను స్థాపిస్తారు. సోముడు తన తపస్సు, నిరంతర పూజాబలంతో శివుని జ్ఞానస్వరూపుడు, యోగస్వరూపుడు, తీర్థస్వరూపుడు, యజ్ఞస్వరూపుడు అని బహునామ స్తుతి చేస్తాడు. శివుడు ప్రసన్నుడై లింగంలో నిత్యసన్నిధి వరం ప్రసాదించి, స్థలానికి ‘ప్రభాస’ అనే పేరు, దేవునికి ‘సోమనాథ’ అనే నామం విధివిధానంగా నిర్ధారిస్తాడు. తదుపరి ఫలశ్రుతిలో సోమనాథ దర్శనం మహాతపస్సు, దానాలు, తీర్థయాత్రలు, మహాయాగాలు చేసిన ఫలంతో సమానమో లేదా మించినదో అని చెప్పి, క్షేత్రంలో భక్తిసాక్షాత్కారాన్ని ప్రధానంగా నిలుపుతుంది. పూజకు అనుకూలమైనవి, వర్జ్యమైనవి అయిన పుష్పపత్రాల జాబితా, తాజాదనం, రాత్రి–పగలు నియమాలు, నిషేధాలు కూడా వివరించబడతాయి. ఆరోగ్యలాభానంతరం సోముడు ప్రాసాద సముదాయం, నగర నిర్మాణం, దాన-వ్యవస్థలు ఏర్పాటు చేసిన వృత్తాంతం వస్తుంది. శివ నిర్మాల్యాన్ని చేతబట్టడం వల్ల అపవిత్రత కలుగుతుందనే బ్రాహ్మణుల సందేహానికి, నారదస్మరణ ద్వారా గౌరీ–శంకర సంభాషణలోని సిద్ధాంతం—భక్తి మహిమ, గుణానుసార స్వభావాలు, శివ–హరి పరమార్థంలో అద్వైత సంబంధం—ప్రకటించబడుతుంది. చివరగా సోమవారం వ్రతానికి ప్రస్తావన చేసి, గంధర్వ కుటుంబ కథ ద్వారా సోమనాథ ఉపాసనతో రోగశమన విధానాన్ని సూచిస్తారు.

181 verses

Adhyaya 25

सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)

ఈ అధ్యాయంలో సంభాషణ రూపంలో సోమవారం వ్రతం (సోమవార వ్రతం) విధానం వివరించబడింది. ఈశ్వరుడు ఒక గంధర్వుని పరిచయం చేస్తాడు; అతడు భవుడు (శివుడు) ప్రసన్నుడవ్వాలని కోరుతూ సోమవ్రత విధిని అడుగుతాడు. గోశృంగ ఋషి ఈ వ్రతం సర్వులకు హితకరమని ప్రశంసించి కారణకథను చెబుతాడు—దక్షశాపంతో బాధపడిన సోముడు దీర్ఘ ధ్యానంతో శివారాధన చేయగా, శివుడు ప్రసన్నుడై సూర్యచంద్రపర్వతాలు నిలిచినంతకాలం నిలిచే లింగప్రతిష్ఠ వరం ఇచ్చి, సోమునికి రోగనివృత్తి చేసి పునః కాంతిని ప్రసాదించాడు. తర్వాత వ్రతక్రమం వస్తుంది—శుక్లపక్ష సోమవారం శుద్ధి చేసి అలంకృత కలశం, పూజామండలం స్థాపించి, ఉమాసహిత సోమేశ్వరుని దిక్కుల రూపాలతో కూడి పూజించాలి. తెల్ల పుష్పాలు, నిర్దిష్ట నైవేద్యాలు, ఫలాలతో అర్చన చేసి, ఉమాయుక్త బహుముఖ-బహుభుజ శివుని ఉద్దేశించి చెప్పిన మంత్రంతో జపం చేయాలి. సోమవారాల వరుస ఆచరణ (వివిధ దంతకాష్ఠాలు, అర్పణలు, రాత్రి నియమాలు—దర్భపై శయనం, కొన్నిసార్లు జాగరణ) వివరించబడింది. తొమ్మిదవ రోజున ఉద్యాపనలో మండపం, కుండం, పద్మమండలం, ఎనిమిది దిక్కుల కలశాలు, స్వర్ణ ప్రతిమ, హోమం, గురుదానం, బ్రాహ్మణ భోజనం, వస్త్ర-గోదానం ఉంటాయి. ఫలశ్రుతి రోగనాశం, ఐశ్వర్యం, వంశహితం, శివలోక ప్రాప్తి చెబుతుంది; చివరికి గంధర్వుడు ప్రభాసలో సోమేశ్వరుని వద్ద వ్రతం చేసి వరాలు పొందుతాడు.

60 verses

Adhyaya 26

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు శైవ ఉపదేశ శైలిలో గంధర్వేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. ఘనవాహనుడు అనే గంధర్వుడు వరం పొంది కృతార్థుడై భక్తితో శివలింగాన్ని స్థాపిస్తాడు. ఆ లింగమే “గంధర్వేశ్వర”మని ప్రసిద్ధి, “గాంధర్వ-ఫలదాయకం”గా—గంధర్వ సంబంధిత ఫలాలను ప్రసాదించేదిగా—స్పష్టంగా చెప్పబడింది. దాని స్థానం సోమేశుని ఉత్తరంగా, దండపాణి సమీపంగా నిర్ధారించబడింది. తదుపరి ఆరాధనకు ప్రాయోగిక సూచన ఉంది—వరుణ సంబంధిత భాగంలో (వరదా-వారుణ-భాగం), ధనుస్సుల “పంచక” మధ్య ఉన్న స్థలంలో, పంచమి తిథినాడు పూజ చేస్తే ఉపాసకునికి దుఃఖక్లేశాలు నివారించబడతాయని చెప్పబడింది. చివరగా ఇది స్కంద మహాపురాణం 81,000 శ్లోక సమాహారంలో, ప్రాభాస ఖండం ఏడవ భాగం మరియు ప్రాభాస-క్షేత్ర-మాహాత్మ్య మొదటి విభాగానికి చెందిన అధ్యాయమని కొలొఫన్ తెలియజేస్తుంది.

2 verses

Adhyaya 27

गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—గౌరీ సమీపంలో గంధర్వసేన స్థాపించిన లింగం ‘విమలేశ్వర’మని, అది సర్వరోగవినాశకమని వివరిస్తాడు. దాని స్థల సూచనకు ‘మూడు ధనుస్సుల’ దూరం మరియు ‘పూర్వ విభాగం’ అనే దిశా సూచికలను చెప్పి, పవిత్ర క్షేత్రంలో మార్గదర్శకంగా నిలుపుతాడు. భక్తితో పూజ చేయవలెనని సూచించి, ముఖ్యంగా తృతీయా తిథి వ్రతాచరణకు అనుకూల కాలమని పేర్కొంటాడు. ఫలశ్రుతిలో స్త్రీ సాధకురాలికి దౌర్భాగ్య నివృత్తి, ఇష్టసిద్ధి, పుత్ర–పౌత్ర లాభం, ప్రతిష్ఠా ప్రాప్తి కలుగుతాయని చెబుతాడు. చివరికి ఇది పాతకనాశక వ్రతకథగా వినబడినదని, త్రేతాయుగ పరంపరలో స్థాపించి కొలొఫన్ శైలిలో ముగిస్తాడు.

5 verses

Adhyaya 28

Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి సోమనాథ యాత్రకు తగిన కాలం, విధానం, నియమాలు స్పష్టంగా వివరించమని కోరుతుంది. ఈశ్వరుడు—అంతర సంకల్పం/భావం కలిగినప్పుడు ఏ ఋతువులోనైనా యాత్ర చేయవచ్చని, కారణం ప్రధానంగా భావమేనని చెబుతాడు. తరువాత సిద్ధతాచారాలు చెప్పబడతాయి: రుద్రునకు మానస నమస్కారం, యథాయోగ్య శ్రాద్ధం, ప్రదక్షిణ, మౌనం లేదా వాక్సంయమం, నియతాహారం, క్రోధ-లోభ-మోహ-మత్సరాది దోషత్యాగం। అనంతరం కలియుగంలో తీర్థానుగమనం, ముఖ్యంగా పాదయాత్ర, కొన్ని యజ్ఞపద్ధతులకన్నా శ్రేష్ఠఫలదాయకమని ప్రతిపాదిస్తుంది; ప్రభాసం తీర్థాలలో అసమానమని వర్ణిస్తుంది. పాదయాత్ర/వాహనయాత్ర, భిక్షాధారిత నియమం, నైతిక శుద్ధి ఆధారంగా ఫలభేదం చెప్పి, అనుచిత ప్రతిగ్రహం మరియు వేదవిద్య వ్యాపారీకరణ వంటి దోషాలపై హెచ్చరిస్తుంది। వర్ణాశ్రమభేదంగా ఉపవాస నియమాలు, కపటయాత్ర నింద, ప్రభాసంలో తిథిక్రమంగా దానకాలవిధానం ఇవ్వబడుతుంది. చివరికి—మంత్రహీనులు లేదా దరిద్రులు కూడా ప్రభాసంలో మరణిస్తే శివలోకాన్ని పొందుతారని ధృవీకరించి, తీర్థస్నానానికి సాధారణ మంత్రక్రమాన్ని తెలిపి, వచ్చిన వెంటనే ముందుగా ఏ తీర్థంలో స్నానం చేయాలనే తదుపరి విషయానికి దారి తీస్తుంది।

128 verses

Adhyaya 29

Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)

ఈ అధ్యాయంలో రెండు అనుసంధాన భాగాలు ఉన్నాయి. మొదటి భాగంలో తీర్థవిధి—ఈశ్వరుడు శుభ సముద్రతీరంలోని అగ్నితీర్థానికి యాత్రికుడిని దారి చూపి, సోమనాథానికి దక్షిణంగా ఉన్న పద్మక తీర్థాన్ని లోకప్రసిద్ధ పాపనాశక స్థలంగా పేర్కొంటాడు. శంకరుని మనసులో ధ్యానించి స్నానం చేయడం, వపనం/కేశచ్ఛేదం అనంతరం కేశాలను నిర్దిష్ట స్థలంలో సమర్పించడం, మళ్లీ స్నానం చేసి శ్రద్ధతో తర్పణం చేయడం అనే నియమం చెప్పబడింది. స్త్రీలు–గృహస్థులకు సంబంధించిన పరిమితులు, మంత్రం లేకుండా సముద్రస్పర్శ చేస్తే దోషం, పర్వకాలంలో నిర్దిష్ట విధితోనే సముద్రగమనం, సముద్రప్రవేశ మంత్రరూపాలు మరియు సముద్రంలో స్వర్ణకంకణం అర్పించడం కూడా విధిలో భాగంగా చెప్పబడింది. రెండో భాగంలో దేవి ప్రశ్నిస్తుంది—నదుల ఆశ్రయం, విష్ణు–లక్ష్మీ సంబంధం ఉన్న సముద్రానికి దోషం ఎలా వస్తుంది? ఈశ్వరుడు పురాకథను వివరిస్తాడు—ప్రభాసలో దీర్ఘయజ్ఞం ముగిసిన తరువాత దక్షిణ కోరిన బ్రాహ్మణుల భయంతో దేవతలు సముద్రంలో దాగారు; దేవతలను కాపాడేందుకు సముద్రం బ్రాహ్మణులకు గోప్యంగా మాంసం భోజనం చేయించింది, దాంతో బ్రాహ్మణశాపం వల్ల సముద్రం సాధారణంగా అస్పృశ్య/అపేయమైంది. బ్రహ్మ పరిహారాన్ని స్థాపించాడు—పర్వకాలాలు, నదీసంగమాలు, సేతుబంధం మరియు కొన్ని ప్రత్యేక తీర్థాలలో విధిపూర్వక సముద్రస్పర్శ శుద్ధిదాయకం, మహాపుణ్యప్రదం అవుతుంది; సముద్రం రత్నాదులతో ప్రతిదానం చేస్తుంది. చివరగా వాడవానల (సముద్రాంతర్గత అగ్ని) స్థలవివరణతో అగ్నితీర్థం రక్షితమైన గూఢ మహాఫలదాయకమని, దాని శ్రవణమాత్రమే ఘోరపాపులను కూడా శుద్ధి చేస్తుందని చెప్పబడింది.

96 verses

Adhyaya 30

सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits

దేవి ప్రశ్నకు ప్రతిగా ఈశ్వరుడు చెబుతాడు—అగ్ని తీర్థాలలో స్నానం చేసిన తరువాత యాత్ర నిర్బాధంగా సాగేందుకు చేయవలసిన విధానం. విధివిధానంగా స్నానం చేసి మహోదధికి అర్ఘ్యం సమర్పించాలి; గంధం, పుష్పాలు, వస్త్రాలు, లేపనాలతో పూజ చేయాలి. సామర్థ్యానుసారం బంగారు కంకణం/ఆభరణాన్ని పవిత్ర జలంలో అర్పించి, పితృులకు తర్పణం చేసి, కపర్దిన్ శివుని వద్దకు వెళ్లి గణ సంబంధ మంత్రంతో అర్ఘ్యం ఇవ్వాలి. మంత్రాధికార విషయమై కూడా సూచన ఉంది; శూద్రులకు అష్టాక్షర మంత్రస్మరణం మొదలైనది పేర్కొనబడింది. తదుపరి సోమేశ్వర దర్శనం చేసి అభిషేకం చేయాలి; శతరుద్రీయం మొదలైన రుద్రపాఠాలు/జపాలు చేయాలి. పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, చక్కెర/చెరకు రసం వంటి ద్రవ్యాలతో స్నాపనం, కుంకుమ, కర్పూరం, ఉశీర, కస్తూరి, చందనం వంటి సుగంధ లేపనాలు, ధూపం‑దీపం‑నైవేద్యం‑ఆరతి, అలాగే గీత‑నృత్యాది భక్తిసేవను ఆచరించాలి. ద్విజ తపస్వులకు, దీన‑దరిద్రులకు, అంధులకు, నిరాశ్రితులకు దానం చేయాలి; సోమేశ్వర దర్శన తిథిన ఉపవాస నియమం పాటించాలి. ఫలంగా—జీవిత దశలన్నింటిలో చేసిన పాపాలు క్షయమవుతాయి, వంశోద్ధారం కలుగుతుంది, దారిద్ర్య‑అపశకునాలు తొలగుతాయి, భక్తి మరింత పెరుగుతుంది; కలియుగంలో ధర్మాచరణ కష్టమైనా సోమేశ్వర సేవ మహాఫలదాయకమని చెప్పబడింది.

21 verses

Adhyaya 31

वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)

ఈ అధ్యాయంలో దేవీ–ఈశ్వర సంభాషణగా మూడు విషయాల కారణం ప్రశ్నించబడుతుంది—(1) ముందుగా బోధించిన ‘స-కార-పంచక’ యొక్క తత్త్వం, (2) ప్రభాస క్షేత్రంలో సరస్వతీ యొక్క స్థితి–ఆవిర్భావం, (3) వడవానల (సముద్రాగ్ని) ఉద్భవం మరియు దాని కాలం. ఈశ్వరుడు ప్రభాసంలో సరస్వతీ పావనశక్తిగా ప్రత్యక్షమై, హిరణ్యా, వజ్రిణీ, న్యంకు, కపిలా, సరస్వతీ అనే ఐదు నామాలతో ప్రసిద్ధమని వివరిస్తాడు. తదుపరి కారణకథలో, సోమ సంబంధ కారణంతో దేవ–అసుర సంగ్రామం శాంతించిన తరువాత బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో చంద్రుడు తారను తిరిగి అప్పగిస్తాడు. దేవతలు భూమిపై దృష్టి వేసి దధీచి మహర్షి ఆశ్రమాన్ని స్వర్గసమంగా దర్శిస్తారు—ఋతుపుష్పాలు, సుగంధ వనస్పతులతో విరాజిల్లే స్థలం. వారు సంయమితంగా, మనుష్యులవలె సమీపించి, ఋషి అర్ఘ్య–పాద్యాలతో సత్కరించి ఆసనాలు ఇస్తాడు. ఇంద్రుడు దేవతల ఆయుధాలను భద్రపరచమని కోరుతాడు. దధీచి మొదట స్వర్గానికి తిరిగి వెళ్లమని చెప్పినా, అవసర సమయంలో ఆయుధాలు తిరిగి పొందగలగాలి అని ఇంద్రుడు పట్టుబడతాడు. అప్పుడు ఋషి యుద్ధకాలంలో తిరిగి ఇస్తానని సత్యప్రతిజ్ఞ చేసి అంగీకరిస్తాడు; ఇంద్రుడు ఆయన సత్యంపై విశ్వాసంతో ఆయుధాలను సమర్పించి వెళ్తాడు. ఫలశ్రుతిగా—ఈ వృత్తాంతాన్ని నియమంతో శ్రద్ధగా వినేవాడు యుద్ధంలో విజయం, సత్పుత్రసంతానం, అలాగే ధర్మ–అర్థ–యశస్సు పొందుతాడని చెప్పబడింది।

19 verses

Adhyaya 32

दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)

ఈ అధ్యాయంలో దేవతలు వెళ్లిన తరువాత బ్రాహ్మణఋషి దధీచి తపస్సులో నిలిచి ఉత్తరదిశగా వెళ్లి నదీతీర ఆశ్రమంలో నివసిస్తాడు. అతని పరిచారిక సుభద్ర స్నాన సమయంలో తెలియక విడిచిపెట్టిన కౌపీనాన్ని తాకి గర్భవతిగా అవుతుంది; లజ్జతో అశ్వత్థ వనంలో ప్రసవించి, తెలియని కారణకర్తపై షరతుతో కూడిన శాపం ఉచ్చరిస్తుంది. ఇదివరకు లోకపాలులు మరియు ఇంద్రుడు దధీచిని చేరి అప్పగించిన ఆయుధాలను తిరిగి కోరుతారు. దధీచి వాటి తేజస్సును తన దేహంలో గ్రహించానని చెప్పి, తన అస్తుల నుంచే దివ్యశస్త్రాలు తయారు చేయమని సూచించి లోకరక్షణార్థం స్వచ్ఛందంగా దేహత్యాగం చేస్తాడు. దేవతలు ఐదు దివ్య సురభి గోవులను అస్తిశుద్ధికి నియమిస్తారు; వివాదం వల్ల సరస్వతికి శాపప్రసంగం వచ్చి, కర్మకాండంలో శౌచాశౌచ నియమాలకు కారణం చెప్పబడుతుంది. విశ్వకర్మ దధీచి అస్తుల నుంచి వజ్రం, చక్రం, శూలం మొదలైన లోకపాలాయుధాలను నిర్మిస్తాడు. తరువాత సుభద్ర శిశువును జీవంతో కనుగొంటుంది; అతడు కర్మనియతి అని చెప్పి, అశ్వత్థరసంతో పోషితుడైనందున ‘పిప్పలాద’ అనే నామం పొందుతాడు. ఆయుధాల కోసం తండ్రి హతుడయ్యాడని తెలిసి ప్రతీకార సంకల్పంతో తపస్సు చేసి ఘోర కృత్యను సృష్టిస్తాడు; అతని తొడ నుంచి అగ్నిరూప సత్త్వం ఉద్భవించి వాడవాగ్నితో సంబంధం పొందుతుంది. దేవతలు శరణు కోరగా విష్ణువు ఒకొక్కరిని ఒక్కొక్కరిగా భక్షించే విధానంతో ఆ ఉగ్రతను నియంత్రించి జగత్‌క్రమాన్ని స్థాపిస్తాడు. చివరలో శ్రవణఫలంగా—శ్రద్ధతో వినితే పాపభయం తొలగి జ్ఞానం, మోక్షసాధనకు తోడ్పడుతుందని చెప్పబడింది.

126 verses

Adhyaya 33

वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి గత సంఘటనల క్రమాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు వివరిస్తాడు—భయంకరమైన వాడవానల అగ్ని లోకవ్యవస్థను కుదిపివేస్తుండటంతో దేవతలు దానిని నియంత్రించి ఇతరత్రా తరలించాల్సి వచ్చింది. విష్ణువు సరస్వతిని ఆ అగ్నికి ‘యానభూత’గా నియమించాడు; గంగా మొదలైన నదీదేవతలు దాని దహనశక్తికి తాము అసమర్థమని చెప్పాయి. తండ్రి ఆజ్ఞ లేకుండా కార్యం చేయనని వ్రతబద్ధమైన సరస్వతి బ్రహ్మ అనుమతి పొందుతుంది; బ్రహ్మ ఆమెకు భూగర్భ మార్గాన్ని విధించి, అగ్ని భారంతో శ్రమించినప్పుడు ఆమె ‘ప్రాచీ’గా భూమిపై ప్రత్యక్షమై తీర్థ ద్వారాలను ప్రస్ఫుటం చేస్తుందని చెబుతాడు. తదుపరి సరస్వతి మంగళప్రస్థానం, హిమాలయ ప్రాంతం నుంచి నదిరూపంగా అవతరణ, భూగర్భ-భూదృశ్య ప్రవాహాల మధ్య పునఃపునః మార్పులు వర్ణించబడతాయి. ప్రభాసంలో హరిన, వజ్ర, న్యంకు, కపిల అనే నాలుగు ఋషుల హితార్థం సరస్వతి పంచస్రోతసుగా మారి ఐదు నామాలు పొందుతుంది—హరీణీ, వజ్రిణీ, న్యంకు, కపిలా, సరస్వతి. ఈ జలాల్లో నియమిత స్నాన-పానాలతో మహాపాపక్షయం, నిర్దిష్ట దోషశుద్ధి క్రమం చెప్పబడింది. తర్వాత కృతస్మరా అనే పర్వతరూపి వివాహానికి బలవంతం చేయగా, సరస్వతి యుక్తిగా వాడవానలాన్ని పట్టుకోమని కోరుతుంది; అగ్ని స్పర్శతో పర్వతం నశించి, మృదువైన రాళ్లు గృహదేవాలయ నిర్మాణానికి ఉపయుక్తమని కారణకథ ఏర్పడుతుంది. చివరికి సముద్రతీరంలో వాడవానలుడు వరం ఇవ్వబోతే, విష్ణు ఉపదేశంతో సరస్వతి ‘సూచీముఖ’త్వం కోరుతుంది—అగ్ని జలాన్ని త్రాగగలుగునుగాని దేవతలను దహించదు. శ్రవణ-పఠన ఫలశ్రుతితో అధ్యాయం ముగుస్తుంది.

103 verses

Adhyaya 34

वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రానికి సంబంధించిన దివ్యకథను వివరిస్తాడు. సరస్వతి వడవానలము (సముద్రగర్భంలోని ప్రళయాగ్ని) సంబంధమైన వరం పొందిన తరువాత, దైవాజ్ఞతో ప్రభాసానికి వచ్చి సముద్రాన్ని ఆహ్వానిస్తుంది. దివ్యశోభతో పరివారసహితంగా సముద్రుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు; సరస్వతి అతనిని సర్వభూతాలకు ఆద్యాధారమని సంబోధించి, దేవకార్యార్థం వడవాగ్నిని స్వీకరించమని ప్రార్థిస్తుంది. సముద్రుడు ఆలోచించి అంగీకరిస్తాడు; అగ్ని తీవ్రత పెరిగి జలచరులు భయపడతారు. అప్పుడు దైత్యసూదనుడు అచ్యుతుడు విష్ణువు వచ్చి జలచరులను ధైర్యపరచి, వరుణుడు/సముద్రుడికి ఆజ్ఞ ఇస్తాడు—వడవానలాన్ని లోతైన జలంలో నిక్షిప్తం చేసి నియంత్రితంగా నిలుపుము; అక్కడ అది సముద్రాన్ని త్రాగుతున్నట్లుగా ఉన్నా బంధితంగా ఉంటుంది. సముద్రుడు జలక్షయాన్ని భయపడగా, విష్ణువు సముద్రజలాన్ని అక్షయంగా చేసి జగత్సమతుల్యాన్ని స్థిరపరుస్తాడు. తరువాత సరస్వతి ఒక పేరుగల మార్గం ద్వారా సముద్రంలో ప్రవేశించి అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి అర్ఘ్యేశ్వరుని ప్రతిష్ఠిస్తుంది; ఆమె దక్షిణ-తూర్పున సోమేశుని సమీపంలో నిలిచిందని, వడవానల సంబంధాన్ని ధరించిందని చెప్పబడుతుంది. చివరగా అగ్నితీర్థంలో స్నానం, పూజ, దంపతులకు వస్త్ర-అన్నదానం, మహాదేవారాధన విధులు చెప్పబడతాయి. చాక్షుష, వైవస్వత మన్వంతరాల కాలసూచనతో పాటు, ఈ కథ శ్రవణం పాపనాశకమై పుణ్యకీర్తులను వృద్ధి చేస్తుందని ఫలశ్రుతి ఉంది.

37 verses

Adhyaya 35

Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి ప్రస్తుత మన్వంతరంలో భృగువంశీయుడైన ఔర్వుని జన్మకారణాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు వివరిస్తాడు—ధనలోభంతో క్షత్రియులు బ్రాహ్మణులను హతమార్చగా, ఒక స్త్రీ గర్భాన్ని ఊరు (తొడ)లో దాచుకొని రక్షించింది; అక్కడి నుంచే ఔర్వుడు అవతరించాడు. ఔర్వుడు తపస్సుతో ఉగ్ర రౌద్రాగ్ని—ఔర్వ/వాడవాగ్ని—సృష్టించి భూమిని దహించబోయాడు; దేవతలు బ్రహ్మను శరణు కోరారు. బ్రహ్మ ఔర్వుని శాంతింపజేసి, ఈ అగ్ని లోకాన్ని కాల్చకుండా సముద్రంలోకి మళ్లించమని ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు సరస్వతి స్వర్ణకలశంలో ప్రతిష్ఠిత అగ్నిని మోసుకుంటూ హిమాలయాల నుంచి పశ్చిమదేశం వరకు తీర్థమార్గంగా ప్రయాణిస్తుంది; ఆమె పునఃపునః అంతర్ధానమై, పేరుపేరున చెప్పబడిన కూపాలు, తీర్థాలు, ఈశ్వరస్థానాలు, సంగమాలు, వటవృక్షాలు, వనప్రాంతాలు, కర్మకేంద్రాలలో మళ్లీ ప్రత్యక్షమవుతుంది. చివరికి సముద్రతీరంలో సరస్వతి వాడవాగ్నిని లవణజలంలో విడిచిపెడుతుంది; అగ్ని వరం ఇస్తాడు, కానీ ముద్రికా-ఆజ్ఞతో సముద్రాన్ని ఎండబెట్టకూడదని నియంత్రించబడతాడు. ప్రాచీ సరస్వతి యొక్క దుర్లభత, మహిమ, అగ్నితీర్థ పుణ్యం, అలాగే ‘రౌద్రీ యాత్ర’ పూజాక్రమం—సరస్వతి, కపర్దిన్/శివ, కేదార, భీమేశ్వర, భైరవేశ్వర, చండీశ్వర, సోమేశ్వర, నవగ్రహాలు, రుద్ర-ఏకాదశ, బాలబ్రహ్మ—ఫలశ్రుతితో పాపనాశకమని చెప్పబడింది.

120 verses

Adhyaya 36

Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి ప్రాచీ సరస్వతీ యొక్క దుర్లభత్వం, ముఖ్యంగా ప్రభాసంలో ఆమెకు ఉన్న అత్యుత్తమ శుద్ధికర శక్తి గురించి ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు (శివుడు) ప్రభాస తీర్థ మహిమను నిర్ధారిస్తూ—ఈ నది దోషనాశిని, త్రాగుటకు/స్నానానికి కఠిన కాలనియమాలు అవసరం లేవు, ఇందులో స్నానపానాలు చేసినవారు, జంతువులు కూడా, పుణ్యాన్ని పొందుతారని చెబుతాడు. కురుక్షేత్రం, పుష్కరం వంటి స్థలాలతో పోల్చి ప్రభాసంలో దీని ప్రభావం విశేషమని పేర్కొంటాడు. తర్వాత సూతుడు ఒక దృష్టాంతం చెబుతాడు—భారత యుద్ధానంతరం బంధువధ పాపభారం వల్ల అర్జునుడు (కిరీటీ, నర-నారాయణ సంబంధితుడు) సమాజంలో నిందితుడై దూరం చేయబడతాడు. శ్రీకృష్ణుడు అతనిని గయ, గంగా, పుష్కరాలకు కాకుండా ప్రాచీ సరస్వతీ తీర్థానికి పంపుతాడు. అర్జునుడు త్రిరాత్ర ఉపవాసం చేసి, రోజుకు మూడుసార్లు స్నానం చేస్తాడు; దాంతో సంచిత పాపం తొలగి, యుధిష్ఠిరాది అతనిని మళ్లీ స్వీకరిస్తారు. అధ్యాయం ఆచార-నీతులను కూడా విస్తరిస్తుంది—ఉత్తర తీరానికి సమీపంలో మరణం పునరాగమనరహిత ఫలమని, తపస్సు శ్రేష్ఠమని, ఆ తీర్థంలో దానం-శ్రాద్ధాలు చేస్తే దాతకూ పితృదేవతలకూ అనేక రెట్లు ఫలం, తరతరాల ఉద్ధరణం కలుగుతుందని చెబుతుంది. చివరగా సరస్వతీ నదులలో శ్రేష్ఠ, ఇహలోక శాంతి మరియు పరలోక క్షేమాన్ని ప్రసాదించేదిగా పునరుద్ఘాటిస్తుంది.

58 verses

Adhyaya 37

कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రంలో సోమేశ్వర సన్నిధిలో సముద్రంలో కంకణం (బంగారు బంగారం/బ్రేస్‌లెట్) వేయుట అనే కర్మ యొక్క కారణం, విధి, ఫలం సంభాషణరూపంగా వివరించబడుతుంది. దేవి మంత్రాలు, విధానం, కాలం, పూర్వప్రసంగం అడుగుతుంది; ఈశ్వరుడు పురాణశైలిలో ఒక దృష్టాంతాన్ని చెబుతాడు. ధర్మనిష్ఠుడైన రాజు బృహద్రథుడు, అతని పతివ్రత రాణి ఇందుమతి మహర్షి కణ్వుని ఆతిథ్యంతో సత్కరిస్తారు. ధర్మోపదేశానంతరం కణ్వుడు ఇందుమతికి పూర్వజన్మకథను వెల్లడిస్తాడు—ఆమె గతంలో దరిద్ర ఆభీరి స్త్రీ, ఐదుగురు భర్తలతో సోమేశ్వరానికి వచ్చింది. సముద్రస్నానంలో అలల బలానికి ఆమె స్వర్ణకంకణం జారిపడి పోయి పోయింది; తరువాత మరణించి రాజకులంలో రాణిగా పునర్జన్మించింది. ఈ సౌభాగ్యం వ్రతం, తపస్సు, దానం వల్ల కాక, ప్రభాసంలో కంకణం సముద్రంలో పడిన సంఘటనకు సంబంధించిన స్థలవిశేష ఫలమని కణ్వుడు స్పష్టం చేస్తాడు. అనంతరం కంకణవిధి ఫలం—పాపనాశనం, సర్వకామప్రదత్వం—తెలిసి, సోమేశ్వర లవణజలస్నానానంతరం ప్రతి సంవత్సరం ఈ ఆచారం చేయుట పరంపరగా స్థిరపడుతుంది; తీర్థమహిమ వల్ల చిన్న కర్మకూ మహాఫలం కలుగుతుందని బోధించబడుతుంది.

29 verses

Adhyaya 38

Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి–ఈశ్వర సంభాషణ ద్వారా ప్రభాస-క్షేత్రంలో సోమేశ్వర దర్శనానికి ముందుగా కపర్ద్దీ-వినాయకుని (గణేశుని ఒక రూపం) ఎందుకు పూజించాలో వివరించబడింది. ఈశ్వరుడు సోమేశ్వరుడు ప్రభాసదేశంలో స్థాపితమైన సదాశివుని లింగరూపమని చెప్పి, విఘ్నాలను నియంత్రించే విఘ్నేశ్వరుడిగా కపర్ద్దీకి ప్రాధాన్యం నిరూపిస్తాడు. యుగానుసారం వినాయక అవతారాలు కూడా చెప్పబడతాయి—కృతయుగంలో హేరంబ, త్రేతాయుగంలో విఘ్నమర్దన, ద్వాపరయుగంలో లంబోదర, కలియుగంలో కపర్ద్దీ। కథలో దేవతలు ఆందోళన చెందుతారు; ఎందుకంటే మనుష్యులు విధివిధానాలు లేకుండానే సోమేశ్వర దర్శనమాత్రంతో స్వర్గసుఖాన్ని పొందుతుండటంతో కర్మక్రమం, లోకమర్యాదలు కదిలిపోతాయి. దేవతలు దేవిని శరణు కోరగా, దేవి తన దేహాన్ని సంకోచించగా ఏర్పడిన ‘మల’ నుండి చతుర్భుజ గజముఖ వినాయకుని ప్రదర్శించి, మోహంతో సోమేశ్వరుని చేరే వారికి విఘ్నాలు కలిగించి సంకల్పశుద్ధి, ధర్మయోగ్యతను కాపాడమని ఆజ్ఞాపిస్తుంది. అతనిని ప్రభాస-క్షేత్రరక్షకుడిగా నియమించి, కుటుంబ-ధనాసక్తి లేదా వ్యాధి వంటి కారణాలతో అస్థిరులను ఆపి, దృఢనిశ్చయులు మాత్రమే ముందుకు సాగేటట్లు చేయమని చెప్పుతుంది। అంతట కపర్ద్దీకి విఘ్నమర్దన స్తోత్రం, ఎర్రని ఉపచారాలతో పూజ, చతుర్థీ వ్రతాచరణ విధానం చెప్పబడుతుంది. ఫలశ్రుతిలో విఘ్నాలపై అధికారం, నిర్దిష్ట కాలంలో సిద్ధి, కపర్ద్దీ కృపవల్ల చివరకు సోమేశ్వర దర్శనం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది; ‘కపర్ద్దీ’ అనే నామం అతని కపర్దసదృశ రూపంతో అన్వయించబడింది।

59 verses

Adhyaya 39

Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలోని కేదారసంబంధ లింగమాహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. అది స్వయంభూ, శివప్రియము, భీమేశ్వర సమీపంలో ఉన్నది; పూర్వయుగంలో ‘రుద్రేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి. మ్లేచ్ఛసంసర్గ భయంతో అది లీనమై/గుప్తమై, తరువాత భూమిపై ‘కేదార’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధమైంది. లవణసముద్రంలోను పద్మక తీర్థ/కుండంలోను స్నానం చేసి రుద్రేశుడు, కేదారుడు అనే రూపాలలో పూజ చేయాలని విధి చెబుతుంది. ముఖ్యంగా శుక్లపక్ష చతుర్దశీనాడు ఏకరాత్రి జాగరణతో శివరాత్రి వ్రతం మహాపుణ్యదాయకమని పేర్కొంటుంది. తదనంతరం రాజు శశబిందు చతుర్దశీనాడు ప్రభాసానికి వచ్చి జపహోమరతులైన ఋషులను చూసి సోమనాథుని పూజించి, కేదారానికి వెళ్లి జాగరణం చేస్తాడు. చ్యవన, యాజ్ఞవల్క్య, నారద, జైమిని మొదలైనవారు అడిగినప్పుడు అతడు పూర్వజన్మకథ చెబుతాడు—కరువులో శూద్రుడై రామసరస్సులో కమలాలు తెచ్చి అమ్మలేకపోయాడు. అక్కడ అనంగవతీ అనే వేశ్య వృద్ధ/రుద్రేశ్వర లింగం వద్ద శివరాత్రి జాగరణం నిర్వహించింది; ఆహారాభావంతో అనుకోకుండా ఉపవాసం, స్నానం, కమలార్పణ, జాగరణం చేసిన ఫలంగా అతడికి తరువాత రాజ్యాధికారం లభించి కారణస్మృతి నిలిచింది. చివరికి ఈ లింగపూజ మహాపాపనాశకమూ, సర్వపురుషార్థప్రదమూ; అనంగవతీ కూడా అదే వ్రతఫలంగా అప్సరసగా మారిందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

58 verses

Adhyaya 40

भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణగా భీమేశ్వర లింగం యొక్క ఆవిర్భావం, నామకరణం, మహిమ వివరించబడుతుంది. ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలో కేదారేశ్వర సమీపంలో ఉన్న అత్యంత ఫలప్రదమైన లింగాన్ని సూచిస్తాడు—దానిని శ్వేతకేతువు ప్రతిష్ఠించాడు, పూర్వం భీముడు కూడా పూజించాడు. తీర్థఫలాలు, శుభ పరలోకగతి కోరువారికి అక్కడ విధివిధానాలతో పూజ, పాలు అభిషేకం మొదలైన క్రమాల ప్రాముఖ్యం చెప్పబడింది. దేవి కారణం అడుగుతుంది—శ్వేతకేతు లింగం ఎలా ప్రసిద్ధి చెందింది? అది భీమేశ్వరమని ఎందుకు పిలువబడింది? ఈశ్వరుడు చెబుతాడు: త్రేతాయుగంలో రాజర్షి శ్వేతకేతువు ప్రభాస సముద్రతీరంలో అనేక సంవత్సరాలు ఋతువులనుబట్టి ఘోర తపస్సు చేశాడు. శివుడు ప్రసన్నుడై వరాలు ఇచ్చాడు; శ్వేతకేతువు అచంచల భక్తి మరియు ఆ స్థలంలో శివుని నిత్య నివాసాన్ని కోరగా శివుడు అంగీకరించాడు; అప్పుడు అది ‘శ్వేతకేత్వీశ్వర’మని ప్రసిద్ధి చెందింది. కలియుగంలో తీర్థయాత్రలో భీమసేనుడు సోదరులతో వచ్చి ఆ లింగాన్ని పూజించగా అది ‘భీమేశ/భీమేశ్వర’ అనే పేరుతో మరల ఖ్యాతి పొందింది. చివరగా, కేవలం దర్శనం చేసి ఒక్కసారి భక్తితో నమస్కరించినా జన్మజన్మాంతర పాపాలు నశిస్తాయని శుద్ధిఫల శ్రుతి చెప్పబడింది.

17 verses

Adhyaya 41

भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara

అధ్యాయం 41లో ఈశ్వరుడు తూర్పు దిశలో స్థాపితమైన మహాశక్తిమంతమైన లింగ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు; అది సరస్వతితో సంబంధమై సముద్ర సమీపంలో ఉంది. కథలో విధ్వంసకరమైన “వడవానల” (సముద్రగర్భాగ్ని) వల్ల మహా సంకటము కలుగుతుంది. అప్పుడు దేవి లింగాన్ని సముద్రతీరానికి దగ్గరగా తీసుకెళ్లి విధివిధానంగా పూజ చేసి, వడవానలాన్ని తనలో గ్రహించి దేవహితార్థం సముద్రంలో విసర్జిస్తుంది. దేవతలు శంఖధ్వని, దుందుభి నాదం, పుష్పవృష్టితో ఉత్సవం చేసి, దేవిని “దేవమాతా” అనే గౌరవనామంతో సత్కరిస్తారు—ఇది దేవదానవులకు కూడా దుర్లభమైన కార్యమని పేర్కొంటారు. ఈశ్వరుడు తదుపరి, దేవి ఈ శుభలింగాన్ని స్థాపించినందున, అలాగే నదిశ్రేష్ఠమైన పాపనాశిని సరస్వతి స్తుతింపబడినందున, ఈ లింగం “భైరవ”గా ప్రసిద్ధి చెంది “భైరవేశ్వర”మని ఖ్యాతి పొందిందని వివరిస్తాడు. చివరగా విధానం: సరస్వతి మరియు భైరవేశ్వర పూజ—ప్రత్యేకంగా మహానవమి నాడు యథావిధి స్నానంతో—వాక్దోషాన్ని తొలగిస్తుంది. పాలాభిషేకంతో అఘోర మంత్రం జపిస్తూ లింగపూజ చేస్తే యాత్రాఫలం సంపూర్ణంగా లభిస్తుంది.

10 verses

Adhyaya 42

चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)

అధ్యాయం 42లో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాస-క్షేత్రంలో చండీశ దేవుని సమీపానికి వెళ్లి ఆరాధించే విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. సోమేశ/ఈశ దిక్భాగానికి సమీపంగా, దండపాణి నివాసానికి చాలా దూరం కాకుండా దక్షిణంగా ఆలయస్థానం సూచించబడింది. పూర్వం చండా మరియు కఠిన తపస్సు చేసిన ఒక గణుడు ఇక్కడ ప్రతిష్ఠించి పూజించినందువల్ల ప్రసిద్ధ చండేశ్వర లింగం వెలసిందని మహిమ స్థాపించబడింది. తదుపరి పూజాక్రమం వివరించబడింది—పాలు, పెరుగు, నెయ్యితో అభిషేకం; తేనె, చెరకు రసం, కుంకుమ లేపనం; కర్పూరం, ఉశీర, కస్తూరి సారం వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు చందనం; పుష్పార్చన; ధూపం, అగరు; సామర్థ్యానుసారం వస్త్రార్పణ; దీపాలతో నైవేద్యం, ముఖ్యంగా పరమాన్నం; అలాగే ద్విజులకు దానం-దక్షిణ. స్థలవిశేష ఫలితాలు కూడా చెప్పబడినవి—దక్షిణాభిముఖంగా ఇచ్చిన దానం చండీశునికి అక్షయమవుతుంది; చండీశుని దక్షిణంలో చేసిన శ్రాద్ధం పితృదేవతలకు దీర్ఘ తృప్తిని ఇస్తుంది; ఉత్తరాయణంలో ఘృత-కంబళ వ్రతం/దానం కఠిన పునర్జన్మను నివారిస్తుంది. చివరగా శూలినుని తీర్థభక్తి ప్రాయశ్చిత్తమని, నిర్మాల్య సంబంధ అపరాధాలు, అనుకోకుండా భక్షణం వంటి పాపాలు మరియు ఇతర కర్మదోషాల నుండి విముక్తి కలిగిస్తుందని బోధించబడింది.

12 verses

Adhyaya 43

आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)

అధ్యాయం 43లో ఈశ్వరుడు దేవికి దిక్సూచక తీర్థయాత్రా మార్గదర్శనం చేస్తాడు. సోమేశ్వరుని పడమర వైపు ‘ఏడు ధనుస్సుల’ పరిమిత దూరంలో సూర్యప్రతిష్ఠిత లింగం ఉందని, దాని పేరు ఆదిత్యేశ్వరమని, అది సర్వపాతకనాశనమని చెప్పబడింది. త్రేతాయుగ స్మృతి కూడా వస్తుంది—సముద్రుడు దీర్ఘకాలం రత్నాలతో ఆ లింగాన్ని ఆరాధించాడని, అందువల్ల స్థల మహిమ పురాతన కాలంలోనే స్థిరపడిందని వివరిస్తుంది. రత్నార్చన కారణంగా దీనికి ‘రత్నేశ్వర’ అనే ఉపనామం వచ్చింది. విధి ప్రకారం పంచామృతస్నానం చేసి ఐదు రత్నాలతో పూజించి, తరువాత రాజోపచారాలతో నియమబద్ధంగా ఆరాధించాలి. ఫలశ్రుతిలో మేరుదాన సమాన ఫలం, యజ్ఞదానాల సమష్టి పుణ్యం, పితృమాతృ వంశాల ఉద్ధరణ చెప్పబడింది; బాల్యం, యౌవనం, ప్రౌఢం, వృద్ధాప్యంలో చేసిన పాపాలు రత్నేశ్వర దర్శనంతో క్షాళితమవుతాయని పేర్కొంటుంది. అక్కడ ధేనుదాన మహిమను స్తుతించి పది పూర్వ, పది ఉత్తర తరాలకు మోక్షప్రాప్తి వాగ్దానం చేస్తుంది. సమ్యక్ లింగపూజ అనంతరం దేవుని కుడివైపు శతరుద్రీయ పఠనం చేసినవాడు పునర్జన్మ పొందడని చెబుతుంది. చివరికి శ్రద్ధతో వినడమే కర్మబంధ విమోచనమని ఉపసంహారం.

11 verses

Adhyaya 44

Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు క్రమబద్ధమైన ఆరాధనా విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఆదిత్యేశ్వరుని విధివిధానంగా పూజించిన తరువాత సాధకుడు సోమేశ్వరుని వద్దకు వెళ్లి పంచాంగ-భక్తితో విశేష శ్రద్ధతో పూజ చేయాలి. సాష్టాంగ ప్రణామం, ప్రదక్షిణ, పునఃపునః దర్శనం వంటి శారీరక భక్తి-చర్యలను ప్రధానంగా చెప్పాడు. సోమేశ్వర లింగంలో సూర్య–చంద్ర తత్త్వాల సమన్వయం ఉందని సూచించి, ఈ పూజ అగ్నీషోమ భావంతో యజ్ఞసంకల్పాన్ని ఆలయారాధన ద్వారా ప్రతీకాత్మకంగా పరిపూర్ణం చేస్తుందని తెలిపాడు. అనంతరం సమీపంలోని ఉమాదేవిని పూజించి, తరువాత దైత్యసూదన అనే మరో క్షేత్రస్థానానికి సాగాలని చెప్పి ప్రభాసక్షేత్రంలోని అనుసంధానిత పుణ్యపరిభ్రమణాన్ని చూపించాడు. చివరగా ఇది ప్రభాసఖండంలోని ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో సోమేశ్వరమాహాత్మ్యవర్ణనకు చెందిన 44వ అధ్యాయమని కొలఫోన్ పేర్కొంటుంది.

5 verses

Adhyaya 45

अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాస క్షేత్రంలో అంగారేశ్వరుని ఉద్భవం, పూజా విధానం మరియు దాని ఫలితాన్ని వివరిస్తాడు. త్రిపుర దహన సంకల్ప సమయంలో శివుని తీవ్రమైన క్రోధంలో ఆయన త్రినేత్రాల నుండి కన్నీళ్లు ప్రవహించాయి; ఆ దివ్య తత్త్వం భూమిపై పడి భూమిసుతుడిగా జన్మించింది—అతడే భోముడు/మంగళుడు (మంగళ గ్రహం). బాల్యంనుండే భోముడు ప్రభాసకు వచ్చి శంకరుని లక్ష్యంగా దీర్ఘ తపస్సు చేశాడు; శివుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇచ్చాడు. భోముడు గ్రహత్వాన్ని కోరగా శివుడు అంగీకరించి, అక్కడ భక్తితో అంగారేశ్వరుని పూజించే వారికి రక్షణ వాగ్దానం చేశాడు. ఎర్ర పుష్పాలతో అర్చన, తేనె-నెయ్యి మిశ్రమ ఆహుతులతో లక్షసంఖ్య హోమం, అలాగే పంచోపచార పూజను ఈ అధ్యాయం నిర్దేశిస్తుంది. ఫలశ్రుతిలో ఈ సంక్షిప్త మహాత్మ్య శ్రవణం పాపనాశం, ఆరోగ్యప్రదానం చేస్తుందని; విద్రుమం (పగడము) వంటి దానాలు ఇష్టఫలాన్ని ఇస్తాయని; భోముడు గ్రహమండలంలో దివ్య విమానంలో తేజోవంతుడిగా వర్ణించబడతాడు।

12 verses

Adhyaya 46

बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)

ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—ఉత్తర దిశలో ఉన్న మహాశక్తిమంతమైన ‘బుధేశ్వర’ లింగానికి వెళ్లుము. ఆ లింగాన్ని దర్శించడమే అన్ని పాపాలను హరించేదిగా వర్ణించబడింది; అందువల్ల అది పరమ పవిత్ర తీర్థం. ఈ క్షేత్ర ప్రతిష్ఠను బుధుడు (గ్రహాధిపతి) చేసినట్లు కథనం. బుధుడు సదాశివుని ఆరాధిస్తూ “పది వేల సంవత్సరాల నాలుగు సంవత్సరాలు” అన్నట్లు నాలుగు యుగసమాన కాలములపాటు ఘోర తపస్సు చేసి, చివరికి శివుని సాక్షాత్కార దర్శనం పొందాడు. ప్రసన్నుడైన శివుడు అతనికి గ్రహపదవిని ప్రసాదించి, ముఖ్యంగా సౌమ్యాష్టమి రోజున ఈ లింగాన్ని విధివిధానంగా పూజిస్తే రాజసూయ యాగఫలంతో సమానమైన ఫలం కలుగుతుందని తెలిపాడు. ఫలశ్రుతిలో దురదృష్ట నివారణ, వంశదోష శమనము, ఇష్టవియోగ నివృత్తి, శత్రుభయ నివారణ వంటి రక్షణలు చెప్పబడినవి. భక్తితో ఈ మహాత్మ్యాన్ని శ్రవణం చేసినవాడు పరమపదానికి దారితీస్తాడని ఉపసంహారం.

8 verses

Adhyaya 47

वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తూ—ఉమాతో సంబంధమైన తూర్పు భాగంలో, ఆగ్నేయ దిశా పరిధిలో ఉన్న ఒక విశిష్ట లింగంపై యాత్రికుడు దృష్టి పెట్టాలని చెబుతాడు. దేవాచార్యుడు ప్రతిష్ఠించిన ఈ మహాలింగం గురు బృహస్పతితో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ‘బృహస్పతీశ్వర’మని ప్రసిద్ధి చెందింది. దీర్ఘకాలం శ్రద్ధతో లింగభక్తి చేసినవాడు దుర్లభమైన కోరికలనూ పొందుతాడు; అనంతరం దేవతలలో గౌరవం, అలాగే ఈశ్వరజ్ఞానం లభిస్తాయి. బృహస్పతి నిర్మిత లింగ దర్శనమాత్రమే అపశకునాలను నివారించి, ప్రత్యేకంగా బృహస్పతి కారణమైన బాధలకు ఉపశమనమని చెప్పబడింది. శుక్ల చతుర్దశి గురువారంతో కలిసిన సమయం పూజకు అత్యుత్తమం. విధివిధానాలతో రాజోపచారాలతో గానీ, శుద్ధ భక్తిభావంతో గానీ పూజ చేయవచ్చు. పెద్ద పరిమాణంలో పంచామృత స్నానం చేయడం వల్ల మాతృఋణం, పితృఋణం, గురుఋణం అనే ఋణత్రయం నుండి విముక్తి, శుద్ధి, నిర్వంద్వ మనస్సు మరియు చివరికి మోక్షం లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. చివరగా—శ్రద్ధతో వినడం గురువును ప్రసన్నం చేస్తుంది।

11 verses

Adhyaya 48

Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస-క్షేత్రంలోని ఒక స్థానిక తీర్థ మహిమ వర్ణించబడింది. ఈశ్వరుడు దేవికి—పశ్చిమ దిశలో విభూతీశ్వర సమీపంలో భృగువంశీయుడు శుక్రుడు ప్రతిష్ఠించిన శివలింగం ఉందని, దాని దర్శన-స్పర్శములచేత పాపహరణం జరుగుతుందని తెలియజేస్తాడు। కథలో శుక్రుడు రుద్రప్రభావంతో ఘోర తపస్సు చేసి సంజీవనీ విద్యను పొందిన విషయం వస్తుంది. దైవకార్యార్థం శంభువు అతనిని మింగినప్పటికీ, దేవుని అంతర్భాగంలోనూ శుక్రుడు తపస్సు కొనసాగించి మహాదేవుని ప్రసన్నత పొందాడు; అనంతరం విడుదలై—ఇదే లింగనామం, పవిత్రతకు కారణకథగా చెప్పబడింది। తదనంతరం విధి—స్థిరచిత్తంతో లింగారాధన, మృత్యుంజయ మంత్రం లక్ష జపం, పంచామృతాభిషేకం, సుగంధ పుష్పపూజ. ఫలంగా మృత్యుభయ నివారణ, పాపముక్తి, ఇష్టసిద్ధి మరియు ఐశ్వర్యాది సిద్ధులు స్థిరభక్తితో లభిస్తాయని పేర్కొంటుంది।

12 verses

Adhyaya 49

Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వర–దేవి సంభాషణ రూపంలో ప్రభాస క్షేత్రంలో ఉన్న ‘శనైశ్చరైశ్వర/సౌరీశ్వర’ మహాలింగ క్షేత్ర మహిమను వివరిస్తుంది. ఈ లింగాన్ని ‘మహాప్రభ’ శక్తికేంద్రంగా పేర్కొని, మహాపాపాలు, భయాలు, విపత్తులను శమింపజేసేదిగా చెబుతుంది; శనిదేవుని ఉన్నత స్థితి శంభుభక్తితో అనుసంధానమై ఉందని తెలియజేస్తుంది. శనివారం వ్రతాచరణ విధి కూడా ఉంది—శమీ పత్రాలతో పాటు తిల, మాష, గుడ, ఓదనాది నైవేద్యాలు సమర్పించి పూజ చేయడం, అర్హుడైనవారికి నల్ల ఎద్దు దానం చేయడం। కథా భాగంలో రాజు దశరథునికి జ్యోతిష్యంగా సూచించిన సంకటాన్ని చెబుతుంది—శని రోహిణి వైపు కదలితే ‘శకటభేద’ దోషం వల్ల వర్షాభావం, క్షామం వస్తాయని భయం. ఇతర మార్గం లేదని తెలిసి దశరథుడు ధైర్యం, తపస్సుతో నక్షత్రలోకానికి వెళ్లి శనిని ఎదుర్కొని వరాలు కోరుతాడు—రోహిణికి హాని చేయకూడదు, శకటభేదం జరగకూడదు, పన్నెండు సంవత్సరాల క్షామం రాకూడదు; శని వాటిని అనుగ్రహిస్తాడు। ఇక్కడ దశరథకృత శని స్తోత్రం నిల్వ ఉంది—శనిదేవుని భయంకర రూపం, రాజ్యాన్ని ఇవ్వగలిగే/హరించగలిగే శక్తిని స్తుతిస్తుంది. భక్తితో పూజ చేసి అంజలి బద్ధంగా ఈ స్తోత్రం పఠించే వారికి శని పీడతో పాటు జన్మనక్షత్రం, లగ్నం, దశా-అంతర్దశా వంటి కాలాల్లో ఇతర గ్రహబాధల నుండీ రక్షణ ఉంటుందని శని షరతుతో అభయం ఇస్తాడు. శనివారం ఉదయం పఠనం, స్మరణం చేస్తే గ్రహజన్య దుఃఖాలు తొలగి అభీష్టసిద్ధి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది।

61 verses

Adhyaya 50

राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)

ప్రభాస ఖండంలోని 50వ అధ్యాయంలో దేవికి ఈశ్వరుడు ఒక విశిష్ట తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. రాహు (స్వభాను/సైంహికేయ) ప్రతిష్ఠించిన మహాశక్తిమంతమైన శివలింగం గురించి చెప్పబడుతుంది. దాని స్థానం వాయవ్య దిశలో—మంగళా సమీపంలో, అజాదేవి ఉత్తరంగా, అలాగే ఏడు ‘ధనుస్సు’ సూచికల పరిసరంలో ఉన్నదిగా నిర్దేశించబడింది. ఉద్భవకథలో భయంకర అసురుడు స్వభాను వెయ్యేళ్లు ఘోర తపస్సు చేసి మహాదేవుని ప్రసన్నం చేస్తాడు. ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు ‘జగద్దీపం’ వలె ప్రకాశిస్తూ అక్కడ లింగరూపంగా ప్రాదుర్భవించి/ప్రతిష్ఠితుడవుతాడు. ఫలశ్రుతిలో శ్రద్ధతో పూజించి సమ్యక్ దర్శనం చేస్తే బ్రహ్మహత్యాదిసమాన మహాపాపాలూ నశిస్తాయని చెప్పబడింది. అంధత్వం, బధిరత్వం, మూకత్వం, రోగం, దారిద్ర్యం తొలగి, అనంతరం సంపద, సౌందర్యం, ఇష్టసిద్ధి, దేవతుల్లాంటి భోగం లభిస్తాయి. చివరగా ఇది స్కందపురాణంలోని ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలోనిదని పేర్కొంటుంది.

9 verses

Adhyaya 51

केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస క్షేత్రంలోని కేతులింగం (కేత్వీశ్వర) యొక్క స్థలవివరణ, పూజావిధానం ఈశ్వర వచనంగా చెప్పబడింది. రాహ్వీశానానికి ఉత్తరంగా, మంగళాకు దక్షిణంగా, ధనుస్సు బాణం చేరేంత దూరంలో ఉన్నదని సంబంధిత భూగోళ సూచనతో తీర్థస్థానాన్ని నిర్దేశించి యాత్రికులకు మార్గదర్శనం చేస్తుంది. అనంతరం కేతు గ్రహం యొక్క భయంకర స్వరూపం, చిహ్నాలు వర్ణించి, అతడు శత దివ్యవర్షాలు తపస్సు చేసి శివానుగ్రహం పొందిన తరువాత అనేక గ్రహాలపై అధిపత్యం పొందిన కథను తెలిపింది. కేతువు అశుభోదయ సమయంలోను, తీవ్రమైన గ్రహపీడల సమయంలోను కేతులింగాన్ని భక్తితో ఆరాధించమని విధానం ఉంది—పుష్పాలు, గంధాలు, ధూపం, నానావిధ నైవేద్యాలను శాస్త్రోక్తంగా సమర్పించాలి. ఫలశ్రుతి స్పష్టం: ఈ స్థలం గ్రహదోషాలను శమింపజేసి పాపాలను నశింపజేస్తుంది. చివరగా దీనిని నవగ్రహలింగాల వ్యవస్థలోను, మొత్తం పద్నాలుగు ఆయతనాల పరంపరలోను స్థాపించి, నిత్య దర్శనంతో పీడాభయం తొలగి గృహస్థ సౌఖ్యం పెరుగుతుందని చెప్పబడింది.

17 verses

Adhyaya 52

सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara

ఈశ్వరుడు దేవికి “ఐదు సిద్ధ-లింగాల” మహిమను ఉపదేశించి, వాటి దర్శనంతోనే మనుష్యుల తీర్థయాత్ర విజయవంతమవుతుందని (యాత్రా-సిద్ధి) చెబుతాడు. అనంతరం సిద్ధేశ్వరుని స్థానం దిశానిర్దేశంతో చెప్పబడుతుంది—సోమేశుని సమీపంలో నిర్దిష్ట దిక్భాగంలో, ఒక ప్రసిద్ధ స్థలచిహ్నానికి తూర్పు విభాగంలో సిద్ధేశ్వరుడు స్థితుడని పేర్కొంటుంది. భక్తితో అభిగమనం, పూజ అత్యంత ఫలప్రదమని, అణిమా మొదలైన సిద్ధులు, పాపక్షయం, సిద్ధలోక ప్రాప్తి కలుగుతాయని వర్ణిస్తుంది. ఇందులో అంతర్గత “విఘ్నాలు” కూడా లెక్కించబడతాయి—కామం, క్రోధం, భయం, లోభం, ఆసక్తి, ఈర్ష్య, దంభం, ఆలస్యం, నిద్ర, మోహం, అహంకారం—ఇవి సిద్ధికి అడ్డంకులు. సిద్ధేశ్వరారాధనతో క్షేత్రవాసులు మరియు యాత్రికుల ఈ విఘ్నాలు కరుగుతాయని, అందువల్ల నియమబద్ధమైన యాత్ర, నిరంతర అర్చనకు ప్రేరణ కలుగుతుందని చెబుతుంది. చివరగా ఈ కథనం శ్రవణమాత్రంతో పాపనాశకమని, భక్తితో ధర్మార్థకామమోక్షాది యథోచిత ఫలాలను ప్రసాదించేదని నిర్ధారిస్తుంది.

8 verses

Adhyaya 53

कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)

శివ–దేవి సంభాషణ రూపంలో ఈ అధ్యాయంలో యాత్రికునికి కపిలేశ్వర తీర్థాన్ని సూచిస్తారు. యాత్రా క్రమంలో పేర్కొన్న స్థలానికి కొద్దిగా తూర్పున ఉన్న కపిలేశ్వర లింగం ‘మహాప్రభావం’గా వర్ణింపబడి, దాని దర్శనమాత్రంతోనే పాపక్షయం కలుగుతుందని స్పష్టం చేస్తారు. ఈ క్షేత్ర పవిత్రత రాజర్షి కపిలుని తపస్సుతో స్థాపితమైంది—అతడు అక్కడ మహాదేవుని ప్రతిష్ఠించి పరమ సిద్ధిని పొందాడు; అలాగే ఈ లింగంలో నిత్య దేవసాన్నిధ్యం ఉంటుందని చెప్పబడింది. తదుపరి కాలవిధానం—శుక్లపక్ష చతుర్దశినాడు నియమశీల భక్తుడు సర్వలోకహితార్థం కపిలేశ్వరరూపంగా సోమ/సోమేశుని ఏడు సార్లు దర్శిస్తే, గోదాన ఫలంతో సమానమైన ఫలం లభిస్తుంది. చివరగా దానవిధి—ఆ తీర్థంలో ఏకాగ్రచిత్తంతో ‘తిలధేను’ దానం చేసినవాడికి, తిలగింజలు ఎంతైతే అంత యుగాలపాటు స్వర్గవాసం కలుగుతుందని ఫలశ్రుతిగా ప్రకటించారు.

6 verses

Adhyaya 54

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలోని ఒక స్థానిక తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. దండపాణి నివాసానికి ఉత్తరంగా ఉన్న ‘ఉత్తమ గంధర్వేశ్వర’ లింగాన్ని యాత్రికులు దర్శించి పూజించవలెనని ఉపదేశం. ఈ కథలో గంధర్వరాజు ఘనవాహుడు, అతని కుమార్తె గంధర్వసేనా ప్రధాన పాత్రలు. రూపగర్వంతో గంధర్వసేనా శిఖండిన్ మరియు అతని గణుల చేత శపించబడుతుంది; తరువాత గోశృంగ ఋషి సోమ/శివభక్తి మరియు సోమవార వ్రతంతో సంబంధమైన అనుగ్రహం ఇచ్చి శాపశమన మార్గం చూపుతాడు. ఘనవాహుడు క్షేత్రంలో ఘోర తపస్సు చేసి లింగాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తాడు; కుమార్తె కూడా అక్కడే లింగాన్ని స్థాపిస్తుంది. ఆ పూజ్యలింగం ‘ఘనవాహేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి. దండపాణి సమీపంలో శ్రద్ధతో, నియమంతో పూజిస్తే శుద్ధుడు, నియమశీలి అయిన భక్తుడికి గంధర్వలోక ప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో ఇది ‘తృతీయ’ పాపనాశక, పుణ్యవర్ధక శక్తిస్థానమని వర్ణన; అగ్నితీర్థస్నానం, గంధర్వులు వందించిన లింగారాధన ప్రశంసించబడింది. ఉత్తరాయణాగమనంతో నిర్వాణప్రాప్తి ప్రత్యేకంగా అనుసంధానించబడింది; ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం, గౌరవించడం మహాభయ విమోచనమని తెలిపింది.

10 verses

Adhyaya 55

Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara

ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—గౌరీ సమీపంలో, నైరృత్య దిశ వైపు ఎక్కువ దూరం కాని చోట ఉన్న విమలేశ్వరాన్ని దర్శించమని. ఆ క్షేత్రం ‘పాప-ప్రణాశన’ స్థలంగా వర్ణించబడింది; స్త్రీలు, పురుషులు అందరికీ, శరీరక్షయంతో బాధపడేవారికీ కూడా పాపనాశనం చేసి దుఃఖనివృత్తి కలిగిస్తుంది। ఇక్కడ భక్తియుక్త అర్చనే ప్రధాన మార్గం; దాని ఫలితంగా కష్టాలు శమించి ‘నిర్మల’ స్థితి/పదం లభిస్తుంది। గంధర్వసేన మరియు విమలా సంబంధిత కారణకథ ద్వారా భూమిపై ఈ లింగం ‘విమలేశ్వర’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన విధానం చెప్పబడింది। చివరగా ఇది మహాత్మ్యాల క్రమంలో నాలుగవ భాగమని, సర్వపాపనాశక మహిమ కలదని స్పష్టం చేయబడింది।

6 verses

Adhyaya 56

धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)

ఈశ్వరుడు ప్రాభాసక్షేత్రంలో ధనదేశ్వరమనే ప్రసిద్ధ సిద్ధలింగ మహిమను వర్ణిస్తాడు. ఇది బ్రహ్ముని నైరృత (దక్షిణ-పడమర) భాగంలో, ‘ధనుస్సు’ ప్రమాణంలో పదహారవ స్థానంలో, రాహులింగ సమీపంలో ఉన్నదని చెప్పబడింది. ధనదుడు (కుబేరుడు) పూర్వస్థితులను స్మరించి, శివరాత్రి మరియు ప్రాభాసక్షేత్ర మహత్తును గ్రహించి అక్కడికి తిరిగి వచ్చి, ఆ స్థలంలోని అపూర్వ శక్తిని దర్శిస్తాడు. విధివిధానాలతో దీర్ఘకాలం ఘోర తపస్సు చేసి లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి పూజిస్తాడు. శివానుగ్రహంతో ధనదుడు అలకాధిపత్యం వంటి ఉన్నత స్థితిని పొందుతాడు; తపస్సు, భక్తితో అక్కడ శంకరుని ప్రత్యక్ష సన్నిధిని మరింత నిర్ధారిస్తాడు. చివరగా భక్తులకు ఉపదేశం—పంచోపచారాలతో, సుగంధ ద్రవ్యాలతో పూజిస్తే వంశంలో చిరస్థాయి సంపద, అజేయత్వం, శత్రువుల గర్వనిగ్రహం కలుగుతాయి; దారిద్ర్యం పుట్టదు. ఈ మహాత్మ్యాన్ని శ్రద్ధతో విని గౌరవించేవారికి స్థిరమైన మంగళం కలుగుతుంది.

10 verses

Adhyaya 57

वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి త్రిశక్తి తత్త్వాన్ని బోధిస్తాడు—ఇచ్ఛా, క్రియా, జ్ఞాన శక్తులు. ముందుగా చెప్పిన పవిత్ర లింగాల మహిమను కొనసాగిస్తూ, సాధకుడు తన సామర్థ్యానుసారం నిర్దిష్ట లింగాలను పూజించి, అనంతరం ఈ మూడు శక్తులను విధివిధానంగా ఆరాధించాలి అని క్రమాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. ప్రభాసక్షేత్రంలోని సోమేశ్వర ప్రాంతంలో ఇచ్ఛాశక్తి “వరారోహా”గా స్థితిచెందిందని చెప్పబడుతుంది. కథలో సోముడు విడిచిపెట్టిన ఇరవై ఆరు భార్యలు శుభప్రభాస భూమిలో తపస్సు చేస్తారు; అప్పుడు గౌరీ/పార్వతి ప్రత్యక్షమై వరాలు ప్రసాదించి, స్త్రీల దురదృష్ట నివారణకు ఒక ధార్మిక పరిహార విధానాన్ని స్థాపిస్తుంది. మాఘమాస శుక్ల తృతీయనాడు “గౌరీ వ్రతం” చేయాలని—దర్శనం, పూజ, అలాగే “పదహారు” రకాల దానాలు/నైవేద్యాలు (ఫలాలు, భక్ష్యాలు, పక్వాన్నాలు మొదలైనవి) మరియు దంపతుల సత్కారం సూచించబడింది. ఫలశ్రుతిలో అశుభనాశం, సౌభాగ్య-సంపద, ఇష్టసిద్ధి, మరియు సోమేశ్వరంలో వరారోహా పూజ వల్ల పాపం, దారిద్ర్యం నశిస్తాయని ప్రకటించబడింది.

22 verses

Adhyaya 58

अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)

ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలో స్థాపితమైన క్రియాత్మికా శక్తి యొక్క రెండవ స్వరూపాన్ని, దేవతలకు ప్రీతికరమైనదిగా వర్ణిస్తాడు. సోమేశ్వరుడు–వాయు మధ్య ప్రాంతంలో యోగినీలు పూజించే పీఠం ఉందని, పాతాళవివరానికి సమీపంలో నిధులు, దివ్య ఔషధాలు, రసాయనాలు భక్తులకు లభ్యమవుతాయని చెప్పబడింది. ఆ దేవి భైరవీగా గుర్తింపబడుతుంది. తరువాత త్రేతాయుగంలోని రాజు అజాపాలుడు వ్యాధులతో బాధపడుతూ ఐదు వందల సంవత్సరాలు భైరవీని ఆరాధిస్తాడు. దేవి ప్రసన్నమై అతని శరీరవ్యాధులన్నిటిని తొలగిస్తుంది; అవి మేకల రూపంలో దేహం నుంచి బయటికి వచ్చి, వాటిని కాపాడమని ఆజ్ఞ ఇస్తుంది—అందువల్ల అతడు ‘అజాపాల’గా ప్రసిద్ధి చెందుతాడు, దేవి ‘అజాపాలేశ్వరి’ అనే నామంతో నాలుగు యుగాలపాటు నిలుస్తుంది. అష్టమి, చతుర్దశి పూజలతో విశేష సంపద వృద్ధి అవుతుందని, ఆశ్వయుజ శుక్ల అష్టమినాడు సోమేశ్వరుణ్ని కేంద్రంగా చేసుకొని మూడుసార్లు ప్రదక్షిణ చేసి, స్నానం అనంతరం దేవిని వేరుగా పూజిస్తే మూడు సంవత్సరాలు భయశోకాలు తొలగుతాయని విధానం చెప్పబడింది. స్త్రీలకు వంధ్యత్వం, రోగం లేదా దురదృష్టం ఉన్నప్పుడు దేవి సన్నిధిలో నవమి వ్రతం చేయమని ఉపదేశం ఉంది. తరువాత రాజవంశకథ, రావణప్రసంగంలో రావణుడు దేవతలను అణచివేసినప్పుడు అజాపాలుడు ‘జ్వర’ాన్ని పంపి అతడిని బాధించి వెనుదిరిగేలా చేస్తాడు. చివరగా అజాపాలేశ్వరి వ్యాధిశమన, విఘ్ననాశక శక్తిని ప్రశంసిస్తూ గంధం, ధూపం, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు మొదలైన నైవేద్యాలతో పూజను పాపదుఃఖనివారణకరమని ప్రకటిస్తుంది.

51 verses

Adhyaya 59

अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణ రూపంలో తత్త్వబోధను తీర్థభూగోళం, కర్మఫలాలతో అనుసంధానంగా వివరిస్తారు। ఈశ్వరుడు ప్రభాసంలో నివసించే ‘మూడవ’ జ్ఞానశక్తిని చెప్పి, అది శివమయమై దారిద్ర్యనాశినిగా ప్రసిద్ధమని తెలియజేస్తాడు। దేవి శివుని ముఖతత్త్వం గురించి—ఆరవ ముఖానికి ఏ పేరు, దానినుంచి అజాదేవి ఎలా అవతరిస్తుందో—ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు గూఢరహస్యాన్ని వెల్లడిస్తాడు: పూర్వం ఏడు ముఖాలు ఉండేవి; వాటిలో ‘అజా’ ముఖం బ్రహ్మతో, ‘పిచు’ ముఖం విష్ణుతో సంబంధమై, ప్రస్తుతం శివుడు పంచవక్త్రుడిగా వ్యవహరించబడతాడు। అజాముఖం నుండి అంధాసురునితో ఘోరయుద్ధంలో అజాదేవి ప్రదర్శితమవుతుంది—ఖడ్గం-ఢాలు ధరించి, సింహవాహినిగా, అనేక దివ్యశక్తుల సమూహంతో కూడి। పారిపోయిన దైత్యులు దక్షిణ సముద్రం వైపు ప్రభాసక్షేత్రంలోకి వచ్చి నశిస్తారు; అనంతరం దేవి క్షేత్రపవిత్రతను గ్రహించి సోమేశుని సమీపంలో, సౌరీశునితో సంబంధించి సూచించిన దిశలో అక్కడే స్థిరపడుతుంది. ఫలశ్రుతి: దర్శనం వల్ల ఏడు జన్మల వరకు శుభగుణలాభం; సంగీత-నృత్యాలు చేయడం వంశంలోని అపశకునాలను తొలగిస్తుంది; ఎర్ర వత్తి గల నెయ్యిదీపం సమర్పిస్తే దీపంలోని దారాల సంఖ్యకు తగినంత కాలం మంగళం; పఠనం/శ్రవణం, ముఖ్యంగా తృతీయ తిథిన, ఇష్టసిద్ధిని ఇస్తుంది। చివరగా, ఈ శక్తుల పూజను చేసి సోమేశారాధన చేస్తే తీర్థయాత్ర ఫలం సంపూర్ణమవుతుందని ఉపదేశం।

20 verses

Adhyaya 60

मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి–ఈశ్వరుల మధ్య ప్రశ్నోత్తర రూపంలో తత్త్వచర్చ సాగుతుంది. ఈశ్వరుడు ముందుగా ప్రభాసక్షేత్ర యాత్ర ఫలాన్ని ప్రసాదించే మూడు “దూతీలు” (రక్షక స్త్రీశక్తులు)—మంగళా, విశాలాక్షీ, చత్వరదేవి—అని పేర్కొంటాడు. దేవి వారి స్థానం, పూజావిధానం స్పష్టంగా అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు వారి స్వరూపాన్ని శక్తిరూపాలుగా వివరిస్తాడు—మంగళా బ్రాహ్మీ, విశాలాక్షీ వైష్ణవీ, చత్వరదేవి రౌద్రీశక్తి. మంగళా స్థానం అజాదేవి ఉత్తరాన, రాహ్వీశకు దూరం కాకుండా దక్షిణాన అని చెప్పబడింది. సోమదేవుడు సోమేశ్వరంలో చేసిన అనుష్ఠాన సందర్భంతో మంగళా అనే నామానికి కారణం చెప్పబడుతుంది—ఆమె బ్రహ్మాది దేవతలకు మంగళాన్ని ప్రసాదించినందున “సర్వమాంగల్యదాయిని”గా ప్రసిద్ధి. తృతీయా పూజ వలన అమంగళం, శోకదుఃఖాలు నశిస్తాయని ఫలశ్రుతి ఉంది. దంపతీభోజనం, వస్త్రాలతో కూడిన ఫలదానం, పృషదతో కలిసి ఘృతసేవనం వంటి పుణ్యకర్మలను శుద్ధి, పుణ్యవృద్ధి కోసం సూచిస్తారు. చివరికి మంగళామాహాత్మ్యం సర్వపాతకనాశకమని సంగ్రహంగా ప్రకటించబడుతుంది.

12 verses

Adhyaya 61

ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)

ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలోని తూర్పు భాగంలో శ్రీదైత్యసూదన ఆలయ సమీపంలో ఉన్న ఒక దేవిని వర్ణిస్తాడు—ఆమె వైష్ణవీ స్వభావముగల క్షేత్రదూతి, క్షేత్రరక్షకీ. విష్ణువు ఒత్తిడితో బలవంతులైన దైత్యులు దక్షిణ దిశకు వెళ్లి అనేక దివ్యాయుధాలతో దీర్ఘకాల యుద్ధం చేస్తారు. వారిని జయించడం కష్టమని చూసిన విష్ణువు మహామాయ, తేజోమయి భైరవీశక్తిని ఆహ్వానించగా ఆమె తక్షణమే ప్రత్యక్షమవుతుంది. విష్ణువును దర్శించిన క్షణమే దేవి నేత్రాలు విశాలంగా విస్తరించి ప్రకాశిస్తాయి; అందువల్ల ఆమె ‘విశాలాక్షి’గా ప్రసిద్ధి చెంది అక్కడే శత్రునాశినిగా స్థాపితమవుతుంది. అనంతరం సోమేశ్వరుడు–దైత్యసూదనుడులతో సంబంధించి ‘ఉమా-ద్వయ’ యుగలారాధన, అలాగే తీర్థయాత్ర క్రమం—ముందుగా సోమేశ్వర దర్శనం, తరువాత శ్రీదైత్యసూదన దర్శనం—నిర్దేశించబడుతుంది. మాఘమాస తృతీయ తిథిన ప్రత్యేక పూజా విధానం చెప్పబడింది. ఫలితంగా వంశపారంపర్యంగా సంతానహీనత తొలగడం, ఆరోగ్యం–సుఖం నిలవడం, నిత్యభక్తునికి శుభసౌభాగ్య వృద్ధి కలుగుతుందని పేర్కొంటుంది. చివర ఫలశ్రుతి—ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం పాపనాశకరం, ధర్మవృద్ధికరం।

13 verses

Adhyaya 62

चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)

అధ్యాయం 62లో ఈశ్వరుడు లలితాదేవి సంబంధంగా తూర్పు దిశలో నిర్దిష్ట దూరం (దశ-ధన్వంతర) వద్ద ఉన్న దేవప్రియమైన మూడవ పవిత్ర ‘చత్వర’ స్థలాన్ని వివరిస్తాడు. క్షేత్రరక్షణార్థం ఈశ్వరుడు ప్రతిష్ఠించిన పరమ శక్తిమంతమైన దేవిని ‘క్షేత్ర-దూతి’, ‘మహారౌద్రి’, ‘రుద్రశక్తి’ అని పేర్కొంటారు. ఆ దేవి భూతగణాలతో కలిసి జీర్ణ గృహాలు, ఉద్యానాలు, ప్రాసాదాలు, అట్టాలికలు, మార్గాలు, అన్ని కూడళ్లలో సంచరిస్తూ రాత్రివేళ క్షేత్ర మధ్యభాగాన్ని కాపాడుతుంది. మహానవమి రోజున స్త్రీగానీ పురుషుడుగానీ విధిపూర్వకంగా వివిధ ఉపచారాలతో ఆమెను పూజించాలి. ఈ మహాత్మ్యం పాపనాశకమూ సమృద్ధిదాయకమూ; దేవి ప్రసన్నమైతే ఇష్టఫలాలను ప్రసాదిస్తుంది. యాత్రాఫలం కోరేవారు అక్కడ దంపతులకు భోజనం పెట్టాలని కూడా చెప్పబడింది.

8 verses

Adhyaya 63

भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ—యోగేశ్వరీకి దక్షిణంగా ఎక్కువ దూరం కాని చోట ఉన్న భైరవేశ్వర క్షేత్రానికి వెళ్లమని చెబుతాడు. అక్కడి లింగం సర్వపాపనాశకమై, దివ్యైశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించేదిగా వర్ణించబడింది. పూర్వకథ ద్వారా క్షేత్రాధికారాన్ని స్థాపిస్తుంది—దైత్యనాశార్థం దేవి కార్యారంభం చేసినప్పుడు భైరవుణ్ని ఆహ్వానించి తన దూతగా నియమించింది. అందువల్ల ఆమె ‘శివదూతి’గా, తరువాత ‘యోగేశ్వరీ’గా ప్రసిద్ధి చెందిందని, దేవీనామాలు–స్థానభూగోళ సంబంధం కూడా సూచించబడింది. భైరవుడు దూతసేవకు నియమితుడైన ఆ స్థలంలో లింగం ‘భైరవేశ్వర’మని ఖ్యాతి పొందింది; భైరవుడే ప్రతిష్ఠించి, దేవులు మరియు దైత్యులు ఇద్దరూ పూజించినట్లు చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతి ప్రకారం కార్తీకమాసంలో నియమానుసారంగా భక్తితో పూజించినవాడు, లేదా ఆరు నెలలు నిరంతరం ఆరాధించినవాడు, కోరిన ఫలాన్ని పొందుతాడు.

6 verses

Adhyaya 64

लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రపు తూర్పు దిశలో, ఐదు ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్న ఒక విశిష్ట తీర్థాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఆ స్థలం ‘లక్ష్మీశ్వర’మని ప్రసిద్ధి, దారిద్ర్యమూ అపశకునమూ నశింపజేసేదిగా చెప్పబడింది. దైత్యవధానంతరం దేవి లక్ష్మిని అక్కడికి తీసుకువచ్చారని, దేవి స్వయంగా ప్రతిష్ఠాకర్మం చేసి ‘లక్ష్మీశ్వర’ అనే నామాన్ని స్థాపించిందని ఇతివృత్తం వివరిస్తుంది. తదుపరి శ్రీపంచమి రోజున విధివిధానాలతో భక్తితో లక్ష్మీశ్వరుని పూజించవలెనని ఉపాసనావిధి చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో—ఉపాసకుడు లక్ష్మీ అనుగ్రహం నుండి విడిపోడు; మన్వంతరమంతకాలం వరకు దీర్ఘకాల సౌభాగ్యసంపదలు పొందుతాడని పేర్కొంటుంది. ఇది స్కందమహాపురాణం, ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో 64వ అధ్యాయం.

4 verses

Adhyaya 65

वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ, ప్రభాసక్షేత్రంలో వాడవేశ్వర-లింగానికి యాత్రికుడు వెళ్లాలని చెప్పాడు. దాని స్థానం పవిత్ర భూగోళ సంబంధంగా సూచించబడింది—లక్ష్మీశుని ఉత్తరంగా, విశాలాక్షి దక్షిణంగా—అని, యాత్రకు సూక్ష్మ మార్గపటం ఏర్పడుతుంది. తర్వాత కారణకథ: కాముడు (కృతస్మరుడు) దగ్ధమైనప్పుడు వాడవాగ్నితో ఒక పర్వతం సమతలమైంది; ఆ సందర్భంలో వాడవుడు అక్కడ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు, అందువల్ల ఆ స్థలం మహాశక్తిమంతమని ప్రసిద్ధి. భక్తుడు నియమప్రకారం పూజ చేసి శంకరునికి దశవిధ స్నానం/అభిషేకం చేయాలి. అక్కడ వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి దధి (పెరుగు) దానం చేస్తే అగ్నిలోకప్రాప్తి మరియు తీర్థయాత్ర ఫలం సంపూర్ణమవుతుంది.

5 verses

Adhyaya 66

अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)

ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలో విశాలాక్షీకి ఉత్తరంగా సమీపంలో ఉన్న మహాప్రభావశాలి లింగమైన ‘అర్ఘ్యేశ్వర’ మహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. అది దేవగంధర్వులు పూజించే, అత్యంత ఫలప్రదమైన లింగమని చెప్పబడింది. కథలో వాడవానలము (సముద్రాగ్ని) ధారిణి అయిన దేవి ప్రభాసానికి వచ్చి మహోదధిని దర్శించి, విధి ప్రకారం ముందుగా సముద్రానికి అర్ఘ్యాన్ని సమర్పిస్తుంది. అనంతరం మహాలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి యథావిధిగా పూజ చేసి, స్నానార్థం సముద్రంలో ప్రవేశిస్తుంది. ముందుగా అర్ఘ్యం అర్పించి తరువాత ప్రభువును ప్రతిష్ఠించినందున ఆ లింగం ‘అర్ఘ్యేశ/అర్ఘ్యేశ్వర’ అని ప్రసిద్ధి పొందిందని, అది పాపప్రణాశకమని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. ఎవడు పంచామృతాలతో లింగస్నానం చేయించి నియమపూర్వకంగా పూజిస్తాడో, అతడు ఏడు జన్మల వరకు విద్యను పొందుతాడు; శాస్త్రోపదేశానికి యోగ్యుడై, సందేహాలను నివృత్తి చేసే జ్ఞానిగా అవుతాడు. ఇది ప్రభాసఖండంలోని ఈ భాగానికి చెందిన 66వ అధ్యాయం.

7 verses

Adhyaya 67

कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో శివుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ ప్రభాసక్షేత్రంలో ‘కామేశ్వర’ అనే మహాలింగం ఉన్నదని తెలియజేస్తాడు. అది దైత్యసూదనానికి పడమర దిశలో, ఏడు ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్నదని, పూర్వం కామదేవుడు ఆ లింగాన్ని పూజించాడని చెప్పి యాత్రికుడు అక్కడికి వెళ్లాలని ఆదేశిస్తాడు. కథలో శివుని తృతీయ నేత్రాగ్నితో కాముడు దగ్ధుడైన సంఘటనను స్మరింపజేస్తారు. అనంతరం ‘అనంగ’ (దేహరహిత) స్థితి జ్ఞాపకంతో, అతడు సహస్ర సంవత్సరాలు మహేశ్వరుని ఆరాధించి, మళ్లీ కామనాసృష్టి సామర్థ్యాన్ని పొందినట్లు వర్ణించబడుతుంది. చివరగా ఫలశ్రుతి—ఈ లింగం భూమిపై ప్రసిద్ధి, సర్వపాపనాశనం, సర్వాభీష్టఫలప్రదం. మాధవ (వైశాఖ) మాసంలో శుక్లపక్ష త్రయోదశినాడు విధిపూర్వకంగా కామేశ్వర పూజ చేయాలని నియమం; దాని ఫలంగా సర్వకామసిద్ధి, సమృద్ధి, అలాగే స్త్రీలకు సౌభాగ్య/ఆకర్షణ వృద్ధి వంటి ఫలాలు పురాణభాషలో చెప్పబడతాయి.

6 verses

Adhyaya 68

गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity

అధ్యాయం 68 శివ–దేవి సంభాషణగా సాగుతుంది. ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలో సోమేశుని తూర్పున ఉన్న మహాశక్తిమంతమైన తపోవనాన్ని సూచిస్తాడు. దేవి పూర్వజన్మలో శ్యామవర్ణంగా ఉండి గోప్యంగా “కాళీ” అని పిలువబడింది; తపస్సుతో “గౌరీ” కావాలని వ్రతనిశ్చయం చేస్తుంది. ప్రభాసకు వచ్చి ఒక లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి పూజిస్తుంది; అది “గౌరీశ్వర”ంగా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. ఒకపాదస్థితి, గ్రీష్మంలో పంచాగ్ని, వర్షంలో తడిచిపోవడం, శీతంలో జలశయనం వంటి ఘోరతపస్సుతో ఆమె దేహం గౌరవర్ణంగా మారుతుంది—నియమబద్ధ భక్తి ఫలంగా ఈ రూపాంతరం వర్ణించబడుతుంది. తర్వాత శివుడు వరాలు ప్రసాదిస్తాడు; దేవి ఫలశ్రుతిని చెబుతుంది: అక్కడ దర్శనంతో శుభసంతానం, దాంపత్యసౌభాగ్యం, వంశవృద్ధి కలుగుతాయి; సంగీత-నృత్యార్పణతో దురదృష్టం తొలగుతుంది; ముందుగా లింగపూజ చేసి తరువాత దేవిపూజ చేస్తే పరమగతి/సిద్ధి లభిస్తుంది. బ్రాహ్మణులకు దానం, సంతానలేమికి కొబ్బరికాయ దానం, దీర్ఘసౌభాగ్యానికి ఎర్ర వత్తితో నెయ్యిదీపం వంటి విధులు చెప్పబడతాయి. సమీప తీర్థస్నానం పాపహరం, శ్రాద్ధం పితృహితం, రాత్రిజాగరణ భక్తిగీత-నృత్యాలతో చేయవలెనని పేర్కొంటుంది. చివరలో ఋతుసంధుల్లోనూ దేవి నిత్యసన్నిధి, ప్రత్యేకంగా తృతీయ తిథినాడు మరియు దేవి సన్నిధిలో ఈ అధ్యాయం పఠన-శ్రవణం చిరమంగళదాయకమని ప్రశంసించబడుతుంది.

29 verses

Adhyaya 69

गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి–ఈశ్వరుల మధ్య ధార్మిక సంభాషణగా ‘గౌరీశ్వర’ లింగ మహిమను, పాపనాశక ఫలాన్ని వివరించారు. దేవి—ప్రసిద్ధ గౌరీశ్వర లింగం ఎక్కడ స్థితి చెందింది? దాని పూజ వల్ల ఏ ఫలం కలుగుతుంది? అని అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు ఇది పాపక్షయకరమైన మహాత్మ్యమని చెప్పి, గౌరీతో సంబంధమైన ప్రసిద్ధ తపోవనాన్ని వర్ణిస్తాడు; అది ధనుస్సు ప్రమాణాలతో వృత్త/పరిధి రూప పుణ్యక్షేత్రంగా సూచించబడుతుంది. ఆ పవిత్ర ప్రదేశంలో దేవి ఏకపాద తపస్సుతో నిలిచినట్లు చెప్పి, లింగ స్థానం దిశానిర్దేశంతో—కొంచెం ఉత్తరంగా, ఈశాన్య కోణంలో, దూర సూచనలతో—నిర్ణయిస్తాడు. తదుపరి ఆరాధన ప్రభావం చెప్పబడుతుంది—భక్తితో లింగ పూజ, ముఖ్యంగా కృష్ణాష్టమి రోజున, పాప విముక్తిని ఇస్తుంది. దానధర్మం కూడా విధిలో భాగం: గోదానం, అర్హ బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం, ప్రత్యేకంగా అన్నదానం—దోషశమనానికి. చివరగా బలమైన ప్రాయశ్చిత్త ఫలశ్రుతి—భారీ పాపులు కూడా ఈ లింగ దర్శనమాత్రంతో పాపాల నుండి విడుదలవుతారని ప్రకటించబడుతుంది.

8 verses

Adhyaya 70

वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో దివ్య సంభాషణలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—ఆగ్నేయ దిక్కున గౌరీ తపోవనంలో ఇరవై ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్న మహాపుణ్య వరుణేశ్వర లింగాన్ని దర్శించమని. ఈ క్షేత్ర మహిమకు కారణకథ చెప్పబడుతుంది—పూర్వం కుంభజుడు (అగస్త్యుడు) సముద్రజలాన్ని త్రాగినప్పుడు జలాధిపతి వరుణుడు కోపతాపాలతో బాధపడ్డాడు. ప్రాభాసిక క్షేత్రం ఘోర తపస్సుకు యోగ్యమని తెలుసుకొని కఠిన తపస్సు చేసి, మహాలింగాన్ని స్థాపించి యుత సంవత్సరాల పాటు భక్తితో పూజించాడు. శివుడు ప్రసన్నుడై తన గంగాజలంతో ఖాళీ అయిన సముద్రాన్ని మళ్లీ నింపి వరుణునికి వరాలు ప్రసాదించాడు; అందువల్ల సముద్రాలు సదా పరిపూర్ణంగా ఉంటాయని, ఆ లింగం ‘వరుణేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి పొందిందని చెబుతుంది. తరువాత ఫలశ్రుతి, విధులు—వరుణేశ్వర దర్శనమాత్రంతో సమస్త తీర్థఫలం లభిస్తుంది; అష్టమి, చతుర్దశి తిథుల్లో పెరుగుతో లింగాభిషేకం చేస్తే వేదవిద్యా వైభవం పెరుగుతుంది. అక్కడ స్నానం, జపం, బలి, హోమం, పూజ, స్తోత్రం, నృత్యం మొదలైనవి అక్షయ ఫలదాయకమని, వివిధ వర్గాలు మరియు శరీరస్థితుల వారికి కూడా మోక్షోపకారకమని చెప్పి, తీర్థఫలము–స్వర్గకాంక్ష ఉన్నవారు స్వర్ణపద్మం, ముత్యాలు మొదలైన దానాలు చేయాలని ప్రశంసిస్తుంది.

13 verses

Adhyaya 71

उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస-క్షేత్రంలో ఉన్న ఒక లింగ మహిమను వివరిస్తారు. అది వరుణేశ్వరానికి దక్షిణంగా, మూడు ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్నదని చెప్పబడింది. వరుణుని భార్య ఉష భర్తృదుఃఖంతో వ్యాకులమై మహాఘోర తపస్సు చేసి అక్కడ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించింది; అదే ‘ఉషేశ్వర’ లింగంగా ప్రసిద్ధి చెందింది। ఉషేశ్వర లింగం సర్వసిద్ధులను ప్రసాదించేదిగా, సర్వసిద్ధులతో పూజింపబడేదిగా వర్ణించబడింది. భక్తితో పూజిస్తే పాపనాశనం జరుగుతుంది, మహాపాపభారంతో ఉన్నవారికీ పరమగతి లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. ప్రత్యేకంగా స్త్రీలకు ఇది సౌభాగ్యఫలదం, దుఃఖదౌర్భాగ్యనాశనం అని పేర్కొనబడింది।

6 verses

Adhyaya 72

Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు సంక్షిప్తంగా ధార్మిక-ఆచార బోధను అందిస్తాడు. అదే క్షేత్రంలో ‘జలవాస’ అని ప్రసిద్ధమైన విఘ్నేశ్వర గణేశుని దర్శనం చేయమని ఆదేశం ఉంది; ఆ దర్శనం విఘ్ననాశకమై సమస్త కార్యసిద్ధిని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది. కారణకథలో వరుణుడు తన తపస్సు నిర్ఘాతం లేకుండా సాగేందుకు జలజ ఉపహారాలతో భక్తితో గణపతిని పూజించాడని వర్ణన. చతుర్థి తిథినాడు తర్పణం చేసి గంధం, పుష్పాలు, మోదకాలతో పూజ చేయవలెనని విధానం; యథాభక్తి-యథాశక్తి ప్రకారం అర్పణం చేస్తే గణాధిపుడు సంతుష్టుడవుతాడనే నీతి ఇందులో నిగూఢం.

4 verses

Adhyaya 73

कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి తత్త్వసంభాషణ రూపంలో ప్రభాసక్షేత్రంలోని ఒక సూక్ష్మ యాత్రామార్గం వర్ణించబడింది. ఈశ్వరుడు దేవిని కుమారేశ్వర క్షేత్రానికి పంపి, అక్కడి లింగాన్ని మహాపాతకనాశకమైన అత్యంత ప్రభావశాలిగా పేర్కొంటాడు. వరుణ, నైరృత దిశల సూచనలు మరియు గౌరీ తపోవనం వంటి గుర్తుల ద్వారా ఆలయ స్థానం స్పష్టంగా చెప్పి, పవిత్ర భూగోళాన్ని ప్రయాణయోగ్యంగా చేస్తుంది. మహత్తపస్సు చేసిన తరువాత షణ్ముఖుడు (కుమారుడు/స్కందుడు) ఈ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని మూలకథ చెబుతుంది; అందువల్ల పేరుకు, మహిమకు ఆధారం వివరించబడుతుంది. తరువాత ఫలతులనలో—ఇతరత్ర నెలలపాటు చేసే ఉపాసన ఫలం, ఇక్కడ విధిపూర్వకంగా ఒక రోజు కుమారేశ్వర పూజతోనే లభిస్తుందని చెప్పి, విధి, అంతఃశుద్ధి, నియమాన్ని ప్రాధాన్యం చేస్తుంది. కామం, క్రోధం, లోభం, రాగం, మత్సరం త్యజించి, ఒక్క పూజకైనా బ్రహ్మచర్య/సంయమం పాటించాల్సిన నైతిక అర్హతలు చెప్పబడతాయి. చివరికి సరైన పూజే యాత్రాఫలాన్ని సమ్యకంగా ప్రసాదిస్తుందని నిర్ధారిస్తుంది.

8 verses

Adhyaya 74

Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ప్రాభాసక్షేత్రంలో ఉన్న పరమ పవిత్రమైన శాకల్యేశ్వర తీర్థానికి వెళ్లమని, దిశా-దూర సూచనలతో ఉపదేశిస్తాడు. ఈ లింగం “సర్వకామదం”గా కీర్తించబడింది. రాజర్షి శాకల్యుడు మహత్తర తపస్సు చేసి మహాదేవుణ్ని ప్రసన్నం చేయగా, ప్రసన్నుడైన దేవుడు అక్కడ లింగరూపంగా ప్రकटించి/ప్రతిష్ఠితుడయ్యాడు. కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే ఏడు జన్మల పాపాలు సూర్యోదయానికి చీకటి తొలగినట్లు నశిస్తాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. అష్టమి, చతుర్దశి రోజుల్లో పాలతో శివాభిషేకం చేయడం, గంధం-పుష్పాది క్రమోపచారాలతో పూజించడం విధిగా చెప్పబడింది; సంపూర్ణ తీర్థఫలాన్ని కోరువారికి స్వర్ణదానం కూడా సూచించబడింది. నాలుగు యుగాలకు నాలుగు నామాలు—కృతయుగంలో భైరవేశ్వర, త్రేతాయుగంలో సావర్ణికేశ్వర (సావర్ణి మనువుతో సంబంధం), ద్వాపరయుగంలో గాలవేశ్వర (ఋషి గాలవతో సంబంధం), కలియుగంలో శాకల్యేశ్వర (ముని శాకల్యునికి అణిమాది సిద్ధులు లభించటం). క్షేత్ర పవిత్ర పరిధి పద్దెనిమిది ధనుస్సుల వరకు అని, ఆ పరిధిలోని చిన్న జీవులకూ మోక్షయోగ్యత ఉందని చెప్పబడింది. అక్కడి జలాలు సరస్వతీ సమాన పవిత్రమని, దర్శనం మహాయజ్ఞఫలంతో సమానమని పేర్కొంటుంది. సోమపర్వంలో లింగ సమీపంలో నెలరోజులు అఘోరజపం, ఘృతహోమం చేస్తే మహాపాపులకూ “ఉత్తమ సిద్ధి” లభిస్తుందని వాగ్దానం. లింగం “కామికం”; అఘోరమే దాని ముఖం, భైరవ ప్రాధాన్యం వల్ల పూర్వం భైరవేశ్వర నామం ప్రసిద్ధి, కలియుగంలో శాకల్యేశ్వర నామం స్థిరమైంది.

20 verses

Adhyaya 75

कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రంలో ఉన్న శాకలకలేశ్వర/కలకలేశ్వర లింగ మహిమను ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు. దాని స్థానం, పాపనాశక ఖ్యాతి, అలాగే యుగానుసారం నామచతుష్టయం చెప్పబడింది—కృతయుగంలో కామేశ్వరుడు, త్రేతాయుగంలో పులహేశ్వరుడు, ద్వాపరంలో సిద్ధినాథుడు, కలియుగంలో నారదేశ అని; ‘కలకల’ ధ్వని ఆధారంగా ‘కలకలేశ్వర’ నామవ్యుత్పత్తి కూడా వివరించబడింది। మొదటి నామకథలో సరస్వతి సముద్రాన్ని చేరినప్పుడు దేవగణాల ఆనందోత్సవంలో లేచిన ‘కలకల’ కోలాహలమే పేరుకు కారణమని చెబుతుంది. రెండవ కథలో నారదుడు ఘోరతపస్సు చేసి లింగ సమీపంలో పౌండరీక యజ్ఞం నిర్వహించి అనేక ఋషులను పిలుస్తాడు; దక్షిణ కోసం వచ్చిన స్థానిక బ్రాహ్మణుల మధ్య నారదుడు విలువైన వస్తువులు విసిరి కలహం రేపుతాడు, దానిపై దరిద్ర పండిత బ్రాహ్మణులు విమర్శిస్తారు—ఈ గొడవ/గోల నుంచే ‘కలకలేశ్వర’ నామం స్థిరపడిందని చెప్పబడింది। ఫలశ్రుతిలో లింగస్నానం చేసి మూడుసార్లు ప్రదక్షిణ చేస్తే రుద్రలోకప్రాప్తి; సుగంధాలు-పుష్పాలతో పూజించి యోగ్యులకు స్వర్ణదానం చేస్తే పరమపదం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది।

24 verses

Adhyaya 76

Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa

అధ్యాయం 76లో ఈశ్వరుని ఉపదేశరూపంగా సంక్షిప్తంగా ఒక పుణ్యదాయక తీర్థ-విధానం చెప్పబడింది. దేవదేవుని సమీపంలో, సోమేశ్వర-క్షేత్రానికి సంబంధించిన పవిత్ర పరిధిలో ఉన్న అత్యంత పుణ్యప్రదమైన రెండు లింగాలు పేర్కొనబడుతున్నాయి; అవి లాకులీశుడు ప్రతిష్ఠించినవని గ్రంథం చెబుతుంది. ఆ జంట ఆలయాన్ని ‘లాకులేశ్వర’మని పిలిచి, దర్శనానికి ‘అనుత్తమ’మని ప్రశంసిస్తుంది. కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే జన్మ-মరణ సరిహద్దు వరకు వ్యాపించిన పాపం నశిస్తుందని శుద్ధి-ఫలాన్ని ప్రకటిస్తుంది. భాద్రపద మాసం శుక్ల చతుర్దశి నాడు ఉపవాసం మరియు రాత్రి జాగరణం చేయవలెనని నియమం ఉంది. విధి ఇలా—మొదట మూర్తిమంతుడైన లాకులీశుని పూజించి, తరువాత రెండు లింగాలను విడివిడిగా విధిపూర్వకంగా ఆరాధించి, క్రమంగా స్తుతి-మంత్రాలు పఠించాలి. ఫలంగా మహేశ్వరుడు నివసించే పరమస్థాన ప్రాప్తి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

6 verses

Adhyaya 77

उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)

ఈశ్వరుడు మహాదేవిని ఉద్దేశించి—ప్రభాసక్షేత్రంలో ముందుగా చెప్పిన స్థలానికి దక్షిణంగా, ఎక్కువ దూరం కాకుండా, ఉత్తంకేశ్వరమనే అత్యుత్తమ పుణ్యతీర్థం ఉందని చెప్పి, ఆ దిశగా యాత్ర చేయమని ఆదేశిస్తాడు. ఇలా ప్రభాసక్షేత్రంలో యాత్రా మార్గక్రమం స్పష్టంగా సూచించబడుతుంది. ఆ లింగాన్ని మహాత్ముడైన భక్తశ్రేష్ఠుడు ఉత్తంకుడు స్వయంగా భక్తితో స్థాపించాడని వర్ణన. యాత్రికుడు సుసమాహితుడై అక్కడ దర్శనం చేసి, స్పర్శ చేసి, విధివిధానాలతో భక్తితో పూజిస్తే, అతడు సమస్త కల్మషాల నుండి విముక్తి పొందుతాడని ఫలశ్రుతి. ఇది స్కందమహాపురాణం ప్రభాసఖండంలో ఉత్తంకేశ్వరమాహాత్మ్యాన్ని చెప్పే 77వ అధ్యాయం.

3 verses

Adhyaya 78

वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తాడు—ఆగ్నేయ దిశలో, ‘ఐదు ధనుస్సుల’ పరిమితిలో ఉన్న వైశ్వానరేశ్వర దేవుని వద్దకు వెళ్లుము. ఆ దేవుడు దర్శనముతోను స్పర్శముతోను పాపనాశకుడు, మలహరుడు అని వర్ణించబడెను. తదుపరి బోధకథ—ఒకసారి ఒక శుకుడు రాజప్రాసాదంలో గూడు కట్టి తన జతతో దీర్ఘకాలం నివసించాడు. భక్తితో కాక, గూడు మీద ఆసక్తితో వారు నిత్యం ప్రదక్షిణ చేసేవారు; కాలాంతరంలో ఇద్దరూ మరణించారు. ఆ స్థల మహిమవల్ల వారు జాతిస్మరులై పునర్జన్మలో లోపాముద్రా మరియు అగస్త్యులుగా ఖ్యాతి పొందారు. పూర్వదేహస్మృతితో అగస్త్యుడు గాథను పలుకుతాడు—యథావిధిగా ప్రదక్షిణ చేసి వహ్నీశుని దర్శించినవాడు యశస్సు పొందుతాడు; నేను పూర్వం పొందినట్లే. చివరగా విధి—ఘృతస్నానంతో దేవునికి అభిషేకం చేసి, నియమానుసారం పూజించి, శ్రద్ధతో పాత్రబ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం చేయాలి. దీనివల్ల తీర్థఫలం సంపూర్ణమై, భక్తుడు వహ్నిలోకానికి చేరి అక్షయకాలం ఆనందిస్తాడు.

11 verses

Adhyaya 79

लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాస-క్షేత్రంలో పూజ్యుడైన లకులీశ/లకులీశ్వర మహిమను వివరిస్తాడు. దేవుని స్థానం పడమర దిశలో, ‘ధనుష్యాల సప్తక’ పరిమాణ దూరంలో ఉందని చెబుతాడు. ఆయన రూపం శాంతమయమైనది, మంగళప్రదమైనది, సమస్త జీవులకు పాపఘ్నుడు (పాపనాశకుడు) అని స్పష్టంగా పేర్కొంటాడు; ఈ మహాపుణ్యక్షేత్రంలో ఆయన అవతరణ/ప్రాకట్య భావనను కూడా అనుసంధానిస్తాడు. తదుపరి లకులీశుని తపస్సు మరియు ఆచార్య స్వరూపం వర్ణించబడుతుంది—తీవ్ర తపస్సుతో, శిష్యులకు దీక్ష ఇచ్చి, న్యాయ-వైశేషికాది అనేక శాస్త్రాలను పునఃపునః బోధించి పరమ సిద్ధిని పొందుతాడు. చివరగా భక్తులు విధిపూర్వకంగా పూజించవలెనని ఉపదేశం ఉంది; కార్త్తిక మాసంలోను ఉత్తరాయణ కాలంలోను పూజకు విశేష ఫలితమని చెబుతుంది. అర్హుడైన బ్రాహ్మణునికి విద్యాదానం/విద్యాప్రదానం చేయమని సూచించి, ఫలశ్రుతిగా సమృద్ధ బ్రాహ్మణ వంశాలలో పునఃపునః శుభ జన్మ, బుద్ధి మరియు ఐశ్వర్యం లభిస్తాయని పేర్కొంటుంది.

7 verses

Adhyaya 80

Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశరూపంగా గౌతమేశ్వర లింగ మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరిస్తాడు. తూర్పు దిశలో పాపనాశకమైన ‘గౌతమేశ్వర’ లింగం ఉందని, దైత్యసూదనతో సంబంధమైన పశ్చిమ సూచికను ఆధారంగా తీసుకొని దాని స్థానం గుర్తించవచ్చని చెబుతాడు; ‘ఐదు ధనుస్సుల’ పరిధిలో అని స్థలమానం కూడా పేర్కొంటాడు. ఈ క్షేత్రం సర్వకామదం, అన్ని అభీష్టాలను ప్రసాదించేదిగా వర్ణించబడింది. కారణకథలో మద్రరాజు శల్యుడు ఘోర తపస్సు చేసి మహేశ్వరుణ్ని ప్రసన్నం చేసినందువల్ల ఇక్కడ పూజా సంప్రదాయం స్థిరపడిందని చెప్పబడుతుంది. అలాగే ఇతర భక్తులు కూడా విధివిధానాలతో ఇలానే ఆరాధిస్తే పరమ సిద్ధిని పొందుతారని సాధారణ నియమంగా ప్రకటించబడింది. చైత్ర శుక్ల చతుర్దశి నాడు లింగానికి పాలతో స్నాపనం చేసి, తరువాత సుగంధ జలంతో మరియు ఉత్తమ పుష్పాలతో నియమబద్ధ భక్తితో పూజ చేయాలని విధానం. దీనివల్ల అశ్వమేధ యాగ సమాన పుణ్యం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి. వాక్కు, మనస్సు, కర్మల ద్వారా చేసిన పాపాలు ఈ లింగ దర్శనమాత్రంతోనే నశిస్తాయని ముగింపు చెబుతుంది.

7 verses

Adhyaya 81

श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్ర మహిమను వివరిస్తాడు. ఇది వైష్ణవ ‘యవాకార’ (యవం ఆకారంలో) క్షేత్రం; దిక్సీమలు స్పష్టంగా నిర్దేశించబడ్డాయి. అక్కడ చేసిన కర్మలు—క్షేత్రంలో మరణం, దానం, హోమం, మంత్రజపం, తపస్సు, బ్రాహ్మణభోజనం—ఏడు కల్పాల వరకు అక్షయ పుణ్యాన్ని ప్రసాదిస్తాయని చెప్పబడింది. తదుపరి ఆచరణ విధానాలు సూచించబడతాయి: భక్తితో ఉపవాసం, చక్రతీర్థంలో స్నానం, కార్తిక ద్వాదశీనాడు స్వర్ణదానం, దీపదానం, పంచామృతాభిషేకం, ఏకాదశి రాత్రి జాగరణం భక్తిగీత-నృత్యాదులతో, అలాగే చాతుర్మాస్య వ్రతాచరణ. ఆపై కథాంశంలో దేవతల స్తుతికి ప్రసన్నుడైన విష్ణువు దానవనాశ ప్రతిజ్ఞ చేసి ప్రభాసంలో వారిని వెంబడించి చక్రంతో సంహరించి ‘దైత్యసూదన’ అనే నామాన్ని స్థాపిస్తాడు. చివరికి ఈ క్షేత్రంలో దర్శన-పూజల వల్ల పాపనాశం, శుభమయ జీవనఫలాలు లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది.

53 verses

Adhyaya 82

चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి, “చక్రతీర్థం” అనే పేరుకు అర్థం, అది ఎక్కడ ఉంది, దాని ఫలితం ఏమిటి అని ఈశ్వరుని ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు దేవ–అసుర సంగ్రామంలోని పురావృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు—హరి (విష్ణువు) దైత్యులను సంహరించిన తరువాత రక్తంతో మలినమైన సుదర్శనచక్రాన్ని ఏ స్థలంలో కడిగాడో, ఆ స్థలమే పవిత్రమై చక్రతీర్థంగా ప్రతిష్ఠితమైంది. అక్కడ అనేక ఉపతీర్థాలు నివసిస్తాయని, ఏకాదశి మరియు సూర్య/చంద్ర గ్రహణకాలాల్లో విశేష మహిమ కలదని పేర్కొంటాడు. ఇక్కడ స్నానం చేస్తే సమస్త తీర్థస్నానాల సమష్టి ఫలం లభిస్తుందని, ఇక్కడ ఇచ్చే దానం అపరిమిత ఫలదాయకమని వర్ణించబడింది. నిర్దిష్ట పరిమాణంతో ఈ ప్రాంతం విష్ణుక్షేత్రంగా చెప్పబడింది; కల్పభేదానుసారం కోటితీర్థం, శ్రీనిధానం, శతధారా, చక్రతీర్థం వంటి నామాలు కూడా చెప్పబడతాయి. తపస్సు, వేదాధ్యయనం, హోమకర్మ, శ్రాద్ధం, ప్రాయశ్చిత్తస్వరూప వ్రతాలు ఇక్కడ ఆచరిస్తే ఇతర స్థలాల కంటే అనేక రెట్లు పుణ్యం పెరుగుతుందని ఉపదేశం. చివరగా ఫలశ్రుతిలో ఇది పాపనాశకము, కోరికాపూరకము, కఠిన జన్మస్థితులలోనూ उद्धారకము; ఇక్కడ మరణిస్తే ఉత్తమ గతి లభిస్తుందని ప్రకటించబడింది.

18 verses

Adhyaya 83

योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)

ప్రభాస క్షేత్రంలోని తూర్పు భాగంలో స్థితమైన యోగేశ్వరీ దేవి ఉద్భవం, ఆమె పూజా-విధి మహిమను ఈశ్వరుడు మహాదేవికి వివరిస్తాడు. రూపాంతర శక్తితో మహిషాసురుడు మూడు లోకాలకు భయంకరుడవుతాడు. అప్పుడు బ్రహ్మ ఒక అపూర్వ కన్యను సృష్టిస్తాడు; ఆమె ఘోర తపస్సు చేస్తుంది. నారదుడు ఆమె సౌందర్యానికి ఆకర్షితుడై, కాని కుమారీవ్రతం కారణంగా నిరాకరించబడిన తరువాత మహిషాసురుని వద్దకు వెళ్లి ఆమెను వర్ణిస్తాడు. మహిషాసురుడు తపస్విని కన్యను వివాహానికి బలవంతం చేయగా దేవి నవ్వుతుంది; ఆమె శ్వాస నుండి ఆయుధధారిణీ స్త్రీరూపాలు పుట్టి అసురసేనను నాశనం చేస్తాయి. చివరికి దేవి మహిషాసురుని యుద్ధంలో అదుపుచేసి శిరఛ్ఛేదంతో సంహరిస్తుంది; దేవతలు ఆమెను విద్యా-అవిద్య, జయం, రక్షణ, సర్వశక్తిగా స్తుతిస్తారు. దేవతలు ఆమె ఈ క్షేత్రంలో శాశ్వతంగా నివసించి భక్తులకు వరాలు ప్రసాదించాలని ప్రార్థిస్తారు. తరువాత ఆశ్వయుజ శుక్లపక్ష ఉత్సవ విధానం చెప్పబడుతుంది—నవమి నాడు ఉపవాసం, దర్శనంతో పాపక్షయం; ఉదయపు పఠనంతో అభయప్రాప్తి. రాత్రి ప్రతిష్ఠిత ఖడ్గ పూజ—మండపం, హోమం, ఊరేగింపు, జాగరణ, నైవేద్యం, బలి, దిక్పాలాది శక్తులకు అర్పణ, రాజరథంతో యోగేశ్వరీ ప్రదక్షిణ—వివరంగా నిర్దేశించబడింది. చివరలో సాధకులకు, ముఖ్యంగా క్షేత్రవాసి బ్రాహ్మణులకు, రక్షణ హామీ ఇచ్చి ఈ ఉత్సవం విఘ్ననాశక, మంగళకర, సామూహిక ధర్మాచరణమని ఉపసంహరిస్తుంది।

61 verses

Adhyaya 84

आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)

ఈశ్వరుడు దేవికి—తూర్పు దిశలో ఉన్న ఆదినారాయణ హరిని దర్శించమని ఉపదేశిస్తాడు; ఆయన ‘పాదుకా-ఆసనం’పై విరాజిల్లి సర్వపాపహరుడుగా, జగత్తును పవిత్రం చేసే వాడుగా వర్ణించబడతాడు. తరువాత కృతయుగ కథ: మేఘవాహన అనే మహాదైత్యుడు, యుద్ధంలో విష్ణువు పాదుక చేతనే మరణమని వరం పొందడంతో దాదాపు అజేయుడై, దీర్ఘకాలం లోకాన్ని పీడించి ఋష్యాశ్రమాలను ధ్వంసం చేస్తాడు. బాధిత ఋషులు గరుడధ్వజ కేశవుని శరణు పొంది, విష్ణువు జగత్కారణత్వం, రక్షకశక్తి, నామస్మరణ మహిమలను పొగడ్తలతో స్తుతిస్తారు. విష్ణువు ప్రత్యక్షమై వారి అవసరం అడుగుతాడు; లోకం నిర్భయంగా ఉండేందుకు దైత్యనాశం చేయమని వారు ప్రార్థిస్తారు. భగవాన్ మేఘవాహనను పిలిచి శుభ పాదుకతో అతని హృదయంపై ప్రహారం చేసి సంహరిస్తాడు; ఆ స్థలంలోనే పాదుకా-ఆసనంపై స్థిరంగా నిలుస్తాడు. అనంతరం వ్రతఫలాలు: ఏకాదశినాడు ఈ రూపాన్ని పూజిస్తే అశ్వమేధ సమాన యజ్ఞఫలం లభిస్తుందని, దర్శనం మహాదానముతో—ప్రత్యేకించి గొప్ప గోదానంతో—సమానమని చెబుతుంది. కలియుగంలో హృదయంలో ఆదినారాయణుడు స్థిరమై ఉన్నవారికి దుఃఖక్షయం, పుణ్యవృద్ధి కలుగుతుందని; ఏకాదశినాడు, ముఖ్యంగా ఆదివారంతో కలిసినప్పుడు, స్నాన-పూజ ‘భవబంధన’ విమోచనమని చెప్పి, శ్రవణం పాపనాశకమూ దారిద్ర్యహరమూ అని ఫలశ్రుతి ప్రకటిస్తుంది.

31 verses

Adhyaya 85

सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి–ఈశ్వర సంభాషణగా సాన్నిధ్య తీర్థ మహాత్మ్యం, ఉద్భవం, స్థానం మరియు స్నానాది కర్మఫలాలు వివరించబడతాయి. దేవి—కురుక్షేత్రానికి సంబంధించిన పూజ్య మహానది ఇక్కడ ప్రభాసంలో ఎలా ప్రత్యక్షమైంది? దర్శనం, స్పర్శ, స్నానం వలన ఏ ఫలితం? అని అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు—ఈ తీర్థం అత్యంత శుభకరం, పాపనాశకం; దర్శనస్పర్శమాత్రంతోనూ మంగళం కలుగుతుంది; ఆదినారాయణునికి పశ్చిమంగా నిర్దిష్ట దూరంలో ఇది ఉన్నదని చెబుతాడు. తదుపరి కథలో జరాసంధ భయంతో విష్ణువు యాదవులను ప్రభాసానికి తరలించి, నివాసార్థం సముద్రాన్ని ప్రార్థిస్తాడు. పర్వకాలంలో రాహువు సూర్యుణ్ని గ్రసించినప్పుడు (గ్రహణ సమయంలో) విష్ణువు యాదవులను ధైర్యపరచి సమాధిలో ప్రవేశించి, భూమిని చీల్చి ఒక శుభ జలధారను ప్రదర్శిస్తాడు; అది మహాప్రవాహంగా స్నానార్థం ప్రవహిస్తుంది. గ్రహణకాలంలో అక్కడ స్నానం చేసిన యాదవులకు కురుక్షేత్ర యాత్ర ఫలం సంపూర్ణంగా లభిస్తుందని చెప్పబడింది. అనంతరం విధివృద్ధి—గ్రహణకాల స్నానం అగ్నిష్టోమ యాగ ఫలాన్ని పూర్తిగా ఇస్తుంది; షడ్రసాలతో బ్రాహ్మణభోజనం పుణ్యాన్ని బహుగుణం చేస్తుంది; హోమం, మంత్రజపం ప్రతి ఆహుతి/ప్రతి జపానికి ‘కోటిగుణ’ ఫలాన్ని ఇస్తాయి; స్వర్ణదానం, ఆదిదేవ జనార్దన పూజ ప్రశంసనీయం. చివర ఫలశ్రుతి—భక్తితో ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడమే పాపనాశకమని తెలిపింది.

20 verses

Adhyaya 86

पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్ర దక్షిణ భాగంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ లింగం ‘పాండవేశ్వర’ మహాత్మ్యం వర్ణించబడింది. పాండవులు అజ్ఞాతవాసం, అరణ్యవాసం చేస్తున్న కాలంలో తీర్థయాత్ర సందర్భంగా ప్రభాసానికి వచ్చి, సోమపర్వణి రోజున తీరంలో పంచ పాండవులు క్రమంగా లింగప్రతిష్ఠ చేస్తారు. మార్కండేయాది మహర్షి-బ్రాహ్మణ ఋత్విజులను నియమించి, వేదమంత్రోచ్చారణతో అభిషేకం నిర్వహించి, గోదానాది దానాలు సమర్పిస్తారు. సరిగ్గా ప్రతిష్ఠితమైన లింగాన్ని చూసి ఋషులు ప్రసన్నులై ఫలశ్రుతి చెబుతారు—పాండవప్రతిష్ఠిత పాండవేశ్వరాన్ని భక్తితో పూజించినవాడు దేవులు మరియు ఇతర దివ్య/అమానవ వర్గాలలో కూడా పూజ్యుడవుతాడు; ఆ పుణ్యం అశ్వమేధయాగ సమానమని పేర్కొంటారు. సన్నిహితా కుండంలో స్నానం చేసి, ముఖ్యంగా మాఘమాసమంతా పాండవేశ్వరారాధన చేస్తే మహాఫలం, చివరికి పురుషోత్తమతో తాదాత్మ్యం లభిస్తుందని చెప్పబడింది; కేవలం దర్శనమే పాపక్షయాన్ని అనేక రెట్లు పెంచుతుంది. లింగాన్ని వైష్ణవరూపంగా కూడా వర్ణించి, శైవక్షేత్రంలో వైష్ణవ సమన్వయాన్ని సూచిస్తుంది.

10 verses

Adhyaya 87

Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రానికి సంబంధించిన ఏకాదశ రుద్రయాత్రకు విధివిధానాల రూపరేఖను వివరించారు. యాత్రను శ్రద్ధతో పూర్తిచేసిన యాత్రికుడు సంక్రాంతి, అయన మార్పులు, గ్రహణాలు మరియు ఇతర శుభ తిథులలో ప్రత్యేకంగా, నిర్ణీత క్రమంలో ఏకాదశ రుద్రులను ఆరాధించాలని ఈశ్వరుడు ఉపదేశిస్తాడు. ఇక్కడ రుద్రనామాల రెండు అనుసంధానిత సమూహాలు చెప్పబడ్డాయి—పూర్వనామావళి (అజైకపాద, అహిర్బుధ్న్య మొదలైనవి) మరియు కలియుగ నామావళి (భూతేశ, నీలరుద్ర, కపాలీ, వృషవాహన, త్ర్యంబక, ఘోర, మహాకాల, భైరవ, మృత్యుంజయ, కామేశ, యోగేశ). ఏకాదశ లింగాల క్రమం, మంత్రాలు, కాలం, స్థలభేదాలు గురించి దేవి మరింత వివరాలు కోరుతుంది. ఈశ్వరుడు ఒక అంతర్ముఖ వ్యాఖ్యానాన్ని కూడా ఇస్తాడు—పది రుద్రులు పది వాయువులకు (ప్రాణ, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన, నాగ, కూర్మ, కృకల, దేవదత్త, ధనంజయ) అనుసంధానమై ఉంటారు; పదకొండవది ఆత్మస్వరూపం. ఇలా బాహ్య పూజ అంతఃశరీర-తత్త్వబోధతో కలుస్తుంది. ప్రాయోగిక యాత్ర సోమనాథంలో ప్రారంభమై, మొదటి స్థానం భూతేశ్వరమని (సోమేశ్వరుడు ఆదిదేవుడిగా) నిర్దేశిస్తుంది. రాజోపచారాలు, పంచామృతాభిషేకం, సద్యోజాత మంత్రంతో అర్చన, తదుపరి ప్రదక్షిణ మరియు నమస్కారం విధిగా చెప్పబడింది. “భూతేశ్వర” అనే నామం 25 తత్త్వాల దృష్టిలో భూతజాలాధిపత్యంగా వివరించబడుతూ, తత్త్వజ్ఞానం మోక్షహేతువు, భూతేశరుద్రారాధన అక్షయ విముక్తిని ప్రసాదిస్తుందని పేర్కొనబడింది।

25 verses

Adhyaya 88

नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి స్థలనిర్దేశం చేస్తాడు—భూతేశుని ఉత్తరంగా ఉన్న ‘రెండవ’ నీలరుద్ర క్షేత్రం, ధనుస్సు ‘షోడశ’ ప్రమాణంతో దూరం సూచించబడింది. అక్కడ యాత్రికుడు మహాలింగానికి స్నానం చేయించి, ఈశమంత్రంతో పూజ నిర్వహించి, కుముదం మరియు ఉత్పల పుష్పాలు సమర్పించి, అనంతరం ప్రదక్షిణ చేసి నమస్కరించాలి. ఫలశ్రుతిగా ఇది రాజసూయ యాగసమాన పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది; సంపూర్ణ యాత్రాఫలం కోరువారు వృష (ఎద్దు) దానం చేయవలెనని కూడా విధానం ఉంది. చివరగా ‘నీలరుద్ర’ అనే పేరుకు కారణం—అంజనవర్ణమైన దైత్యుడు ‘ఆంతక’ను వధించిన స్మృతితో, స్త్రీల రోదనతో అనుబంధంగా దేవుడు నీలరుద్రగా ప్రసిద్ధుడయ్యాడని వివరిస్తుంది. ఈ మహాత్మ్యం పాపనాశకం; దర్శనాసక్తులు శ్రద్ధతో వినీ స్వీకరించవలెనని ఉపదేశిస్తుంది.

7 verses

Adhyaya 89

कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)

ఈ అధ్యాయంలో దేవికి ఈశ్వరుడు తాత్త్వికంగా ఉపదేశిస్తూ, ప్రభాసక్షేత్రంలోని రుద్రక్రమంలో కపాలీశ్వరుని “తృతీయ రుద్రుడు”గా నిర్ధారిస్తాడు. శివుడు బ్రహ్మ యొక్క ఐదవ శిరస్సు ఛేదించిన కథను చెప్పి, ఆ తరువాత కపాలం తన చేతికి అంటుకుపోయిందని వివరిస్తాడు—ఇదే కాపాలిక స్వరూపానికి కారణంగా చెప్పబడుతుంది. ఆ కపాలంతోనే శివుడు ప్రభాసానికి వచ్చి, క్షేత్ర మధ్యభాగంలో దీర్ఘకాలం నివసించి, అపార కాలపరిమాణాల్లో లింగారాధన చేశాడని చెప్పి, స్థలానికీ లింగానికీ మహాపవిత్రతను స్థాపిస్తాడు. తీర్థస్థాన సూచనగా బుధేశ్వరుని పడమర వైపు, అలాగే “ధనుష్యాల సప్తకం” అనే కొలమానం ఆధారంగా అంతర్గత దిశానిర్దేశం ఇవ్వబడుతుంది. శివుడు త్రిశూలధారులైన రక్షకులను, అనేక గణాలను నియమించి, దుష్టభావాల నుండి క్షేత్రాన్ని కాపాడే పాలనను ప్రకటిస్తాడు. ఏకాగ్ర శ్రద్ధతో పూజ, వేదపారంగత బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం, తత్పురుష సంబంధిత మంత్రవిధి అనుసరణను విధిగా చెబుతుంది. ఫలంగా లింగదర్శనమాత్రంతో జన్మసంచిత పాపాలు నశిస్తాయని, స్పర్శ–దర్శనాల విశేష ప్రభావం ఉందని పేర్కొంటుంది. చివరికి ప్రభాసంలో కపాలీ (తృతీయ రుద్రుడు) యొక్క పాపనాశన మహాత్మ్యాన్ని సంక్షేపంగా ఉపసంహరిస్తుంది।

11 verses

Adhyaya 90

वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలో ఉన్న పరమ పుణ్యకరమైన రుద్రస్థానం—వృషభేశ్వర కల్పలింగ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. దేవతలకు ప్రీతికరమైన ఈ లింగం కల్పభేదాలనుబట్టి భిన్న నామాలతో ప్రసిద్ధమైంది: పూర్వ కల్పంలో బ్రహ్మ దీర్ఘకాలం ఆరాధించి సృష్టి ఉద్భవించినందున ‘బ్రహ్మేశ్వర’; తదుపరి కల్పంలో రాజు రైవతునకు జయం, సమృద్ధి లభించినందున ‘రైవతేశ్వర’; మూడవ కల్పంలో ధర్ముడు వృషభరూపంగా (శివవాహనరూపంగా) పూజించి సాన్నిధ్య/సాయుజ్య వరం పొందినందున ‘వృషభేశ్వర’; వరాహకల్పంలో రాజు ఇక్ష్వాకు త్రికాల నియమపూజచేసి రాజ్యాధికారం, వంశవృద్ధి పొందినందున ‘ఇక్ష్వాక్వీశ్వర’ అని. క్షేత్రం దిశావ్యాప్తిని ధనువు ప్రమాణాలతో తెలిపి, అక్కడ స్నానం, జపం, బలి, హోమం, పూజ, స్తోత్రం చేసిన ఫలము అక్షయమని పేర్కొంటుంది. తదనంతరం ఘనమైన ఫలశ్రుతి—లింగ సమీపంలో బ్రహ్మచర్యంతో రాత్రి జాగరణ, భక్తితో నృత్య-గానాది సేవ, బ్రాహ్మణ భోజనం, ముఖ్యంగా మాఘ కృష్ణ చతుర్దశి రాత్రి మరియు అష్టమి/చతుర్దశి రోజుల్లో పూజ మహాపుణ్యదాయకమని. ఇక్కడి ఫలాన్ని ‘తీర్థాష్టకం’—భైరవ, కేదార, పుష్కర, ద్రుతిజంగమ, వారాణసి, కురుక్షేత్ర, మహాకాల, నైమిష—సమానమని చెబుతుంది. అమావాస్యనాడు పిండదానం పితృ తృప్తికరం; దధి, క్షీర, ఘృత, పంచగవ్య, కుశోదకం, సుగంధ ద్రవ్యాలతో లింగాభిషేకం మహాపాపశుద్ధికరం, వైదిక ప్రతిష్ఠను ప్రసాదించేదిగా వర్ణిస్తుంది. చివరికి ఈ మహాత్మ్య శ్రవణం పండితులకు, అపండితులకు కూడా మంగళకరమని నిర్ధారిస్తుంది.

38 verses

Adhyaya 91

त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory

ఈశ్వరుడు దేవికి అవినాశి త్ర్యంబకేశ్వరానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు—అది రుద్రులలో ఐదవది, ఆద్య దివ్య స్వరూపమని వర్ణించబడింది. అధ్యాయం క్షేత్రపు పవిత్ర భౌగోళిక స్థితిని స్పష్టంగా చెబుతుంది: సాంబపుర సమీపంలో, పూర్వయుగ సంబంధమైన శిఖాండీశ్వర ప్రస్తావన, అలాగే పక్కనే కపాలికా-స్థానంలో లింగరూప కపాలేశ్వరుడు దర్శన-స్పర్శములతో దోషపాపాలను తొలగిస్తాడని పేర్కొంటుంది. అక్కడి నుండి కొలిచిన దూరంలో ఈశాన్య దిశలో త్ర్యంబకేశ్వరుడు స్థితుడై, సర్వహితకరుడుగా ఇష్టఫలప్రదాతగా వర్ణితుడు. గురు అనే ఋషి ఘోర తపస్సు చేసి, దివ్య నియమంతో త్ర్యంబక మంత్ర జపం చేస్తూ రోజుకు మూడుసార్లు శంకరారాధన చేస్తాడు. శివానుగ్రహంతో అతడు దివ్య ఐశ్వర్యాన్ని పొందీ, క్షేత్రనామాన్ని స్థాపిస్తాడు. ఫలశ్రుతిలో సన్నిధి, పూజ, మంత్రజపంతో పాపనాశం; వామదేవ మంత్రంతో భక్తిచేస్తే దోషవిముక్తి; చైత్ర శుక్ల చతుర్దశి రాత్రి జాగరణతో పూజ, స్తోత్ర, పఠనములచే విశేష ఫలం అని చెబుతుంది. చివరగా సంపూర్ణ తీర్థఫలార్థులకు గోదాన విధానం, ఈ మహాత్మ్యం పుణ్యప్రదం పాపనాశకం అని ఉపసంహారం।

15 verses

Adhyaya 92

अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు అఘోరేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరిస్తాడు. అఘోరేశ్వరాన్ని “ఆరవ లింగం”గా పేర్కొని, దాని ‘వక్త్రం’గా భైరవుని సంబంధాన్ని చెబుతాడు. త్ర్యంబకేశ్వరానికి సమీపంలో ఉన్న ఈ క్షేత్రం కలియుగ మలినాలను తొలగించి మహాపుణ్యాన్ని ప్రసాదించే స్థలమని నిర్దేశించబడింది. భక్తితో స్నానం చేసి పూజ చేయవలసిన క్రమాన్ని చెప్పి, అక్కడి ఆరాధన మెరుదానం వంటి మహాదానాలకు సమాన ఫలాన్ని ఇస్తుందని పేర్కొంటుంది. దక్షిణామూర్తి-భావంతో అక్కడ సమర్పించే దానం/నైవేద్యం అక్షయ ఫలదాయకమని కూడా చెప్పబడింది. అఘోరేశ్వరానికి దక్షిణంగా చేసే శ్రాద్ధం పితృదేవతలకు దీర్ఘకాల తృప్తిని ఇస్తుందని, గయాశ్రాద్ధం మరియు అశ్వమేధం కంటే కూడా శ్రేష్ఠమని ప్రశంసిస్తుంది. యాత్రాదానంలో స్వల్ప స్వర్ణదానమూ మహాఫలదాయకమని, సోమాష్టమి సమీపంలో బ్రహ్మకూర్చ వ్రతం గొప్ప ప్రాయశ్చిత్తాన్ని కలిగిస్తుందని విధానం. చివరగా ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం పాపనాశకమై, అభీష్టసిద్ధిని కలిగిస్తుందని ముగిస్తుంది.

10 verses

Adhyaya 93

महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)

ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—అఘోరేశునికి కొద్దిగా ఉత్తరంగా, వాయవ్య (ఉత్తర-పడమర) దిశలో ఉన్న మహాకాలేశ్వర లింగానికి వెళ్లవలెను; అది పాపనాశక తీర్థస్థలం. యుగానుసార నామచరిత్రను కూడా చెబుతుంది—కృతయుగంలో ఇది ‘చిత్రాంగదేశ్వర’మని స్మరించబడింది, కలియుగంలో ‘మహాకాలేశ్వర’మని కీర్తించబడింది. రుద్రుడు కాలరూపుడుగా, సూర్యునికూడా గ్రసించే విశ్వతత్త్వంగా వర్ణింపబడి, బ్రహ్మాండచింతనను క్షేత్రమాహాత్మ్యంతో అనుసంధానించారు. ప్రాతఃకాలంలో షడక్షర మంత్రంతో పూజ విధించబడింది. కృష్ణాష్టమీనాడు నెయ్యితో కలిపిన గుగ్గులు సమ్యక్ రాత్రివిధితో అర్పించి ప్రత్యేక వ్రతం చేయాలి; భైరవుడు అపరాధాలకు విస్తార క్షమను ప్రసాదిస్తాడని చెప్పబడింది. దానాలలో ధేనుదానాన్ని ప్రధానంగా పేర్కొని, అది పితృవంశోన్నతికి కారణమని, అలాగే దేవుని దక్షిణ భాగంలో శతరుద్రీయ పఠనం పితృ-మాతృ వంశాల ఉద్ధారానికి ఉపకరిస్తుందని తెలిపింది. ఉత్తరాయణ సమయంలో ఘృతకంబళం అర్పిస్తే కఠిన పునర్జన్మ శమిస్తుందని ఫలశ్రుతి. సంపద, అనిష్టనివారణ, జన్మజన్మాంతర భక్తివృద్ధి లభిస్తాయని చెప్పి, చిత్రాంగదుని పూర్వపూజ వల్ల ఈ క్షేత్రఖ్యాతి విస్తరించిందని ముగిస్తుంది.

15 verses

Adhyaya 94

भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)

అధ్యాయం 94లో ప్రభాసక్షేత్రంలోని భైరవేశ్వరుని తత్త్వ-విధి సంగ్రహంగా చెప్పబడింది. ఈశ్వరుడు దేవికి—అగ్నికోణానికి సమీపంలో, దిశా సూచకాలు మరియు కొలత/దూర సూచనలతో గుర్తించబడే మహాభైరవేశ్వర ఆలయానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడి లింగం సర్వకామప్రదం, దారిద్ర్యము మరియు దురదృష్టము తొలగించేది అని వర్ణించబడింది. పూర్వయుగంలో ఇది ‘చండేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి; చండ అనే గణుడు దీర్ఘకాలం పూజించినందున ఆ పేరు నిలిచిందని కథనం ఉంది. శాంతచిత్తంతో దర్శనం చేసి స్పర్శించుట పాపనాశకమని, జన్మమరణచక్రబంధం నుండి విముక్తి కలిగించునని చెప్పబడింది. భాద్రపద కృష్ణ చతుర్దశినాడు ఉపవాసం చేసి రాత్రి జాగరణ (ప్రజాగర) చేస్తే మహేశ్వరుని పరమపదం లభిస్తుందని నిర్దేశం. వాక్కు, మనస్సు, కర్మల దోషాలు లింగదర్శనంతో నశిస్తాయని, అలాగే తిల, స్వర్ణం, వస్త్రదానం పండితునికి చేయవలెనని—అశుద్ధి తొలగి యాత్రాఫలం సిద్ధించుటకై—అని దానధర్మం చెప్పబడింది. చివరగా భైరవుని విశ్వార్థం వివరించబడింది—ప్రళయకాలంలో రుద్రుడు భైరవరూపం ధరించి జగత్తును సంహరించి/సంకోచింపజేస్తాడు; అందువల్ల ఈ క్షేత్రనామానికి ఆధారం మహాకార్యమే. ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినుట వలన ఘోరపాపముల నుండికూడా విముక్తి, మోక్షఫలం కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి చెప్పింది.

10 verses

Adhyaya 95

मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస-క్షేత్రంలో ఉన్న ప్రత్యేక లింగమైన ‘మృత్యుంజయేశ్వర’ మహిమను ఈశ్వరుడు ఉపదేశరూపంగా వివరిస్తాడు. దిక్సూచనలు, ధనువు-ప్రమాణాలతో ఆలయస్థానాన్ని నిర్దేశించి, దర్శన-స్పర్శమాత్రమే పాపనాశకమని చెబుతాడు. పూర్వయుగంలో ఈ స్థలం ‘నందీశ్వర’గా ప్రసిద్ధి; అక్కడ నందిన్ అనే గణుడు ఘోర తపస్సు చేసి మహాలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి నిత్యపూజ చేశాడు. మహామృత్యుంజయ మంత్రజపంతో దేవుడు ప్రసన్నుడై అతనికి గణేశత్వం, సామీప్యఫలం మరియు మోక్షసదృశ ఫలాన్ని అనుగ్రహించాడు. తరువాత లింగపూజావిధి క్రమంగా చెప్పబడింది—పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, చెరకు రసంతో అభిషేకం; కుంకుమలేపనం; కర్పూరం, ఉశీర, కస్తూరి సారం, చందనం, పుష్పార్పణ; ధూపం, అగరు; సామర్థ్యానుసారం వస్త్రార్పణ; దీపంతో నైవేద్యం, చివర నమస్కారం. చివరగా వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం విధించి, యథావిధి ఆచరణతో జన్మఫలం, సర్వపాపక్షయం, ఇష్టసిద్ధి కలుగుతాయని ఫలశ్రుతి ప్రకటిస్తుంది।

15 verses

Adhyaya 96

कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship

ఈ అధ్యాయంలో దేవి–ఈశ్వరుల మధ్య ప్రశ్నోత్తర రూపంలో ధార్మిక తత్త్వచర్చ సాగుతుంది. ఈశ్వరుడు ముందుగా కామేశ్వరానికి ఉత్తరంగా రతీశ్వర స్థలాన్ని దిశా‑దూర సూచకాలతో నిర్దేశించి, కేవలం దర్శనం మరియు పూజతోనే ఏడు జన్మల పాపం నశించి గృహవిఘాతం/కలహం తొలగుతుందని ఫలాన్ని చెబుతాడు. ఆపై దేవి ఆ క్షేత్రోత్పత్తి మరియు “రతీశ్వర” అనే పేరుకారణం అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు ఇతిహాసాన్ని వివరిస్తాడు—త్రిపురారి శివుడు మనసిజ కామదేవుణ్ణి దహించిన తరువాత రతి అదే స్థలంలో దీర్ఘ తపస్సు చేస్తుంది; అంగుళి చివర నిలబడి అనేక కాలం తపించగా భూమి నుంచి ఒక మాహేశ్వర లింగం ప్రాదుర్భవిస్తుంది. ఆకాశవాణి రతిని లింగపూజకు ఆజ్ఞాపించి కామునితో పునర్మిళనం కలుగుతుందని వరం ఇస్తుంది. రతి ఘోర పూజచేయగా కాముడు తిరిగి లభించి, ఆ లింగం “కామేశ్వర”గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది; భవిష్యత్తులో భక్తితో పూజించేవారికి ఇష్టసిద్ధి, శుభగతి లభిస్తాయని రతి ఫలవాక్యం చెబుతుంది. చివరగా చైత్ర శుక్ల త్రయోదశి నాడు పూజ అత్యుత్తమమై మంగళం, కోరిక నెరవేర్పు ఇస్తుందని పేర్కొంటుంది.

17 verses

Adhyaya 97

योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలోని వాయు-భాగంలో, కామేశ సమీపంలో “ఏడు ధనుస్సులు” పరిమాణ పరిధిలో ఉన్న మహాప్రభావశాలి యోగేశ్వర లింగ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. దాని దర్శనమాత్రంతోనే పాపనాశనం జరుగుతుందని, పూర్వయుగంలో అది ‘గణేశ్వర’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైందని చెబుతాడు. కథ ప్రకారం—అసంఖ్యాక బలవంతులైన గణులు ప్రభాసం మాహేశ్వర క్షేత్రమని తెలుసుకుని అక్కడికి వచ్చి, యోగ నియమాలతో సహస్ర దివ్యవర్షాలు ఘోర తపస్సు చేశారు. వారి షడంగయోగానికి ప్రసన్నుడైన వృషధ్వజ శివుడు ఆ లింగానికి ‘యోగేశ్వర’ అనే నామం ప్రసాదించి, యోగఫలప్రదమని నిర్ధారించాడు. విధివిధానాలతో భక్తితో యోగేశుని పూజించే వాడు యోగసిద్ధి, స్వర్గసుఖం పొందుతాడని, ఈ పూజ స్వర్ణమెరు దానం, సమస్త భూదానం కంటే కూడా శ్రేష్ఠమని ప్రశంసించబడింది. ఫలసంపూర్ణత కోసం వృషభదానం కూడా విధిగా చెప్పబడింది. తరువాత ప్రభాసంలో నివసించే ‘ఏకాదశ రుద్రులు’ ఎల్లప్పుడూ పూజ్యులని, క్షేత్రఫలాన్ని కోరేవారు వారిని వందించాలనేది ఉపదేశం. రుద్రైకాదశ కథను వినడం వల్ల క్షేత్రపు సంపూర్ణ పుణ్యం లభిస్తుందని, వారిని తెలియకపోవడం నిందనీయం అని చెప్పబడింది. చివరగా సోమేశ్వర పూజ అనంతరం శతరుద్రీయ పఠనం చేయాలని, అలా చేస్తే సమస్త రుద్రుల పుణ్యం లభిస్తుందని చెప్పి, ఈ బోధను రహస్యమై పాపశమనకరమై పుణ్యవర్ధకమని ముగిస్తాడు.

13 verses

Adhyaya 98

पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి—ఆ లింగం ‘పృథ్వీశ్వర’ అని ఎందుకు పిలవబడింది, తరువాత ‘చంద్రేశ్వర’గా ఎలా ప్రసిద్ధి చెందింది? అని ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు పాపప్రణాశినీ కథను చెప్పి, అది పూర్వ యుగాలు/మన్వంతరాల నుంచే ప్రసిద్ధమై ప్రభాస ప్రాంతంలో దిశా-దూర సూచనలతో స్థితమై ఉందని వివరిస్తాడు. దైత్యభారంతో బాధపడిన భూమి గోరూపం ధరించి సంచరిస్తూ ప్రభాసక్షేత్రానికి చేరి లింగప్రతిష్ఠ చేయాలని సంకల్పిస్తుంది. ఆమె శతవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేస్తుంది; రుద్రుడు ప్రసన్నుడై విష్ణువు దైత్యులను తొలగిస్తాడని అభయమిచ్చి, ఈ లింగం ‘ధారిత్రీ/పృథ్వీశ్వర’గా ఖ్యాతి పొందుతుందని ప్రకటిస్తాడు. ఫలశ్రుతిలో భాద్రపద కృష్ణ తృతీయ నాడు పూజ మహాయజ్ఞఫలసమం, పరిసర ప్రాంతం మోక్షప్రదం, అక్కడ అనుకోకుండా మరణించినా పరమగతి లభిస్తుందని చెప్పబడింది. తదుపరి వరాహకల్ప కథ: దక్షశాపం వల్ల చంద్రుడు రోగగ్రస్తుడై భూమిపై పడిపోతాడు; సముద్రసమీప ప్రభాసంలో పృథ్వీశ్వరుని సహస్ర సంవత్సరాలు ఆరాధించి తన కాంతి, శుద్ధిని తిరిగి పొందుతాడు. అప్పుడు ఆ లింగం ‘చంద్రేశ్వర’గా ప్రసిద్ధమవుతుంది. ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం మలిననాశకమై ఆరోగ్యాన్ని పెంపొందిస్తుందని అధ్యాయం ముగుస్తుంది.

31 verses

Adhyaya 99

Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసఖండంలో సోమేశుని సమీపంలో చక్రధరుడు (సుదర్శనధారి విష్ణువు) మరియు దండపాణి (శైవ గణేశ్వర/రక్షక స్వరూపం) కలిసి స్థాపితులైన కారణాన్ని స్థలమాహాత్మ్యంగా వివరిస్తాడు. కథ పౌండ్రక వాసుదేవుడు అనే మోహగ్రస్త రాజుతో మొదలవుతుంది; అతడు విష్ణు చిహ్నాలను అనుకరించి కృష్ణుని చక్రాది ఆయుధాలు విడిచిపెట్టమని సవాలు చేస్తాడు. భగవాన్ హరి అతని కపటాన్ని బట్టబయలు చేయడానికి కాశీలోనే సుదర్శనాన్ని ప్రయోగించి పౌండ్రకుడిని, కాశీరాజును సంహరిస్తాడు. కాశీరాజు కుమారుడు శంకరుని ఆరాధించి ఘోర కృత్యను పొందుతాడు; అది ద్వారక వైపు దూసుకువస్తుంది. విష్ణువు సుదర్శనాన్ని విడిచి దానిని శమింపజేస్తాడు; కృత్య కాశీకి పారిపోయి శంకర శరణు కోరుతుంది. దివ్యాయుధాల ఘర్షణ వల్ల లోకనాశ భయం పెరిగిన వేళ విష్ణువు ప్రభాసంలో కాలభైరవ/సోమేశ సన్నిధికి చేరుతాడు. దండపాణి సంయమాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—చక్రాన్ని మరల విడిచితే విస్తృత హాని కలుగుతుందని; హరి ఆ మాటను స్వీకరించి దండపాణి పక్కనే చక్రధర రూపంలో అక్కడే నిలిచిపోతాడు. చివరగా పూజావిధి, ఫలశ్రుతి చెప్పబడుతుంది—ముందుగా దండపాణిని, తరువాత హరిని క్రమంగా పూజించిన భక్తులు పాపకవచాల నుండి విముక్తులై శుభగతిని పొందుతారు. కొన్ని చంద్రతిథులు, ఉపవాస-వ్రతాలు విఘ్ననాశం మరియు మోక్షాభిముఖ పుణ్యానికి విశేషంగా పేర్కొనబడ్డాయి.

43 verses

Adhyaya 100

सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణ ద్వారా ప్రభాసఖండంలో ‘సాంబాదిత్య-మాహాత్మ్య’ పరంపర ప్రారంభమవుతుంది. ఈశ్వరుడు దేవికి ఉత్తర, వాయవ్య (వాయవ్యము/ఉత్తర-పడమర) దిశలను సూచించి, సాంబుడు స్థాపించిన సూర్యస్వరూపమైన ‘సాంబాదిత్య’ను పరిచయం చేస్తాడు. ఆ ప్రాంతంలో మూడు ప్రధాన సూర్యస్థానాలు—మిత్రవనం, ముండీరము, మరియు మూడవది ప్రభాసక్షేత్రము—అని పేర్కొంటాడు. తర్వాత దేవి “సాంబుడు ఎవరు? నగరం అతని పేరుతో ఎందుకు ప్రసిద్ధి?” అని అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు—సాంబుడు వాసుదేవుని పరాక్రమశాలి కుమారుడు, జాంబవతీ సుతుడు; పితృశాపం వల్ల అతనికి కుష్ఠరోగం కలిగిందని చెబుతాడు. కారణకథలో దుర్వాస మహర్షి ద్వారావతికి వచ్చి, యౌవన-రూప గర్వంతో సాంబుడు ఆయన తపస్వి రూపాన్ని హావభావాలతో అవమానించి పరిహసిస్తాడు. కోపించిన దుర్వాసుడు “త్వరలో కుష్ఠం పట్టును” అని శాపం ఇస్తాడు. ఈ అధ్యాయం తపస్వుల పట్ల వినయం అనే ధర్మబోధను స్థాపిస్తూ, తరువాత సాంబుని సూర్యోపాసన మరియు ప్రజాహితార్థం సూర్యప్రతిష్ఠకు పునాది వేస్తుంది।

18 verses

Adhyaya 101

सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో ఆచరణ–ఫలితం–ప్రాయశ్చిత్తభక్తి అనే ధార్మిక బోధతో కూడిన ఘట్టం వర్ణించబడుతుంది. నారదుడు ద్వారావతికి వచ్చి యాదవుల సభా వ్యవహారాలను గమనిస్తాడు; సాంబుడి అవినయం కథకు కారణమవుతుంది. మద్యం మరియు సామాజిక పరిస్థితుల వల్ల మనస్సు ఏకాగ్రత ఎలా చలించిపోతుందో నారదుడు ప్రశ్నించగా, శ్రీకృష్ణుడు ఆలోచనతో ఒక పరీక్షలాంటిది జరిగేలా చేస్తాడు. విహార సమయంలో నారదుడు సాంబుణ్ణి కృష్ణుని మరియు అంతఃపుర స్త్రీల సమక్షానికి తీసుకువస్తాడు; మత్తు–ఆవేశంతో నియంత్రణ కోల్పోయి కలకలం ఏర్పడుతుంది. శ్రీకృష్ణుని శాపం ఇక్కడ నీతిసూచన—అవధానభ్రంశం, సామాజిక అసురక్ష, నిర్లక్ష్యకర్మఫలం గురించి హెచ్చరిక. కొందరు స్త్రీలు వాగ్దత్త గమ్యాల నుండి పతితులై, తరువాత దొంగల చేత అపహరింపబడతారని చెప్పబడుతుంది; అయితే ప్రధాన రాణులు స్థైర్యంతో రక్షింపబడతారు. సాంబుడికీ కుష్ఠరోగ శాపం పడటంతో ప్రాయశ్చిత్త మార్గం తెరుచుకుంటుంది. అతడు ప్రభాసంలో ఘోర తపస్సు చేసి సూర్యదేవుని ప్రతిష్ఠించి నిర్దిష్ట స్తోత్రంతో పూజించి, ఆరోగ్య వరం మరియు ఆచార నియమాలను పొందుతాడు. తదుపరి సూర్యుని ద్వాదశ నామాలు, నెలలతో అనుసంధానమైన ద్వాదశ ఆదిత్యులు, అలాగే మాఘ శుక్ల పంచమి నుండి సప్తమి వరకు వ్రతక్రమం—కరవీర పుష్పాలు, రక్తచందనంతో అర్చన, పూజావిధానం, బ్రాహ్మణ భోజనం, ఫలప్రదానం—వివరించబడతాయి. చివర ఫలశ్రుతి: ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం వల్ల పాపక్షయం, ఆరోగ్యలాభం కలుగుతాయి.

75 verses

Adhyaya 102

कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)

ఈ అధ్యాయంలో కణ్టకశోధినీ దేవి తీర్తసంబంధమైన సంక్షిప్త ఉపదేశం ఉంది. భక్తుడు ఉత్తర దిశా భాగంలో “రెండు ధనుస్సులు” దూరంలో ఉన్న దేవి ఆలయానికి వెళ్లాలని చెప్పబడింది. దేవిని మహీషఘ్నీ, మహాకాయ, బ్రహ్మా మరియు దేవర్షులు పూజించినది, రక్షక-యోధ స్వరూపిణి అని వర్ణించారు. యుగయుగాలలో దేవతలను బాధించే దైత్యాదులను ‘దేవకణ్టక’ అని పేర్కొని, ఆ ‘ముల్లు’లను తొలగించి శుద్ధి చేయడం దేవి కార్యమని కారణకథ చెబుతుంది. ఆశ్వయుజ శుక్లపక్ష నవమీనాడు పశు-నైవేద్యాలు, పుష్పార్పణలు, ఉత్తమ దీపాలు, ధూపాలతో ప్రత్యేక పూజ విధించబడింది. ఫలశ్రుతిగా ఉపాసకునికి ఒక సంవత్సరం శత్రువుల లేమి కలుగుతుందని, నిజమైన భక్తితో దర్శనం చేస్తే దేవి కుమారునిలా రక్షిస్తుందని చెప్పబడింది—ప్రత్యేక యాత్రలోనైనా, నిత్య దర్శనంలోనైనా. చివరగా ఇది సంక్షిప్త పాపనాశక మహాత్మ్యం; దీని శ్రవణమే పరమ రక్షణకరం అని నిరూపించబడింది.

6 verses

Adhyaya 103

कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)

అధ్యాయం 103 ప్రభాసక్షేత్రంలోని కపాలేశ్వరుని పవిత్రత, నామకారణాన్ని కారణకథగా వివరిస్తుంది. ఈశ్వరుడు దేవికి—ఉత్తరదిశలో దేవగణాలు పూజించే మహిమాన్విత కపాలేశ్వరుని దర్శించవలెనని చెబుతాడు. తరువాత కథ దక్షయజ్ఞానికి మారుతుంది: ధూళితో కప్పబడిన, కపాలం ధరించిన ఒక తపస్వి అక్కడికి వస్తాడు. బ్రాహ్మణులు అతడిని యజ్ఞస్థలానికి అనర్హుడని భావించి ఆగ్రహంతో వెళ్లగొడతారు. అతడు నవ్వుతూ కపాలాన్ని యజ్ఞమండపంలో విసిరి అంతర్ధానమవుతాడు. ఆ కపాలం మళ్లీ మళ్లీ ప్రత్యక్షమవుతుంది; ఎంత దూరం విసిరినా తొలగదు. ఋషులు ఆశ్చర్యపడి—ఇది మహాదేవుడే చేయగల అద్భుతమని నిర్ణయిస్తారు. వారు స్తోత్రాలు, హోమాలు, శతరుద్రీయ పఠనాలతో శివుని ప్రసన్నం చేస్తారు; అప్పుడు శివుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు. వరం కోరమని చెప్పగా, బ్రాహ్మణులు—అక్కడే లింగరూపంగా ‘కపాలేశ్వర’ నామంతో శివుడు స్థిరంగా నివసించాలనికోరుతారు; ఎందుకంటే అక్కడ అనేక కపాలాలు పునఃపునః ప్రత్యక్షమవుతాయని చెబుతారు. శివుడు వరం అనుగ్రహించి యజ్ఞం మళ్లీ కొనసాగుతుంది. కపాలేశ్వర దర్శనఫలం అశ్వమేధఫలంతో సమానం, పూర్వజన్మపాపాలు సహా సమస్త పాపనాశకమని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. మన్వంతరభేదంగా నామాంతరం (కపాలేశ్వర; తరువాత తత్త్వేశ్వర) కూడా చెప్పి, శివుడు జాల్మ/వేషధారి రూపం ధరించడం ద్వారా ఈ స్థల మహిమ స్థాపితమైందని పేర్కొంటుంది.

28 verses

Adhyaya 104

कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness

ఈశ్వరుడు దేవికి దిశానుసారంగా తీర్థయాత్ర క్రమాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—సాధకుడు ముందుగా మహిమాన్వితమైన కోటీశ్వరాన్ని దర్శించి, దాని ఉత్తరభాగంలో ఉన్న కోటీశా (కోటీశ) ను కూడా సందర్శించాలి. ఈ స్థల పవిత్రత కపాలేశ్వర సమీపంలో జరిగిన ఒక ప్రాచీన ఘటనతో స్థాపించబడుతుంది. అక్కడ పాశుపత తపస్వులు—భస్మలిప్తులు, జటాధారులు, ముంజమేఖల ధరించినవారు, సంయములు, క్రోధవిజేతలైన బ్రాహ్మణ శివయోగులు—నాలుగు దిశలలో క్షేత్రాన్ని వ్యాపింపజేసి దీర్ఘ తపస్సు చేశారు. వారు ‘కోటి’ సంఖ్యలో మంత్రజపంలో నిమగ్నులై, కపాలేశుని దగ్గర విధివిధానంగా లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి భక్తితో పూజించారు. మహాదేవుడు ప్రసన్నుడై వారికి ముక్తిని ప్రసాదించాడు; అక్కడ కోటి ఋషులు సిద్ధిని పొందినందున ఆ లింగం భూలోకంలో ‘కోటీశ్వర’మని ప్రసిద్ధి చెందింది. కోటీశ్వరాన్ని భక్తితో పూజిస్తే కోటి మంత్రజప ఫలం లభిస్తుంది; అలాగే ఈ స్థలంలో వేదపారంగత బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం చేస్తే కోటి హోమాల సమాన పుణ్యం కలుగుతుందని, ఈ యాత్ర సమ్యక్ ఫలదాయకమని గ్రంథం ప్రకటిస్తుంది.

10 verses

Adhyaya 105

ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)

ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలో ఒక “రహస్యమైన, ఉత్తమ స్థలం” ఉందని పరిచయం చేస్తాడు; అది సర్వత్ర పవిత్రం, సమస్త పాపమలాలను శుద్ధిచేసేదిగా వర్ణిస్తాడు. అక్కడి దివ్యసన్నిధులను పేర్కొని—కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే జన్మజన్యమైన ఘోర అపవిత్రతలు నశించి మోక్షమార్గం ప్రసన్నమవుతుందని ప్రకటిస్తాడు. దేవి ప్రశ్నిస్తుంది—ఇతరత్ర వృద్ధరూపంగా చెప్పబడే బ్రహ్మను ఇక్కడ ఎందుకు “బాలరూపి” అంటారు? అలాగే స్థలం, కాలం, పూజావిధి, యాత్రాక్రమం ఏమిటి? ఈశ్వరుడు వివరిస్తాడు—సోమనాథునికి ఈశాన్య దిశలో బ్రహ్మకు పరమస్థానం ఉంది; బ్రహ్మ ఎనిమిదేళ్ల వయసులో అక్కడికి వచ్చి ఘోర తపస్సు చేసి, విస్తారమైన కర్మకాండలతో సోమనాథలింగ స్థాపన/ప్రతిష్ఠలో భాగస్వామి అవుతాడు. తదుపరి కాలగణన విశదీకరణ వస్తుంది—త్రుటి నుండి ముహూర్తం వరకు ప్రమాణాలు, మాస-వర్ష నిర్మాణం, యుగ-మన్వంతర పరిమాణాలు, మనువులు మరియు ఇంద్రుల పేర్లు, బ్రహ్మ మాసంలో ఉన్న కల్పాల జాబితా; ప్రస్తుత కల్పం “వరాహ కల్పం” అని నిర్దేశిస్తాడు. చివరగా బ్రహ్మ–విష్ణు–రుద్ర త్రయ సమన్వయం, అద్వైత భావం ప్రతిపాదించబడుతుంది—శక్తులు కార్యభేదంతో వేరుగా కనిపించినా తత్త్వంగా ఒకటే; కాబట్టి యాత్రాఫలాన్ని కోరేవారు ముందుగా బ్రహ్మను గౌరవించి, పంథద్వేషాన్ని విడనాడాలి।

74 verses

Adhyaya 106

ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి ప్రశ్నిస్తుంది—ప్రభాసక్షేత్రంలో బాలరూపంగా ప్రదర్శితమైన పితామహుడు (బ్రహ్మ), అద్వైత బ్రహ్మస్వరూపుడైన ఆయనను ఎలా పూజించాలి; ఏ మంత్రాలు, ఏ విధి-నియమాలు వర్తిస్తాయి; అలాగే క్షేత్రంలో నివసించే బ్రాహ్మణులు ఎవరు, వారి నివాసం వల్ల క్షేత్రఫలం ఎలా లభిస్తుంది. ఈశ్వరుడు సమాధానంగా—బ్రాహ్మణులు భూమిపై దైవానికి ప్రత్యక్ష ప్రతిరూపాలు; వారిని గౌరవించడం దేవారాధనతో సమానం, కొన్ని వచనాల్లో దానికన్నా శ్రేష్ఠమని కూడా చెప్పబడింది. బ్రాహ్మణులను పరీక్షించడం, అవమానించడం, హింసించడం నిషిద్ధం—వారు పేదవారైనా, రోగులైనా, శారీరక లోపమున్నవారైనా. హింసా-అపమానాలకు ఘోర దుష్ఫలితాలు వివరించి, అన్నం-నీరు దానం చేసి సత్కరించడమే ప్రధాన భక్తిమార్గమని ప్రతిపాదిస్తుంది. తదుపరి ప్రభాసంలో నివసించే బ్రాహ్మణుల వివిధ వృత్తులు/జీవనశైలుల వర్గీకరణ (పేర్లతో) ఇవ్వబడుతుంది—వ్రతాలు, తపస్సు, నియమాలు, భిక్షావృత్తి లేదా జీవనోపాధి విధానాల సంకేతాలతో. ముగింపులో—శీలసంపన్నులు, వేదనిష్ఠులు అయిన బ్రాహ్మణులే బాలపితామహుని యథార్థ ఉపాసకులు; మహాపాతకాలతో కలుషితులు ఆ పూజకు సమీపించకూడదని చెప్పబడింది.

73 verses

Adhyaya 107

बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు విధి–తత్త్వాలను సమన్వయంగా ఉపదేశిస్తాడు. భక్తిని మానసీ, వాచికీ, కాయికీ అనే మూడు విధాలుగా విభజించి, దాని దిశలను లౌకికీ, వైదికీ, ఆధ్యాత్మికీగా కూడా వేరు చేసి వివరిస్తాడు. అనంతరం ప్రభాసక్షేత్రంలో బాలరూపీ బ్రహ్మదేవుని ప్రత్యేక పూజావిధానం చెప్పబడుతుంది—తీర్థస్నానం, మంత్రోచ్ఛారణతో పంచగవ్య–పంచామృత అభిషేకాలు, శరీరంపై న్యాసక్రమం, ద్రవ్యశుద్ధి, పుష్ప–ధూప–దీప–నైవేద్య ఉపచారాలు, అలాగే వేదసమూహాలు మరియు సద్గుణాలను కూడా పూజ్యంగా గౌరవించడం। కార్త్తిక మాసంలో, ముఖ్యంగా పూర్ణిమ సమీపంలో, రథయాత్రా విధి వివరించబడుతుంది—నగరవాసుల పాత్రలు, ఆచారసావధానాలు, పాల్గొనేవారికి మరియు దర్శించేవారికి కలిగే ఫలితాలు. తరువాత బ్రహ్మదేవుని స్థలసంబంధిత నామరూపాల దీర్ఘ జాబితా వస్తుంది; ఇది తీర్థభూగోళ సూచికలా నిలుస్తుంది. ఫలశ్రుతిలో నామశత స్తోత్రపఠనం మరియు సమ్యగాచరణం పాపక్షయాన్ని చేసి మహాపుణ్యాన్ని ప్రసాదిస్తాయని, ప్రభాసంలో పద్మకయోగం వంటి అరుదైన కాలయోగాలకు విశేష మహిమ ఉందని చెప్పబడుతుంది। చివరగా మహోత్సవకాలంలో అక్కడ నివసించే బ్రాహ్మణులకు జప–పఠన నియమాలు, అలాగే భూమిదానం సహా నిర్దిష్ట దానవిధానాలు సూచించబడతాయి।

119 verses

Adhyaya 108

प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara

ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—సోమనాథక్షేత్రంలోని ఈశాన దిశాభాగంలో నిర్దిష్ట దూరంలో వసువుల పరమ లింగం ఉంది; అది చతుర్ముఖమై దేవతలకు ప్రియమైనది. ఆ లింగం ‘ప్రత్యూషేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి; మహాపాపనాశకమని, కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే ఏడు జన్మల పాపసంచయం నశిస్తుందని చెప్పబడింది. దేవి—ప్రత్యూషుడు ఎవరు? లింగం ఎలా ప్రతిష్ఠించబడింది? అని అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు వంశకథను వివరిస్తాడు—బ్రహ్మపుత్రుడు దక్షుడు తన కుమార్తెలను ధర్మునికి ఇచ్చాడు; వారిలో విశ్వా ఎనిమిది కుమారులను కనింది—అష్టవసువులు: ఆప, ధ్రువ, సోమ, ధర, అనల, అనిల, ప్రత్యూష, ప్రభాస. ప్రత్యూషుడు పుత్రకాంక్షతో ప్రభాసక్షేత్రానికి వచ్చి, దానిని కామద పుణ్యక్షేత్రమని తెలుసుకొని మహాదేవుని స్థాపించి, శత దివ్యవర్షాలు ఏకాగ్రధ్యానంతో తపస్సు చేశాడు. ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు దేవల అనే కుమారుని ప్రసాదించాడు; అతడు శ్రేష్ఠ యోగిగా ప్రశంసింపబడెను; అందువల్ల లింగం ప్రత్యూషేశ్వరమని పేరొందింది. ఇక్కడ పూజచేస్తే సంతానలేనివారికీ స్థిర వంశపరంపర లభిస్తుంది. ప్రత్యూషకాలంలో (ఉషోదయ వేళ) స్థిరభక్తితో ఆరాధిస్తే బ్రహ్మహత్యాజన్యమైనవాటితో సహా ఘోర పాపాలు కూడా నశిస్తాయి. సంపూర్ణ తీర్థఫలార్థం వృషదానం విధిగా చెప్పబడింది; మాఘ కృష్ణ చతుర్దశి రాత్రి జాగరణం సమస్త దానయజ్ఞఫలప్రదమని పేర్కొనబడింది.

17 verses

Adhyaya 109

अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి మహిమాన్వితమైన అనిలేశ్వర తీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ స్థలం ఉత్తర దిశలో మూడు ధనుస్సుల దూరంలో ఉందని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. అక్కడి లింగం ‘మహాప్రభావం’ గలది; దాని దర్శనమాత్రంతో పాపనాశనం జరుగుతుందని పేర్కొంటుంది. కథలో అనిలుడు వసువులలో ఐదవ వసువుగా చెప్పబడతాడు. అతడు శ్రద్ధతో మహాదేవుని ఆరాధించి శివుని ప్రత్యక్షం చేసుకొని, విధివిధానాలతో లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. ఈశుని అనుగ్రహశక్తితో అతని కుమారుడు మనోజవుడు బలవంతుడై, అతి వేగంగా కదిలే వాడయ్యాడు; అతని గతి ఎవరికీ పట్టనిదిగా వర్ణించబడింది. ఆ మూర్తి/స్థలాన్ని దర్శించినవారు క్లేశరహితులవుతారు; వైకల్యం, దారిద్ర్యం లేనివారై శుభఫలాలు పొందుతారని చెబుతుంది. లింగంపై ఒక్క పుష్పం సమర్పించినా సుఖం, భాగ్యం, సౌందర్యం లభిస్తాయి. ఈ పాపనాశక మహాత్మ్యాన్ని విని ఆనందించి సమ్మతించినవారికి అభీష్టసిద్ధి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

8 verses

Adhyaya 110

प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)

ఈశ్వరుడు దేవికి గౌరీ-తపోవనము నుండి పశ్చిమదిశగా వెళ్లి మహిమాన్వితమైన ప్రభాసేశ్వరాన్ని దర్శించమని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ క్షేత్రం ఏడు ధనుస్సుల పరిధిలో ప్రసిద్ధమని, అక్కడి మహాలింగం అష్టమ వసువు ‘ప్రభాస’ చేత ప్రతిష్ఠించబడిందని తెలియజేస్తాడు. తదనంతరం ప్రభాసుని సంతానకామన, అతడు మహాలింగ ప్రతిష్ఠ చేసిన విధానం, ‘ఆగ్నేయీ’ అనే కఠిన తపస్సు వంద దివ్య సంవత్సరాలు చేసిన వృత్తాంతం వస్తుంది. రుద్రుడు ప్రసన్నుడై కోరిన వరాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. మధ్యలో భువనా (బృహస్పతి సోదరి) ప్రభాసుని భార్యగా చెప్పబడుతుంది; వారి వంశాన్ని విశ్వకర్మ—జగత్ శిల్పి-సృష్టికర్త—మరియు అపారశక్తిగల తక్షకునితో అనుసంధానిస్తారు. చివరగా యాత్రికుల కోసం విధి: మాఘమాస చతుర్దశినాడు సముద్ర సంగమంలో స్నానం, శతరుద్రీయ జపం, నియమం (భూమిపై శయనం, ఉపవాసం), పంచామృతాలతో లింగాభిషేకం, విధివిధాన పూజ, కావాలంటే వృషభదానం. ఫలంగా పాపశుద్ధి మరియు సమగ్ర సమృద్ధి లభిస్తుందని చెప్పబడింది.

14 verses

Adhyaya 111

रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)

ఈశ్వరుడు దేవికి పుష్కర సమీపంలోని ‘అష్టపుష్కర’ అనే కుండ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు—అసంయములకు దుర్లభం, పాపహరం, మహాపుణ్యప్రదం. అక్కడ రాముడు స్థాపించిన ‘రామేశ్వర’ లింగం ప్రసిద్ధమని, కేవలం దర్శన-పూజలతోనే ప్రాయశ్చిత్తం కలిగి బ్రహ్మహత్య వంటి మహాపాపం నుండీ విముక్తి లభిస్తుందని చెబుతాడు. దేవి మరింత వివరంగా—సీతా లక్ష్మణులతో రాముడు అక్కడికి ఎలా వచ్చాడు, లింగప్రతిష్ఠ ఎలా జరిగింది—అని అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు రామచరిత నేపథ్యాన్ని చెబుతాడు—రావణ సంహారార్థం అవతారం, తరువాత ఋషి శాపం వల్ల వనవాసం; ప్రయాణంలో ప్రభాస ప్రాంతానికి చేరిక. విశ్రాంతి అనంతరం రామునకు దశరథుని స్వప్నదర్శనం కలుగుతుంది; బ్రాహ్మణులను సంప్రదిస్తాడు. వారు దానిని పితృసందేశంగా భావించి పుష్కర తీర్థంలో శ్రాద్ధం చేయమని విధిస్తారు. రాముడు యోగ్య బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించి, లక్ష్మణుని ఫలాలు తెమ్మని పంపి, సీత నైవేద్యసామగ్రి సిద్ధం చేస్తుంది. శ్రాద్ధ సమయంలో బ్రాహ్మణులలో తన పితృవంశం సాక్షాత్తుగా ఉన్నట్లు దర్శనానుభూతి కలిగి సీత లజ్జతో వెనుదిరుగుతుంది; ఆమె కనిపించక రాముడు క్షణం కోపపడతాడు, సీత కారణం చెప్పగా—ఈ సంఘటనే పుష్కర సమీపంలో రామేశ్వర లింగస్థాపనతో అనుసంధానమవుతుంది. చివర ఫలశ్రుతి—భక్తితో పూజిస్తే పరమగతి లభిస్తుంది. ముఖ్యంగా ద్వాదశి తిథి, అలాగే చతుర్థి/షష్ఠి సంయోగాలలో చేసిన శ్రాద్ధం అపార ఫలదాయకం; పితృతృప్తి పన్నెండు సంవత్సరాలు నిలుస్తుంది. అశ్వదానం అశ్వమేధ యజ్ఞసమాన పుణ్యమని చెప్పబడింది. ఇది ప్రభాస ఖండంలోని ఈ భాగానికి 111వ అధ్యాయమని పేర్కొంటుంది.

44 verses

Adhyaya 112

लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)

అధ్యాయం 112లో ఈశ్వరుడు దేవికి యాత్రా-శైలిలో ఉపదేశం చేస్తూ, రామేశానికి తూర్పున ముప్పై ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ లక్ష్మణేశ్వర క్షేత్రాన్ని సూచిస్తాడు. అక్కడి లింగం తీర్థయాత్రలో లక్ష్మణుడు ప్రతిష్ఠించినదిగా చెప్పబడింది; అది మహాపాపనాశకము, దేవతలచే పూజింపబడినదీ. భక్తి విధానాలు ఇక్కడ నిర్దేశించబడ్డాయి—నృత్యం, గానం, వాద్యాలతో పూజ, హోమం, జపం, అలాగే ధ్యాన-సమాధిలో స్థితుడై ఆరాధన; దీని ఫలంగా ‘పరమ గతి’ లభిస్తుందని చెప్పబడింది. దానక్రమం కూడా ఉంది—గంధం, పుష్పం మొదలైనవి క్రమంగా సమర్పించి దేవతను సత్కరించిన తరువాత, అర్హుడైన ద్విజునికి అన్నం, నీరు, స్వర్ణం దానం చేయాలి. మాఘమాస కృష్ణ చతుర్దశి ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించబడింది; ఆ రోజున స్నానం, దానం, జపం అక్షయ ఫలప్రదమని పేర్కొంటుంది. ముగింపులో ఇది ప్రభాస ఖండం, ప్రభాసక్షేత్ర మహాత్మ్య పరిధిలోని అధ్యాయమని సూచిస్తుంది.

6 verses

Adhyaya 113

जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—ప్రభాసక్షేత్రంలోని నైరృత దిశలో, రామేశ/రామేశాన సమీపంలో ‘జానకీశ్వర’ అనే మహిమాన్విత లింగం ఉందని సూచిస్తాడు. అది సమస్త జీవులకు పాపహరమై, ఒకప్పుడు జానకీ (సీత) ప్రత్యేకంగా పూజించిన లింగమని చెప్పబడింది. నామచరిత్ర కూడా వివరించబడుతుంది—ముందు ‘వసిష్ఠేశ’గా ప్రసిద్ధి, త్రేతాయుగంలో ‘జానకీశ’గా ఖ్యాతి, తరువాత అరవై వేల వాలఖిల్య ఋషులు అక్కడ సిద్ధి పొందినందున ‘సిద్ధేశ్వర’ అనే పేరును పొందింది. కలియుగంలో ఇది శక్తివంతమైన ‘యుగలింగం’గా వర్ణించబడింది; దీని దర్శనమాత్రమే భక్తులను దురదృష్టజన్య దుఃఖం నుండి విముక్తి చేస్తుంది. స్త్రీ-పురుషులకు సమానంగా పూజావిధానం చెప్పబడింది—లింగస్నానం/అభిషేకం మొదలైనవి. విశేష వ్రతంగా పుష్కరతీర్థంలో స్నానం చేసి నియమాచారాలు, నియంత్రిత ఆహారంతో ఒక నెల నిరంతర పూజ చేస్తే ప్రతిదిన పుణ్యం అశ్వమేధం కంటే అధికమని ఫలితం. మాఘమాస శుక్ల/కృష్ణ తృతీయనాడు స్త్రీ చేసిన పూజ ఆమె వంశంలోనూ శోకదౌర్భాగ్యాలను తొలగిస్తుందని పేర్కొంటుంది. చివరగా ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం పాపనాశకమై మంగళప్రదమని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

10 verses

Adhyaya 114

वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)

ఈశ్వరుడు దేవికి ‘వామన-స్వామిన్’ అనే విష్ణు-తీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. అది పాపప్రణాశకము, సర్వపాతకనాశకము అని చెప్పబడింది; పుష్కరానికి దక్షిణ-పడమర భాగానికి సమీపంలో ఉన్నదని వర్ణన. ఇక్కడ బలిని బంధించిన పురాణకథ వస్తుంది—త్రివిక్రమ విష్ణువు మూడు అడుగులు: మొదటిది ఈ స్థలంలో కుడిపాదంతో, రెండవది మేరుశిఖరంపై, మూడవది ఆకాశంలో; మూడవ అడుగుతో జగత్సీమ భేదింపబడి జలధార వెలసి ‘విష్ణుపదీ’ గంగగా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. ‘పుష్కర’ పదానికి ‘ఆకాశం’ ‘నీరు’ అనే అర్థాలతో వ్యుత్పత్తి చెప్పి, ప్రజాపతి-సంబంధిత పవిత్ర సంగమంగా స్థాపించారు. ఇక్కడ స్నానం చేసి హరి పాదచిహ్న దర్శనం చేస్తే హరి పరమధామప్రాప్తి, పిండదానంతో పితృదేవతలకు దీర్ఘ తృప్తి, నియమశీల బ్రాహ్మణునికి పాదుకాదానం చేస్తే విష్ణులోకంలో గౌరవప్రదమైన వాహనప్రాప్తి పుణ్యమని ప్రశంసించారు. వశిష్ఠుని గాథను ఉదహరించి తీర్థ శుద్ధికారక మహిమను బలపరిచారు.

12 verses

Adhyaya 115

Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ప్రభాస-క్షేత్రంలోని తీర్థయాత్ర క్రమాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—మొదట పరమప్రసిద్ధమైన పుష్కరేశ్వరానికి వెళ్లి, తరువాత దాని దక్షిణంలో ఉన్న జానకీశ్వరాన్ని దర్శించి పూజించాలి. పుష్కరేశ్వర-లింగం మహాశక్తిమంతమని చెప్పబడింది; దాని మహిమ ఆదర్శ పూజల ద్వారా స్థిరపడింది—బ్రహ్మపుత్రుడు (బ్రహ్మదేవుని కుమారుడు) మరియు ఋషి సనత్కుమారుడు స్వర్ణ పుష్కర-పుష్పాలతో విధిపూర్వకంగా ఆరాధించారు; అందువల్లే ఆ క్షేత్రనామం, కీర్తి ప్రసిద్ధమయ్యాయి. ఇక్కడ కర్మఫల సిద్ధాంతం కూడా చెప్పబడుతుంది—గంధం, పుష్పం మొదలైన అర్పణలతో భక్తితో, క్రమంగా, శాస్త్రోక్త విధిగా చేసిన పూజ ‘పుష్కరీ-యాత్ర’ పూర్తయినట్లుగా భావించబడుతుంది. ఈ స్థలం ‘సర్వపాతకనాశన’మని ఖ్యాతి పొందింది; యాత్ర నైతిక శుద్ధి మరియు నియమబద్ధ భక్తిమార్గంగా ప్రతిపాదించబడుతుంది.

5 verses

Adhyaya 116

शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి ప్రభాస ఖండంలో ‘కుండేశ్వరీ’ అనే దేవీస్థల మహిమను వివరిస్తాడు. ఆమె సౌభాగ్యప్రదాయిని, పాప-దారిద్ర్యనాశిని అని చెప్పి, దిశా సూచనలు మరియు దూర సూచికలతో ఆ స్థలాన్ని నిర్దిష్టంగా పేర్కొంటాడు. సమీపంలో ‘శంఖోదక కుండం’ అనే జలాశయం ఉంది; అది సమస్త పాపాలను నశింపజేసే తీర్థమని వర్ణించబడింది. పురాణకథ ప్రకారం విష్ణువు శంఖ అనే దానవుణ్ణి సంహరించి, అతని పెద్ద శంఖసదృశ దేహాన్ని ప్రభాసానికి తీసుకువచ్చి కడిగాడు; అలా మహాశక్తిమంతమైన తీర్థం స్థాపితమైంది. శంఖనాదం విని దేవి అక్కడికి వచ్చి కారణం అడుగుతుంది; ఈ సంఘటన నుంచే ‘కుండేశ్వరీ’ మరియు ‘శంఖోదక’ అనే నామాలు ఏర్పడ్డాయి. మాఘమాస తృతీయ తిథినాడు ఇక్కడ పూజ చేస్తే స్త్రీ-పురుషులు గౌరీపదం/ధామాన్ని పొందుతారని నియమం. తీర్థఫలాన్ని కోరువారు దానధర్మంగా దంపతులకు భోజనం పెట్టడం, కంచుక/వస్త్రదానం చేయడం, గౌరీరూపిణీ స్త్రీలకు భోజనం పెట్టడం చేయవలెనని ఉపదేశం ఉంది.

11 verses

Adhyaya 117

भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస ఖండంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి భూతనాథేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. కుండేశ్వరీ యొక్క ఈశ-భాగానికి సమీపంలో, ‘ఇరవై ధనుస్సుల’ దూరంలో ఉన్న భూతనాథేశ్వర-హరుని దర్శించి పూజించమని మార్గనిర్దేశం చేయబడింది. ఈ లింగం అనాది-నిధనమై ‘కల్పలింగం’గా చెప్పబడింది; యుగానుసారం నామభేదం కూడా ఉంది—త్రేతాయుగంలో ‘వీరభద్రేశ్వరీ’గా స్మరించబడింది, కలియుగంలో ‘భూతేశ్వర/భూతనాథేశ్వర’గా ప్రసిద్ధి. ద్వాపర సంధికాలంలో అనేక భూతాలు ఈ లింగ ప్రభావంతో పరమసిద్ధిని పొందినందున భూమిపై ఈ క్షేత్రనామం స్థిరపడిందని కారణకథ చెబుతుంది. కృష్ణచతుర్దశి రాత్రి ప్రత్యేక వ్రతం విధించబడింది: శంకరుని పూజించి దక్షిణాభిముఖంగా నిలిచి అఘోరుని ఆరాధించాలి; నియమం, నిర్భయత్వం, ధ్యాన ఏకాగ్రతతో ఉంటే లోకంలో లభ్యమైన ఏ సిద్ధియైనా పొందుతారని ఫలితం. తిలదానం, స్వర్ణదానం మరియు పితృదేవతలకు పిండప్రదానం ప్రేతత్వ విముక్తికి శ్రేయస్కరం. చివర ఫలశ్రుతి—శ్రద్ధతో పఠనం లేదా శ్రవణం పాపసంచయాన్ని నశింపజేసి శుద్ధిని పెంపొందిస్తుంది.

9 verses

Adhyaya 118

गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రాభాసక్షేత్రంలో దిక్కులు, దూర సూచకాలతో నిర్దేశించబడిన అత్యంత ప్రశంసిత సూర్యతీర్థం ‘గోప్యాదిత్య’ వద్దకు వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు; అది మహాపాపనాశక స్థలమని వర్ణిస్తాడు. తరువాత ఆ క్షేత్రోత్పత్తిని చెబుతాడు—కృష్ణుడు యాదవులతో ప్రాభాసకు వచ్చాడు; గోపికలు మరియు కృష్ణుని కుమారులూ అక్కడ ఉన్నారు. దీర్ఘకాల నివాసంలో అనేక పేర్లతో అనేక శివలింగాలు ప్రతిష్ఠించబడి, ధ్వజాలు, ప్రాసాదాలు, చిహ్నాలతో శోభించే లింగసమృద్ధ పవిత్రక్షేత్రం ఏర్పడింది. ఇక్కడ పదహారు ‘ప్రధాన’ గోపికల పేర్లు చెప్పి, వారిని చంద్రకళలతో సంబంధిత శక్తులు/కళలుగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. కృష్ణుడు జనార్దనుడు/పరమాత్మగా, గోపికలు ఆయన శక్తులుగా నిరూపించబడతారు. నారదాది ఋషులు, స్థానికులు కలిసి గోపికలు విధివిధానాలతో ప్రతిష్ఠ చేసి సూర్యబింబాన్ని స్థాపిస్తారు; దానాలు కూడా జరుగుతాయి. అప్పుడు దేవుడు ‘గోప్యాదిత్య’గా ప్రసిద్ధి పొంది శుభప్రదుడు, పాపహరుడు అవుతాడు. చివరగా ఆచారవిధానం చెప్పబడుతుంది—గోప్యాదిత్యభక్తి తపస్సు, సమృద్ధ యజ్ఞఫలాలకు సమానమని; మాఘ శుక్ల సప్తమి ఉదయపూజ పితృఉద్ధారకరమని ప్రశంసిస్తారు. అలాగే శుద్ధి-నియమాలు, ముఖ్యంగా నూనెస్పర్శం, నీల/ఎరుపు వస్త్రాల నిషేధాలు మరియు వాటికి సంబంధించిన ప్రాయశ్చిత్తాలు, సాధకుల ధర్మ-క్రియారక్షణగా నిర్దేశించబడతాయి.

39 verses

Adhyaya 119

बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి—స్థానిక దేవత ఎందుకు “బాలాతిబల-దైత్యఘ్నీ”గా ప్రసిద్ధి చెందిందో వివరంగా చెప్పమని అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు శుద్ధికారక పురాణకథను చెబుతాడు: రక్తాసురుని కుమారులు బలుడు, అతిబలుడు మహాబలవంతులై దేవతలను జయించి, పేరుపొందిన సేనాధిపతులు మరియు విస్తార సైన్యాలతో అణచివేత పాలనను స్థాపిస్తారు. దేవతలు దేవర్షులతో కలిసి మహాదేవిని శరణు కోరుతూ దీర్ఘ స్తోత్రం చేస్తారు; శాక్త-శైవ-వైష్ణవ భావాలలో ఆమెను జగదాధార శక్తిగా, సర్వశరణ్యగా స్తుతిస్తారు. అప్పుడు దేవి సింహవాహినిగా, బహుభుజగా, ఆయుధధారిణిగా భయంకర యోధరూపంలో ప్రత్యక్షమై మహాయుద్ధంలో దైత్యసేనలను సులభంగా సంహరించి ధర్మవ్యవస్థను పునఃస్థాపిస్తుంది. తర్వాత ఈ విజయం ప్రభాసక్షేత్రంతో అనుసంధానమవుతుంది: అంబిక అక్కడ నివసించి బల-అతిబల సంహారిణిగా ఖ్యాతి పొందుతుంది; ఆమెకు అరవై నాలుగు యోగినీల పరివారం ఉందని చెప్పబడుతుంది. దేవి అభ్యర్థనపై ఈశ్వరుడు యోగినీల పేర్లు చెప్పి, సాధనావిధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—భక్తితో చండికా స్తుతి, చతుర్దశి, అష్టమి, నవమి వంటి తిథుల్లో ఉపవాసం-నియమపూజ, సమృద్ధి రక్షణార్థం ఉత్సవాలు. చివరికి ఈ మాహాత్మ్యం పాపనాశకమూ, ప్రభాసస్థ దేవిని భజించే వారికి సర్వార్థసాధకమని ముగుస్తుంది.

71 verses

Adhyaya 120

गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి శైవ తత్త్వోపదేశం చేస్తూ, యాత్రికుడు ఉత్తర దిశలో ‘మూడు ధనుస్సుల’ దూరంలో ఉన్న, అపూర్వమైన గోపీశ్వర క్షేత్రానికి వెళ్లాలని ఆదేశిస్తాడు. ఆ స్థలం పాపశమనకరం; గోపికలే అక్కడ ప్రతిష్ఠ చేసిన దేవాలయమని చెప్పి, ప్రతిష్ఠా-కథ ద్వారా దేవుని స్థానిక మహిమను స్థిరపరుస్తాడు. తదుపరి సంక్షిప్త పూజావిధానం చెప్పబడుతుంది—పుత్రహేతువుగా మహాదేవ/మహేశ్వరుని ఆరాధించాలి; ఆయన మనుష్యులకు అన్ని అభీష్టాలను ప్రసాదిస్తాడు, ప్రత్యేకంగా సంతతిప్రదుడని పేర్కొంటుంది. చైత్ర శుక్ల తృతీయ నాడు గంధం, పుష్పాలు, నైవేద్యాలతో చేసిన పూజ కోరిన ఫలాన్ని ఇస్తుందని కాలనియమం కూడా ఉంది. చివరగా ప్రభాసక్షేత్రంలో గోపీశ్వరుని శుద్ధికర మహాత్మ్యాన్ని సంక్షేపంగా ఫలశ్రుతితో ముగిస్తుంది।

5 verses

Adhyaya 121

जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రంలోని జామదగ్న్యేశ్వర లింగం యొక్క ఆవిర్భావం, మహిమ శైవ స్థలపురాణంగా వివరించబడుతుంది. ఈశ్వరుడు తీర్థయాత్ర క్రమాన్ని చెబుతూ, రామజామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు) స్థాపించిన రామేశ్వరాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు; గోపీశ్వరానికి సమీపంలో దూర సూచికతో కూడిన మహాశక్తిమంతమైన, పాపనాశక లింగస్థానాన్ని సూచిస్తాడు. కథలో పరశురాముని తీవ్రమైన నైతిక సంకటము గుర్తు చేయబడుతుంది—తండ్రి ఆజ్ఞతో మాతృవధ, ఆపై పశ్చాత్తాపం, జమదగ్ని ప్రసన్నత, వరదానంతో రేణుక పునర్జీవనం. వరం పొందినప్పటికీ పరశురాముడు ప్రభాసంలో అసాధారణ తపస్సు చేసి మహాదేవ శంకరుని ప్రతిష్ఠించి, దైవసంతృప్తి మరియు ఇష్టఫలాలను పొందుతాడు; మహేశ్వరుడు అక్కడ సన్నిధిగా నిలుస్తాడు. తదుపరి క్షత్రియులపై పరశురాముని యుద్ధయాత్ర, కురుక్షేత్రం–పంచనద ప్రాంతాలలో చేసిన కర్మలు, పితృఋణ పరిహారం, భూమిని బ్రాహ్మణులకు దానం చేయడం సంక్షేపంగా చెప్పబడుతుంది. ఫలశ్రుతిలో—ఈ లింగారాధనతో మహాపాపి కూడా సమస్త దోషాల నుండి విముక్తుడై ఉమాపతి లోకాన్ని పొందుతాడని; అలాగే కృష్ణపక్ష చతుర్దశి నాడు జాగరణ చేస్తే అశ్వమేధ సమాన ఫలం, స్వర్గీయ ఆనందం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది.

14 verses

Adhyaya 122

चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రాభాసక్షేత్రంలోని ‘చిత్రాంగదేశ్వర’ లింగ మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తాడు. దారి సూచనగా—అది నైరుతి (దక్షిణ-పడమర) దిశలో సుమారు ఇరవై ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్నదని పేర్కొంటాడు. ఈ క్షేత్రంలో లింగాన్ని గంధర్వరాజు చిత్రాంగదుడు ప్రతిష్ఠించాడు. స్థల పవిత్రతను గ్రహించి ఘోర తపస్సు చేసి, మహేశ్వరుని ప్రసన్నం చేసి లింగాన్ని స్థాపించాడు. భక్తిభావంతో పూజించినవాడు గంధర్వలోకాన్ని పొందుతాడు, గంధర్వుల సాన్నిధ్యాన్ని కూడా పొందుతాడు. శుక్ల త్రయోదశి నాడు నియమానుసారం శివస్నానం చేయించి, క్రమంగా వివిధ పుష్పాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, ధూపాలతో పూజించమని విధానం చెబుతుంది. విధి మరియు భావం సమ్యక్‌గా ఉన్నప్పుడు కోరిన ఫలాలన్నీ సంపూర్ణంగా సిద్ధిస్తాయని ఫలశ్రుతి తెలిపింది.

5 verses

Adhyaya 123

रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాస ఖండంలో రావణేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. త్రిలోక విజయం కోరి రావణుడు పుష్పక విమానంలో ప్రయాణిస్తుండగా, ఆ విమానం ఆకాశంలోనే అకస్మాత్తుగా నిలిచిపోతుంది—క్షేత్ర నియమం వల్ల శివుని అనతిక్రమ్య సన్నిధిని దాటలేమని సూచన. రావణుడు ప్రహస్తుడిని విచారణకు పంపగా, అతడు సోమేశ్వరుడు (శివుడు) దేవగణాల స్తుతులతో మహిమింపబడుతూ, వాలఖిల్యాది తపస్సమూహాల సేవలతో విరాజిల్లుతున్నాడని చూసి, శివ ప్రభావం వల్ల విమానం ముందుకు సాగదని నివేదిస్తాడు. రావణుడు దిగివచ్చి భక్తితో పూజ చేస్తాడు; భయంతో స్థానికులు పారిపోతారు, దేవాలయ పరిసరం శూన్యంలా కనిపిస్తుంది. అప్పుడు ఒక అశరీరవాణి ధర్మోపదేశం చేస్తుంది—దేవుని యాత్రాకాలంలో అడ్డంకి చేయవద్దు; దూరదేశాల నుంచి వచ్చే ద్విజాతి యాత్రికులను హానిచేయకూడదు. సోమేశ్వర దర్శనమాత్రంతో బాల్య-యౌవన-వృద్ధావస్థల్లో కూడిన దోషాలు కడుగబడతాయని కూడా చెబుతుంది. తదుపరి రావణుడు అక్కడ లింగాన్ని స్థాపించి ‘రావణేశ్వర’మని పూజించి, ఉపవాసం మరియు రాత్రి జాగరణం గీత-వాద్యాలతో నిర్వహిస్తాడు. శివుడు వరం ఇస్తాడు—అక్కడ తన నిత్య సన్నిధి, రావణునికి లోకోన్నతి, అలాగే ఆ లింగాన్ని పూజించే వారు దుర్జేయులై సిద్ధిని పొందుతారు. రావణుడు మళ్లీ తన ఆశయాల వైపు బయలుదేరుతాడు; ఈ అధ్యాయం క్షేత్ర పవిత్రతను, పూజా-ఫల నియమాన్ని స్థాపిస్తుంది.

26 verses

Adhyaya 124

सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణలో, పశ్చిమ దిశలో ఉన్న గౌరీదేవి యొక్క ప్రత్యేక క్షేత్రాన్ని సూచిస్తారు; అక్కడ ఆమె ‘సౌభాగ్యేశ్వరి’గా దాంపత్య మంగళం, క్షేమం ప్రసాదిస్తుంది. ఆ స్థలాన్ని ‘రావణేశ’ అనే రావణసంబంధ సూచనతోను, ‘ఐదు ధనుస్సుల సమూహం’ అనే స్థాననామ సూచికతోను గుర్తింపజేస్తారు. కారణకథగా అరుంధతీ దేవి సౌభాగ్యకాంక్షతో అక్కడ గౌరీపూజలో నిమగ్నమై ఘోర తపస్సు చేసి, దేవి శక్తిచేత పరమసిద్ధిని పొందిందని వర్ణిస్తారు. మాఘ శుక్ల తృతీయ ప్రత్యేక పుణ్యకాలమని చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—భక్తితో ఆ దేవిని ఆరాధించినవాడు ఈ జన్మలోనే కాదు, భవిష్య జన్మలలో కూడా సౌభాగ్యాన్ని పొందుతాడు.

5 verses

Adhyaya 125

पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు క్షేత్రంలోని దిక్స్థానం, నిర్దిష్ట దూరం మొదలైనవి చెప్పి దేవులకు ప్రియమైన ‘మహాలింగం’ను సూచిస్తాడు. అది కామప్రదం, సర్వపాతకనాశనం అని వర్ణించబడింది; పౌలోమీ ప్రతిష్ఠించినందున ‘పౌలోమీశ్వర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. తారకునితో యుద్ధంలో దేవతలు ఓడిపోతే ఇంద్రుడు శోకభయాలతో కలత చెందుతాడు. ఇంద్రుని విజయార్థం ఇంద్రాణి శంభువును ఆరాధిస్తుంది; మహాదేవుడు ప్రసన్నుడై—షణ్ముఖుడు (ఆరు ముఖాల) మహాబలవంతుడైన కుమారుడు జన్మించి తారకుని సంహరిస్తాడని ప్రవచిస్తాడు. భక్తితో పౌలోమీశ్వర లింగాన్ని పూజించినవాడు శివగణుడై ఆయన సాన్నిధ్యాన్ని పొందుతాడు. చివరికి ఇంద్రుడు అక్కడ నివసించి దుఃఖభయాల నుండి విముక్తుడవుతాడు; అందువల్ల ఈ స్థలం శరణ్యమైన పుణ్యక్షేత్రంగా నిలుస్తుంది.

10 verses

Adhyaya 126

Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)

ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—బ్రహ్ముని పశ్చిమ విభాగానికి సంబంధించిన దిశలో, చెప్పబడిన గుర్తులు మరియు దూర సూచనల ప్రకారం ఉన్న పరమ శాండిల్యేశ్వర లింగానికి వెళ్లుమని. ఆ లింగం మహా ప్రభావశాలి; కేవలం దర్శనమాత్రమే పాపనాశకమై మలినాన్ని తొలగించునని ఈ అధ్యాయంలో చెప్పబడింది. తర్వాత బ్రహ్మర్షి శాండిల్యుని పరిచయం వస్తుంది—అతడు బ్రహ్ముని సారథి, తపస్వి, తేజోవంతుడు, జ్ఞాననిష్ఠుడు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు. అతడు ప్రభాసానికి వచ్చి ఘోర తపస్సు చేసి, సోమేశుని ఉత్తరాన ఒక మహాలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి, శత దివ్య సంవత్సరాలు స్వయంగా పూజించాడు. అనంతరం తన అభీష్టాన్ని పొందీ కృతకృత్యుడయ్యాడు; నందీశ్వరుని అనుగ్రహంతో అణిమాది యోగసిద్ధులు కూడా లభించాయి. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—ఎవరు శాండిల్యేశ్వర దర్శనం చేస్తారో వారు తక్షణమే శుద్ధి పొందుతారు; బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యంలో తెలిసి లేదా తెలియక చేసిన పాపాలు కూడా ఈ దర్శనంతో నశిస్తాయని చెప్పబడింది.

8 verses

Adhyaya 127

Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి క్షేమేశ్వర (క్షేమంకరేశ్వర) లింగ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. అది కపాలేశ్వర స్థలానికి ఉత్తర మూలలో, కపాలేశ్వర క్షేత్ర దర్శన-ఆరాధన పరిధిలో, “పదిహేను ధనుస్సులు” దూరంలో ఉన్నదని చెప్పబడింది. ఈ లింగం మహాప్రభావమై, సర్వపాతకనాశనమని స్పష్టంగా వర్ణించబడింది. తదుపరి కారణకథ—క్షేమమూర్తి అనే శక్తిమంత రాజు అక్కడ దీర్ఘ తపస్సు చేసి, భక్తి మరియు ఏకాగ్ర సంకల్పంతో లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. దీని దర్శనంతో ‘క్షేమం’ (కల్యాణం, స్థిర మంగళం), కార్యసిద్ధి, జన్మజన్మాంతరాల వరకు ఇష్టార్థసమృద్ధి, సౌభాగ్యం లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి. కేవలం దర్శనఫలం శతగో దానఫలంతో సమమని చెప్పి, క్షేత్రఫలాన్ని కోరువారు నిత్యం ఈ లింగ శరణు పొందాలని ఉపదేశం చేస్తుంది।

8 verses

Adhyaya 128

सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలో ఉన్న ‘సాగరాదిత్య’ అనే విశిష్ట సూర్యప్రతిమా-స్థల మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. భైరవేశుని పడమర వైపు, దక్షిణ/ఆగ్నేయ దిశలో కామేశుని సమీపంలో వంటి దిక్సూచనలతో ఆ క్షేత్రస్థానం నిర్దిష్టమవుతుంది. పురాణప్రసిద్ధుడైన రాజు సాగరుడు అక్కడ సూర్యారాధన చేసినట్టు చెప్పి, రాజపరంపర ఆధారంగా స్థల ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తారు; సముద్ర విస్తృతి మరియు ‘సాగర’ నామసంబంధం ఈ స్థలానికి పురాణ-చారిత్రక ప్రతిష్ఠను ఇస్తాయి. తదుపరి మాఘ శుక్లపక్ష వ్రతవిధానం—నియమసంయమం, షష్ఠినాడు ఉపవాసం, దేవత సమీపంలో శయనం, సప్తమినాడు ప్రాతఃకాలంలో లేచి భక్తితో పూజ, దానంలో కపటంలేక బ్రాహ్మణభోజనం చేయించడం—అని చెప్పబడుతుంది. సూర్యుడు త్రిలోకాధారం, పరమదైవతత్త్వమని ప్రకటించి, ఋతువులనుబట్టి సూర్యుని వర్ణ-రూప ధ్యానాన్ని కూడా బోధిస్తారు. చివరగా సహస్రనామాలకు బదులుగా 21 గుహ్య/శుద్ధ నామాలతో కూడిన సంక్షిప్త స్తవం ఉపదేశించబడుతుంది; ఉదయం, సంధ్య వేళ జపిస్తే పాపవిమోచనం, ఐశ్వర్యం, సూర్యలోకప్రాప్తి కలుగుతాయని ఫలశ్రుతి. ఈ మహాత్మ్య శ్రవణం దుఃఖనివారణం, మహాపాపనాశనం చేస్తుందని ఉపసంహారం।

25 verses

Adhyaya 129

उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)

అధ్యాయం 129 ప్రాభాస ఖండంలో సముద్రం–సూర్యుని సమీప దిశలో ఉన్న ఒక లింగం యొక్క ఆవిర్భావం, పేరుమార్పు, మోక్షదాయక మహిమను వివరిస్తుంది. ఈశ్వరుడు స్థలాన్ని సూచించి దీనిని పాపశమన “యుగలింగం” అని చెబుతాడు; ఇది మొదట అక్షమాలేశ్వరంగా, తరువాత ఉగ్రసేనేశ్వరంగా ప్రసిద్ధి పొందింది. దేవి పూర్వనామానికి కారణం అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు ఆపద్ధర్మ కథను చెబుతాడు—కరువులో ఆకలితో ఉన్న ఋషులు ధాన్యసంచయం ఉన్న చండాల (అంత్యజ) గృహానికి వెళ్తారు. అతడు శౌచనిషేధాలు, దుష్ఫలితాలు గుర్తుచేస్తాడు; కానీ ఋషులు అజీగర్త, భరద్వాజ, విశ్వామిత్ర, వామదేవుల ఉదాహరణలతో సంకటంలో ప్రాణరక్షణార్థం స్వీకారం ధర్మ్యమని న్యాయపరుస్తారు. షరతుతో వసిష్ఠుడు అంత్యజకన్య అక్షమాలను వివాహం చేసుకుంటాడు; ఆమె సద్ఆచారంతో, ఋషిసంగంతో అరుంధతిగా గుర్తింపబడుతుంది. ప్రాభాసంలో ఆమె ఒక వనకుంజంలో లింగాన్ని కనుగొని స్మరణతో దీర్ఘకాలం పూజ చేస్తుంది; దాంతో అది పాపహరంగా ఖ్యాతి పొందుతుంది. ద్వాపర–కలి సంధిలో అంధాసురపుత్రుడు ఉగ్రసేనుడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అదే లింగాన్ని ఆరాధించి కంస అనే కుమారుడిని పొందుతాడు; అప్పటినుంచి అది ఉగ్రసేనేశ్వరంగా ప్రసిద్ధమవుతుంది. ఫలశ్రుతిలో దర్శన–స్పర్శమాత్రంతో మహాపాపక్షయం, భాద్రపద ఋషి-పంచమీనాడు పూజతో నరకభయ విముక్తి, గోదానం, అన్నదానం, జలదానం శుద్ధి మరియు పరలోకహితార్థం ప్రశంసించబడతాయి।

54 verses

Adhyaya 130

पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రంలోని పాశుపత సంబంధిత క్షేత్రజాలం మరియు సంతోషేశ్వర/అనాదీశ/పాశుపతేశ్వర అనే లింగ మహాత్మ్యం సంభాషణరూపంగా వివరించబడుతుంది. ఈశ్వరుడు ఇతర ప్రభాస స్థలాల సమీపంలో దీని స్థానాన్ని సూచించి, దర్శనమాత్రంతో పాపనాశనం, కోరికాపూర్తి కలుగుతాయని; ఇది సిద్ధిస్థానం, ధర్మ-ఆధ్యాత్మిక రోగాలతో బాధపడేవారికి ఔషధంలాంటిదని చెబుతాడు. ఇక్కడ సిద్ధ ఋషుల సమూహం లింగంతో అనుబంధంగా చెప్పబడుతుంది; సమీపంలోని శ్రీముఖ వనం లక్ష్మీనివాసంగా, యోగసాధకులకు అనుకూల స్థలంగా వర్ణించబడుతుంది. దేవి పాశుపత యోగవ్రత స్వరూపం, దేవుని నామభేదాలు, పూజామర్యాద, అలాగే యోగులు దేహంతోనే దివ్యలోకాలను పొందిన కథను ప్రశ్నిస్తుంది. తరువాత నందికేశ్వరుడు తపస్వులను కైలాసానికి పిలవడానికి వెళ్లిన ఘట్టం, పద్మనాళ (తామర కాడ) ప్రసంగం వస్తాయి—యోగులు యోగబలంతో సూక్ష్మరూపంలో నాళంలో ప్రవేశించి దానిలోనే ప్రయాణించి స్వచ్ఛందగతి-సిద్ధిని చూపుతారు. దేవి ప్రతిక్రియతో శాపసూచన, ఆపై శాంతీకరణ; పడిపోయిన నాళం ‘మహానాళ’ లింగంగా మారి, కలియుగంలో ధ్రువేశ్వరంతో సంబంధం పొందుతుందని, ప్రధాన క్షేత్రదేవత మాత్రం అనాదీశ/పాశుపతేశ్వరుడేనని నిర్ధారించబడుతుంది. చివర ఫలశ్రుతి—ప్రత్యేకంగా మాఘమాసంలో నిరంతర భక్తితో పూజిస్తే యజ్ఞదానఫలం, సిద్ధి, మోక్షం లభిస్తాయి; భస్మధారణ వంటి పాశుపత చిహ్నాచారాలపై ధర్మోపదేశం కూడా ఇవ్వబడుతుంది.

83 verses

Adhyaya 131

ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)

ఈ అధ్యాయంలో శ్రీదేవి—“నాలేశ్వర” అని ప్రసిద్ధమైన లింగం “ధ్రువేశ్వర”గా ఎలా పిలువబడింది? అని ప్రశ్నిస్తుంది. అప్పుడు ఈశ్వరుడు దాని మహాత్మ్యము, ఉద్భవకథను వివరిస్తాడు. ఉత్తానపాద రాజుని కుమారుడు ధ్రువుడు ప్రభాసక్షేత్రానికి వచ్చి ఘోర తపస్సు చేసి, మహాదేవుని ప్రతిష్ఠించి, సహస్ర దివ్యవర్షాలు నిరంతర భక్తితో పూజ చేస్తాడు. ఈశ్వరుడు ధ్రువుని స్తోత్రాన్ని కూడా ఉపదేశిస్తాడు; అది పునఃపునః శరణాగతి వాక్యంతో నిర్మితమై ఉంటుంది—“తం శంకరం శరణదం శరణం వ్రజామి”; ఇందులో శివుని విశ్వాధిపత్యం, పురాణప్రసిద్ధ కృత్యాలు స్తుతించబడతాయి. ఫలశ్రుతిలో—శుద్ధి, నియమం, ఏకాగ్రతతో ఈ స్తోత్ర పఠనం చేస్తే శివలోక ప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది. శివుడు ప్రసన్నుడై ధ్రువునికి దివ్యదర్శనం ఇచ్చి అనేక వరాలు ఆఫర్ చేస్తాడు; ధ్రువుడు పదవులు, వైభవాలు కోరకుండా కేవలం నిర్మల భక్తి మరియు ప్రతిష్ఠిత లింగంలో శివుని నిత్య సాన్నిధ్యాన్ని కోరుతాడు. ఈశ్వరుడు వరాన్ని స్థిరపరచి, ధ్రువుని “స్థిర” స్థానాన్ని పరమావాసంతో అనుసంధానించి, శ్రావణ అమావాస్య లేదా ఆశ్వయుజ పౌర్ణమి నాడు లింగపూజ విధానాన్ని నిర్దేశిస్తాడు—దానివల్ల అశ్వమేధ సమాన పుణ్యం, భక్తులకు మరియు శ్రోతలకు ఇహ-పర ఫలాలు లభిస్తాయని ప్రకటిస్తాడు.

23 verses

Adhyaya 132

सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి, ప్రభాస సమీపంలో సోమేశ/ఈశ దిక్భాగంలో ఉన్న ఒక మహత్తర వైష్ణవీ శక్తిని సూచిస్తాడు. ఆ పీఠానికి అధిష్ఠాత్రి ‘సిద్ధలక్ష్మీ’; ప్రభాసాన్ని జగత్తులో ‘ప్రథమ పీఠం’గా వర్ణించి, భైరవునితో కలిసి భూమ్యాకాశచారిణీ యోగినులు స్వేచ్ఛగా సంచరించే పీఠశక్తి వైభవాన్ని చూపుతుంది. జాలంధర, కామరూప, శ్రీమద్-రుద్ర-నృసింహ, రత్నవీర్య, కాశ్మీర మొదలైన మహాపీఠాల జాబితా ఇచ్చి, వాటి జ్ఞానం మంత్రవిత్త్వంతో సంబంధముందని చెబుతుంది. తదుపరి సౌరాష్ట్రంలో ‘మహోదయ’ అనే ఆధార/ఆశ్రయ పీఠాన్ని పేర్కొంటుంది; అక్కడ కామరూపసదృశ విద్యా-జ్ఞానప్రవాహం కొనసాగుతుందని చెప్పబడింది. ఆ పీఠంలో దేవి ‘మహాలక్ష్మీ’గా స్తుతింపబడుతుంది—పాపశమనకారిణి, శుభసిద్ధిదాయిని. శ్రీపంచమి నాడు సుగంధాలు, పుష్పాలతో పూజిస్తే అలక్ష్మీ (దురదృష్టం) భయం తొలగుతుందని ఉపదేశం. మహాలక్ష్మీ సన్నిధిలో ఉత్తరాభిముఖంగా మంత్రసాధన విధానం ఉంది—దీక్షా, స్నానం అనంతరం లక్షజపం, ఆపై దశాంశ హోమం త్రిమధు మరియు శ్రీఫలంతో చేయాలి. ఫలశ్రుతిలో లక్ష్మీ ప్రత్యక్షమై ఇహలోక-పరలోకాల్లో కోరిన సిద్ధిని ప్రసాదిస్తుందని, తృతీయ, అష్టమి, చతుర్దశి పూజలు కూడా విశేష ఫలప్రదమని తెలిపింది.

13 verses

Adhyaya 133

महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి మహాకాళీ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. పాతాళ-వివరముతో కూడిన మహాపీఠంలో మహాకాళీ స్థితమై ఉందని, ఆమె దుఃఖశమనకారిణి మరియు వైరం నాశనం చేసేది అని వర్ణించబడింది. కృష్ణాష్టమి రాత్రి గంధం, పుష్పాలు, ధూపం మొదలైనవాటితో పాటు నైవేద్యం, బలి సమర్పిస్తూ విధివిధానంగా ఆమెను పూజించమని చెప్పబడింది. స్త్రీలకేంద్రీకృత వ్రతాచరణ కూడా సూచించబడింది—శుక్లపక్షంలో ఒక సంవత్సరం నియమబద్ధంగా ఆరాధన చేసి, నియమానుసారం బ్రాహ్మణునికి ఫలదానం చేయాలి. గౌరీవ్రతం కొనసాగుతున్నప్పుడు రాత్రివేళ కొన్ని పప్పులు/ధాన్యాలను వర్జించవలెనని ఆహార నియమాలు పేర్కొనబడ్డాయి. ఫలశ్రుతిలో గృహస్థునికి ధనధాన్యక్షయం లేకపోవడం, అపదలు తొలగడం, అనేక జన్మల దురదృష్టం శమించడం చెప్పబడింది. చివరగా ఈ పీఠం మంత్రసిద్ధి ప్రసాదించేదని తెలిపి, ఆశ్విన శుక్ల నవమి నాడు జాగరణ చేసి, ప్రశాంత మనస్సుతో రాత్రి జపం చేస్తే ఇష్టసిద్ధి కలుగుతుందని ఉపదేశించబడింది।

11 verses

Adhyaya 134

पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రాభాసక్షేత్రంలో బ్రహ్మకుండానికి ఉత్తరంగా సమీపంలో ఉన్న పుష్కరావర్తకా అనే నదీ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశించి, దానిని ముఖ్యమైన తీర్థకేంద్రంగా స్థాపిస్తాడు. మధ్యలో ఒక పురావృత్తాంతం వస్తుంది—సోమయాగ సందర్భంలో సోముని విషయమై బ్రహ్మ ప్రాభాసానికి వచ్చి, సోమనాథ స్థాపనతో పాటు పూర్వప్రతిజ్ఞ సంబంధాన్ని స్మరిస్తాడు. సంధ్యాకాలాన్ని సరిగ్గా పాటించాలనే ఆందోళన కలుగుతుంది: బ్రహ్మ పుష్కరానికి సంధ్యావిధి కోసం వెళ్లబోతున్నాడని తెలిసి, దైవజ్ఞులు/కాలవేత్తలు ‘ఇప్పటి క్షణం అత్యంత శుభం, వదలకూడదు’ అని సూచిస్తారు. అప్పుడు బ్రహ్మ ఏకాగ్రచిత్తంతో నదీ తీరంలో పుష్కరుని అనేక ప్రకటనలను కలిగిస్తాడు; జ్యేష్ఠ, మధ్య, కనిష్ఠ అనే మూడు ఆవర్తాలు ఉద్భవించి త్రివిధ పవిత్ర తీర్థరూపం ఏర్పడుతుంది. బ్రహ్మ ఆ నదికి ‘పుష్కరావర్తకా’ అని నామకరణం చేసి, తన అనుగ్రహంతో లోకంలో దాని కీర్తిని ప్రకటిస్తాడు. అక్కడ స్నానం చేసి భక్తితో పితృతర్పణం చేస్తే ‘త్రి-పుష్కర’ సమాన పుణ్యం లభిస్తుంది; ప్రత్యేకంగా శ్రావణమాస శుక్లపక్ష తృతీయ తిథిన చేసిన తర్పణం పితృదేవతలకు దీర్ఘకాల తృప్తిని ఇస్తుందని కాలవిధానం చెప్పబడింది.

14 verses

Adhyaya 135

दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రంలో నివసించే రక్షక దేవి మహిమను వివరించారు. ద్వాపరయుగంలో ఆమె ‘శీతలా’గా ప్రసిద్ధి చెందగా, కలియుగంలో అదే దేవిని ‘కలిదుఃఖాంతకారిణీ’—కలియుగ దుఃఖాలను అంతం చేసేది—అని పునర్నామకరణం చేశారు. ఈశ్వరుడు ఆమె సాన్నిధ్యాన్ని వర్ణించి, పిల్లల వ్యాధులు, ముఖ్యంగా విస్ఫోట/పొక్కులు వంటి ఉద్భేదక రుగ్మతలు మరియు వాటితో కూడిన ఉపద్రవాలను శాంతింపజేయడానికి అనుసరించవలసిన భక్తి-క్రియాక్రమాన్ని చెబుతాడు. ముందుగా దేవాలయంలో దేవిని దర్శించి, మసూర పప్పును నూరి కొలతగా శాంతి నైవేద్యాన్ని సిద్ధం చేసి పిల్లల క్షేమార్థం శీతలాదేవి ముందు సమర్పించాలి. సహాయక కర్మలుగా శ్రాద్ధం చేయడం, బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం కూడా విధిగా చెప్పబడింది. కర్పూరం, పుష్పాలు, కస్తూరి, చందనం వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు ఘృత-పాయసం నైవేద్యంగా అర్పించి, చివరికి దంపతులు అర్పించిన వస్త్రాదులను ధరించాలి (పరిధాపనం) అని ఆజ్ఞ. శుక్ల నవమి నాడు పవిత్ర బిల్వమాల సమర్పిస్తే ‘సర్వసిద్ధి’ లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి ఈ అధ్యాయాన్ని ముగిస్తుంది.

8 verses

Adhyaya 136

लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ—దుఃఖాంతకారిణీ స్థలానికి తూర్పున, ‘ధనుష్యాల సప్తక’ పరిధిలో ఉన్న మహాతీర్థం లోమశేశ్వరానికి వెళ్లమని చెప్పాడు. అక్కడ గుహామధ్యంలో మహాలింగాన్ని ఋషి లోమశుడు అత్యంత కఠిన తపస్సు చేసి ప్రతిష్ఠించాడని వర్ణన ఉంది. తదుపరి దీర్ఘాయుష్కు సంబంధించిన తత్త్వం చెప్పబడుతుంది—శరీరంలో ఉన్న రోమాల సంఖ్యకు సమానంగా ఇంద్రుల సంఖ్య; ఇంద్రులు క్రమంగా లయమవుతుండగా తగినట్లుగా రోమపాతం జరుగుతుందని. ఈశ్వర కృపవల్ల లోమశుడు అనేక బ్రహ్మల ఆయుష్షు వరకు జీవిస్తాడని పేర్కొంటుంది. లోమశుడు పూజించిన ఆ లింగాన్ని భక్తితో ఆరాధించే వాడు దీర్ఘాయువు, వ్యాధిరహితత్వం, నీరోగత్వం మరియు సుఖసంతోషాలతో ఉంటాడని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

7 verses

Adhyaya 137

कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరానుమోదిత వాణితో పవిత్ర క్షేత్రానికి ప్రధాన క్షేత్రపాలుడైన కంకాల భైరవుని మహాత్మ్యం చెప్పబడింది. భైరవుడు ఆయనను క్షేత్రరక్షణార్థం నియమించాడని, వికృత స్వభావమున్న జీవుల హానికర సంకల్పాలను నియంత్రించి ప్రతిఘటించగల శక్తి ఆయనకు ఉందని పేర్కొంటుంది. శ్రావణ మాస శుక్ల పంచమి, ఆశ్విన మాస శుక్ల అష్టమి రోజుల్లో భక్తితో పూజ చేయవలెనని కాలనిర్ణయం ఇస్తుంది. బలి మరియు పుష్పార్పణలను క్రమంగా సమర్పించి క్షేత్రంలో నివసించే భక్తుడు పూజిస్తే, అతనికి కార్యాలలో నిర్విఘ్నత కలిగి, కంకాల భైరవుడు తన సంతానంలా కాపాడుతాడని ఫలశ్రుతి తెలియజేస్తుంది.

4 verses

Adhyaya 138

Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara

ఈ అధ్యాయంలో ‘ఈశ్వర ఉవాచ’ అనే శైవ ప్రకటన శైలిలో ప్రభాస క్షేత్రపు పశ్చిమ భాగంలో ఉన్న తృణబింద్వీశ్వర క్షేత్రస్థానాన్ని నిర్దేశిస్తారు. ఇది ‘ఐదు ధనుస్సుల’ పరిమాణ పరిధిలో ఉన్న పవిత్ర స్థలమని చెప్పి, అక్కడ శివలింగ మహిమను విశేషంగా వర్ణిస్తారు. ఈ క్షేత్ర పవిత్రతకు కారణంగా ఋషి తృణబిందువు తపస్సు కథను వివరించారు. ఆయన అనేక సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేసి, నెలనెలా కుశాగ్రం మీద నుండి ఒక్క నీటి బిందువే త్రాగే నియమాన్ని పాటిస్తూ సంయమం, నియంత్రణ, భక్తిని ప్రతిష్ఠించారు. ఈశ్వరారాధన ఫలంగా ‘శుభ ప్రాభాసిక క్షేత్రం’లో పరమ సిద్ధిని పొందినట్లు చెప్పి, ఈ అధ్యాయం స్థలమాహాత్మ్యాన్ని, స్థాపనకథను, తపోభక్తి ఆదర్శాన్ని సంక్షిప్తంగా బోధిస్తుంది.

4 verses

Adhyaya 139

चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)

ఈశ్వరుడు ఉపదేశించెను—బ్రహ్మకుండ సమీపంలో ఉన్న, దారిద్ర్యనాశకమైన చిత్రాదిత్య క్షేత్రానికి వెళ్లవలెను. పూర్వకథలో ధర్మనిష్ఠ కాయస్థుడు మిత్రుడు సర్వభూతహితపరుడని, అతనికి కుమారుడు చిత్రుడు, కుమార్తె చిత్రా ఉన్నారని చెప్పబడింది. మిత్రుని మరణానంతరం భార్య సహగమనం చేసింది; ఇద్దరు పిల్లలను ఋషులు రక్షించి, తరువాత వారు ప్రభాస ప్రాంతంలో తపస్సు ఆచరించారు. చిత్రుడు భాస్కరుడు (సూర్యుడు) ప్రతిష్ఠించి విధివిధానాలతో పూజించి, పరంపరగా బోధింపబడిన స్తోత్రాన్ని జపించాడు; అందులో సూర్యుని అరవై ఎనిమిది గూఢ నామాలు ఉండి, అవి భారతదేశంలోని అనేక తీర్థాలతో సూర్యుని సంబంధింపజేస్తాయి. ఆ నామాల శ్రవణ-జపముల వల్ల పాపక్షయం, ఇష్టసిద్ధి (రాజ్యం, ధనం, సంతానం, సుఖం), రోగశమనము, బంధవిమోచనము కలుగుతాయని గ్రంథం చెబుతుంది. ప్రసన్నుడైన సూర్యుడు చిత్రునికి కర్మ-జ్ఞాన పరిపక్వతను ప్రసాదించాడు; అనంతరం ధర్మరాజు అతనిని చిత్రగుప్తుడిగా—విశ్వకర్మల లేఖకుడిగా—నియమించాడు. చివరగా ముఖ్యంగా సప్తమి తిథిన పూజావిధానం మరియు దానాలు—గుర్రం, మడుగు సహిత ఖడ్గం, బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం—యాత్రాపుణ్యసిద్ధికి నిర్దేశించబడ్డాయి.

44 verses

Adhyaya 140

चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రంలోని చిత్రపథా నది మహాత్మ్యం, దాని కర్మఫలప్రద శక్తి వివరించబడింది. దేవిని బ్రహ్మకూణ్డ సమీపంలో, చిత్రాదిత్య సంబంధిత స్థలంలో ఉన్న ఈ నదికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తారు. కథలో—యమ ఆజ్ఞతో యమదూతలు ‘చిత్ర’ అనే వ్యక్తిని తీసుకెళ్తారు; అది తెలిసిన అతని సోదరి శోకంతో ‘చిత్రా’గా నదిరూపం దాల్చి, అన్నను వెతుకుతూ సముద్రంలో ప్రవేశిస్తుంది; తరువాత ద్విజులు ఆ నదికి ‘చిత్రపథా’ అనే నామం స్థిరపరుస్తారు. ఫలశ్రుతి ప్రకారం, చిత్రపథాలో స్నానం చేసి చిత్రాదిత్య దర్శనం చేసినవాడు దివాకర సంబంధిత పరమ పదాన్ని పొందుతాడు. కలియుగంలో ఈ నది గుప్తమై అరుదుగా, ముఖ్యంగా వర్షాకాలంలోనే దర్శనమిస్తుంది; అయినా ఎప్పుడైతే కనిపిస్తుందో, కేవలం దర్శనమే ప్రమాణం—కాలగణనపై ఆధారపడనక్కర లేదు. ఈ స్థలం పితృలోకంతో కూడ అనుసంధానమై ఉంది: నది దర్శనంతో స్వర్గస్థ పితరులు ఆనందిస్తారు, వంశజుల శ్రాద్ధాన్ని ఆశిస్తారు; దానివల్ల వారికి దీర్ఘ తృప్తి కలుగుతుంది. అందుచేత పాపనాశం, పితృప్రీతి కోసం అక్కడ స్నానం, శ్రాద్ధం చేయాలని చెప్పి, చిత్రపథాను ప్రభాస పవిత్ర భూగోళంలో పుణ్యప్రద తీర్తధారగా ప్రశంసించారు.

15 verses

Adhyaya 141

कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)

అధ్యాయం 141లో ఈశ్వరుడు ఉపదేశించిన సంక్షిప్త తత్త్వ-ఆచార విధానం వర్ణించబడింది. ముందుగా యాత్రికుడు కపర్దీ ప్రతిష్ఠితమైన స్థలానికి వెళ్లి, అక్కడి నుండి ఉత్తర దిశలో సమీపంలో ఉన్న ‘చింతితార్థప్రద’ అనే దేవస్థానాన్ని దర్శించాలి; అది మనసులో కోరిన ఫలాలను ప్రసాదించే రెండవ చింతామణి వలె చెప్పబడింది. తదుపరి కాలనిర్ణయం, క్రమం సూచించబడింది: చతుర్థి తిథినాడు, ప్రత్యేకంగా అంగారకవారము (మంగళవారం) కలిసినప్పుడు, దేవతకు స్నానం/అభిషేకం చేసి సంపూర్ణ పూజ నిర్వహించి, శుభకరమైన వివిధ నైవేద్యాలు సమర్పించాలి. ఈ ఆచరణ విఘ్నరాజుడు (గణేశుడు) సంతృప్తికి కారణమై, నియమబద్ధంగా చేసినవారికి సమస్త కోరికలు సిద్ధిస్తాయని ఫలప్రదంగా చెప్పబడింది.

3 verses

Adhyaya 142

चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—ప్రభాసక్షేత్రంలో ఆగ్నేయ (దక్షిణ-తూర్పు) దిశవైపు, ఏడు ధనుస్సుల మేర దూరంలో ‘చిత్రేశ్వర’ అనే మహాప్రభావశాలి లింగం ఉన్నదని చెప్పాడు. అది ‘సర్వపాతకనాశనం’ అని స్పష్టంగా పేర్కొని, దాని దర్శన-పూజల వల్ల భక్తునికి నరకభయం తొలగుతుందని ఉపదేశించాడు. ఇక్కడ పాపాన్ని మలినంలా భావించి, చిత్రేశ్వరుడు దానిని ‘మార్జయతి’—అంటే తుడిచివేసి శుద్ధి చేస్తాడని భావం. అందువల్ల సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో చిత్రేశుని ఆరాధించమని ప్రోత్సహించి, పాపభారంతో ఉన్నవాడైనా నరకాన్ని చూడడని ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది. ఇది స్కందమహాపురాణం, ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యం (ప్రథమ భాగం), అధ్యాయము 142.

4 verses

Adhyaya 143

विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి విచిత్రేశ్వర తీర్థయాత్ర విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ప్రాభాసక్షేత్రంలోని ఆ ప్రాంతంలో తూర్పు భాగంలో, కొద్దిగా ఆగ్నేయ (దక్షిణ-తూర్పు) పరిధిలో, పది ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్న మహత్తర లింగమని స్థలవివరణ ఇస్తాడు. ఉద్భవకథలో యముని లేఖకుడు ‘విచిత్ర’ కఠోర తపస్సు చేసి ఈ మహాలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని చెప్పబడుతుంది. ఈ లింగ దర్శనం చేసి పూజ చేస్తే సర్వపాపాలు నశిస్తాయి; విధివిధానాలతో ఆరాధిస్తే భక్తుడు దుఃఖబాధకు లోనుకాడు—అని ఫలశ్రుతి ప్రకటించబడింది.

4 verses

Adhyaya 144

पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి “మూడవ మహా పుష్కరానికి” వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. దాని తూర్పు భాగంలో, ఈశాన దిశ సమీపంలో, ‘పుష్కర’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన చిన్న కుండను సూచిస్తాడు. మధ్యాహ్న సమయంలో అక్కడ బ్రహ్మదేవుడు పూజ చేసిన ఆదర్శప్రసంగం ద్వారా తీర్థ మహిమ స్థాపించబడుతుంది; అలాగే త్రిలోకమాత అయిన సంధ్య ‘ప్రతిష్ఠ’ (స్థాపన)తో సంబంధించిందని చెప్పబడుతుంది. పౌర్ణమి రోజున ప్రశాంత మనస్సుతో అక్కడ స్నానం చేసినవాడు ‘ఆది-పుష్కర’ స్థలంలో విధివిధానంగా స్నానం పూర్తిచేసిన ఫలాన్ని పొందుతాడని విధి. సమస్త పాపనివృత్తి కోసం హిరణ్యదానం (సువర్ణదానం) చేయాలని కూడా ఆజ్ఞ. చివర ఫలశ్రుతిలో ఈ సంక్షిప్త మహాత్మ్యాన్ని వినడం పాపనాశకమని, ఇష్టసిద్ధిని ప్రసాదించేదని పేర్కొంటుంది.

6 verses

Adhyaya 145

गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)

అధ్యాయం 145 ప్రాభాసక్షేత్రంలో విఘ్నేశ్వరుడు (గణేశుడు) యొక్క స్థానిక ప్రతిమారూపమైన ‘గజకుంభోదర’ మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరిస్తుంది. ఈశ్వరుడు ఏనుగు లక్షణాలతో కూడిన ఈ రూపాన్ని సూచించి, ఇది విఘ్నాలను తొలగించేది, దుష్కర్మాలను నశింపజేసేదిగా స్తుతిస్తాడు. తదుపరి నిర్దిష్ట ఆచారాన్ని విధిస్తుంది: నియమబద్ధ మనస్సుతో యాత్రికుడు చతుర్థి రోజున సంబంధిత కుండంలో స్నానం చేసి భక్తితో దేవుని పూజించాలి. సరైన కాలంలో శుద్ధభక్తి, ధర్మాచరణతో దేవుడు తృప్తి చెందుతాడు; దాని ఫలితంగా అడ్డంకులు తొలగి శుభఫలాలు పరిపక్వమవుతాయి. చివరలో ఇది స్కందపురాణంలోని ‘గజకుంభోదరమాహాత్మ్యవర్ణనం’ అధ్యాయమని పేర్కొంటుంది.

3 verses

Adhyaya 146

यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)

ఈ అధ్యాయంలో ఛాయా సంబంధ శాపం వల్ల ధర్మరాజు యముడు బాధపడుతూ తన ఒక పాదాన్ని కోల్పోయి తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు. అతడు ప్రభాసక్షేత్రంలో తపస్సు చేసి శూలధారి శివుని లింగాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తాడు. శివుడు ప్రత్యక్షమై వరం కోరమని చెప్పగా, యముడు పడిపోయిన పాదం తిరిగి లభించునట్లు ప్రార్థిస్తాడు. తదుపరి, భక్తితో యమేశ్వర లింగ దర్శనం చేసే వారికి పాపవిమోచనం కలగాలని యముడు కోరుతాడు. శివుడు వరమిచ్చి అంతర్ధానమవుతాడు; యమునికి పాదం పునఃప్రాప్తమై స్వర్గానికి తిరిగి వెళ్తాడు. యాత్రోపదేశంగా—భ్రాతృద్వితీయా సంయోగకాలంలో సరస్సులో స్నానం చేసి ఆలయ సమీపంలోని యమేశ్వర దర్శనం చేయాలి. తిలపాత్ర, దీపం, గోవులు, కాంచనం యమునికి అర్పిస్తే సర్వపాతక విముక్తి లభిస్తుందని చెప్పబడింది; ధర్మకారణాన్ని నిరాకరించకుండా, భక్తి-తపస్సు-విధికర్మలతో భయం శమింపజేయబడుతుంది.

11 verses

Adhyaya 147

ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa

ఈ అధ్యాయము శివ–దేవి సంభాషణగా సాగుతుంది. ప్రభాసక్షేత్రంలో బ్రహ్మదేవుడు సృష్టించిన అపూర్వ తీర్థమైన బ్రహ్మకుణ్డ మహిమను ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు. సోముడు/శశాంకుడు సోమనాథుని ప్రతిష్ఠించిన కాలంలో దేవసమూహం అభిషేకార్థం కూడినప్పుడు, ప్రతిష్ఠకు స్వయంభూ-చిహ్నం ఇవ్వమని బ్రహ్మను కోరుతారు. బ్రహ్ముడు తపస్సు, ధ్యానబలంతో స్వర్గం, భూమి, పాతాళంలోని సమస్త తీర్థాలను ఒకచోటికి ఆకర్షించి ఈ కుణ్డంలో సమాహరించాడు; అందువల్ల దీనికి “బ్రహ్మకుణ్డం” అనే నామం వచ్చింది. ఇక్కడ స్నానం, పితృతర్పణం అగ్నిష్టోమ యజ్ఞసమాన పుణ్యాన్ని, స్వర్గగమన సామర్థ్యాన్ని ఇస్తాయని చెప్పబడింది. పాపనాశార్థం పండిత బ్రాహ్మణులకు దానం చేయమని సూచన. పౌర్ణమి, ప్రతిపద తిథుల్లో సరస్వతి ఇక్కడ స్నానం చేస్తుందని చెప్పి కాలపవిత్రతను కూడా నిరూపిస్తుంది. కుణ్డజలాన్ని సిద్ధ-రసాయనంగా—అనేక వర్ణాలు, సుగంధాలతో కూడిన అద్భుతంగా—వర్ణిస్తారు; అయితే ఫలసిద్ధి మహాదేవుని ప్రసన్నతపై ఆధారమని స్పష్టం. పాత్రశుద్ధి, వేడి చేయడం, పునఃపునః సంస్కారం/సేచనం వంటి విధులు, అలాగే బహువర్ష స్నానం, మంత్రజపం, హిరణ్యేశ, క్షేత్రపాల, భైరవేశ్వర పూజల ద్వారా ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు, వాక్పటుత్వం, విద్య లభిస్తాయని ఫలాలు చెబుతుంది. చివరికి ప్రదక్షిణ, పూజ, శ్రద్ధతో శ్రవణం వలన పాపక్షయం మరియు బ్రహ్మలోకప్రాప్తి అనే ఫలశ్రుతి ప్రకటించబడింది.

79 verses

Adhyaya 148

Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణ రూపంలో బ్రహ్మతీర్థ సమీపంలో బ్రహ్మకుండానికి ఉత్తరంగా ఉన్న ‘కుండల’ అనే కూపాన్ని సూచిస్తారు. అక్కడ స్నానం చేస్తే చౌర్యదోష పాపం తొలగి మహాపావనత్వం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. ప్రత్యేకంగా శివరాత్రి సమయంలో హింసతో మరణించినవారు, నైతిక దోషాలతో గుర్తింపబడినవారి శ్రేయస్సుకోసం పిండదానం వంటి కర్మలు చేయడం ఉత్తమమని ఉపదేశం ఉంది. దేవి అడిగిన ప్రశ్నకు ఈ స్థలం ఎలా ప్రసిద్ధి పొందిందో ఈశ్వరుడు కారణకథను వివరిస్తాడు. రాజు సుదర్శనుడు పూర్వజన్మస్మరణం పొందుతాడు—పూర్వజన్మలో అతడు దొంగ; శివరాత్రి జాగరణ రాత్రి దుష్కార్యం చేయబోయి రాజభటుల చేత హతుడై, అతని అవశేషాలు బ్రహ్మతీర్థానికి ఉత్తరంగా పాతిపెట్టబడతాయి. అనుకోకుండా శివరాత్రి జాగరణతో కలిగిన సంబంధం మరియు క్షేత్ర మహిమ వల్ల అతడికి పరివర్తన ఫలితం కలిగి, ధర్మాత్ముడైన రాజు సుదర్శనుడిగా పునర్జన్మ కలుగుతుంది. తరువాత బంగారం లభించడం అనే దృశ్యచిహ్నం ప్రజలకు ధృవీకరణగా నిలుస్తుంది; ‘చిత్రాపథా’ నది ఉద్భవించి పేరు పొందుతుంది. శ్రావణమాసంలో ఆ కూపంలో స్నానం చేసి నియమానుసారంగా శ్రాద్ధం చేసి, చిత్రాదిత్యుని పూజిస్తే శివలోకంలో గౌరవం లభిస్తుందని చెప్పబడింది. చివరగా పఠనం లేదా శ్రవణం చేసినవారికి రుద్రలోకంలో పవిత్రత, ప్రతిష్ఠ కలుగుతాయని ఫలశ్రుతి ఉంది.

53 verses

Adhyaya 149

Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—బ్రహ్మకుండంలోని ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) భాగంలో ఉన్న భైరవేశ్వరుడు అత్యుత్తమ అవతారరూపం, తీర్థరక్షకుడు, పాపనాశకుడు అని తెలియజేస్తాడు. ఆయన చతుర్వక్త్ర స్వరూపం ఈ పవిత్ర ప్రదేశంలో రక్షణశక్తి మరియు ఆచారాధికారాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ యాత్రావిధి సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది—మహాకుండంలో స్నానం చేసి, ఇంద్రియనిగ్రహంతో భక్తిపూర్వకంగా పంచోపచారాలతో పూజ చేయాలి. ఫలశ్రుతిలో ఉపాసకుడు పూర్వ-భవిష్య వంశాలను ‘తారయేత్’—ఉద్ధరిస్తాడని, భక్తునికి నష్టం లేదా వినాశం కలగదని హామీ ఇస్తుంది. ప్రకాశవంతమైన విమానాలు, సూర్యసమాన కాంతిలో నిరంతర గమనం, దివ్యభోగాలు లభిస్తాయని చెప్పి, ఈ చతుర్వక్త్ర లింగ దర్శనమాత్రమే సమస్త పాపవిమోచనమని ప్రకటిస్తుంది.

6 verses

Adhyaya 150

ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు బ్రహ్మకుండానికి దక్షిణంగా ఉన్న ‘బ్రహ్మేశ్వర’ అనే శైవక్షేత్ర మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. అది త్రిలోక ప్రసిద్ధమని, శివగణాలు దానిని కాపాడుతారని చెప్పి, ప్రభాస తీర్థమాలికలో దాని ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తాడు. యాత్రికుడు అనుసరించవలసిన క్రమం స్పష్టంగా నిర్దేశించబడింది—ముందుగా బ్రహ్మేశ్వరుని సమీపానికి వెళ్లి అక్కడ స్నానం చేయాలి; ప్రత్యేకంగా చతుర్దశినాడు, మరింత ప్రత్యేకంగా అమావాస్యనాడు. తరువాత విధివిధానంగా శ్రాద్ధం చేసి, ఆపై బ్రహ్మేశ్వర పూజ చేయాలి. తదనంతరం దానవిధానం—బ్రాహ్మణులకు స్వర్ణదానం శంకరుని సంతృప్తికి అనుకూలమని ప్రశంసించబడింది. ఈ ఆచరణల ఫలంగా జన్మఫలప్రాప్తి, విస్తారమైన కీర్తి, బ్రహ్మ అనుగ్రహంతో కలిగే హర్షస్థితి లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

5 verses

Adhyaya 151

Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)

అధ్యాయం 151 ప్రాభాసక్షేత్రంలోని బ్రహ్మకుండ సమీపంలో ఉన్న తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరిస్తుంది. ఈశ్వరుడు అక్కడ దక్షిణ భాగంలో బ్రహ్మకుండ దగ్గర ఉన్న మూడవ భైరవుని గురించి చెబుతాడు; ఆ స్థలంలో సావిత్రి ఒక శైవ ప్రతిష్ఠతో అనుబంధించబడింది. సావిత్రి నియమ-సంయమాలతో కూడిన కఠిన భక్తితపస్సు చేసి శంకరుణ్ని ప్రసన్నం చేస్తుంది. ప్రసన్నుడైన శివుడు వరంగా ఒక విధిని నిర్దేశిస్తాడు—బ్రహ్మకుండంలో స్నానం చేసి పౌర్ణమి రోజున “నా లింగం”ను గంధం, పుష్పాలు మొదలైనవి క్రమంగా విధివిధానంగా అర్పించి పూజించినవాడు కోరిన శుభఫలాలను పొందుతాడు. మహాపాపభారంతో ఉన్నవాడైనా దోషముక్తుడై, వృషభధ్వజుడైన శివుని రక్షణలో పురుషార్థసిద్ధిని పొందుతాడు. చివరికి శివుడు అంతర్ధానమవుతాడు; సావిత్రి శైవభావాన్ని స్థాపించి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్తుంది; ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినే వివేకి శ్రోత కూడా దోషాల నుండి విముక్తుడవుతాడని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది।

9 verses

Adhyaya 152

नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)

ఈశ్వరుడు భైరవ అవతారాల క్రమాన్ని వివరించి, బ్రహ్మేశునికి పడమర దిశలో ధనుస్సు-ప్రమాణాలతో కొలిచి నిర్దిష్టంగా ఉన్న నాల్గవ భైరవ-స్థానాన్ని తెలియజేస్తాడు. అక్కడ నారద మహర్షి ప్రతిష్ఠించిన లింగం ‘నారదేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి, అది సమస్త పాపాలను హరించి కోరిన ఫలాలను ప్రసాదించేదిగా చెప్పబడుతుంది. కథలో నారదుడు పూర్వం బ్రహ్మలోకంలో ఉండగా సరస్వతీకి సంబంధించిన ప్రకాశమయమైన దివ్య వీణను చూసి కుతూహలంతో విధివిరుద్ధంగా వాయిస్తాడు. అప్పుడు పుట్టిన ఏడు స్వరాలను ‘పతిత బ్రాహ్మణులు’గా వర్ణిస్తారు; బ్రహ్మా దీనిని అజ్ఞానకృత దోషంగా భావించి, ఏడు బ్రాహ్మణులకు హాని చేసినంత మహాపాతకమని చెప్పి, శుద్ధి కోసం ప్రభాసానికి వెళ్లి భైరవుని ప్రసన్నం చేయమని ఆదేశిస్తాడు. నారదుడు ప్రభాసానికి వచ్చి బ్రహ్మకుండంలో వంద దివ్య సంవత్సరాలు భైరవారాధన చేసి శుద్ధి పొందుతాడు, గానవిద్యలో నైపుణ్యం సాధిస్తాడు. చివరగా ‘నారదేశ్వర భైరవ’ లింగం మహాదోషనాశకమని, అజ్ఞానంగా వీణ/స్వరాలు వినియోగించే వారు శుద్ధి కోసం అక్కడికి వెళ్లాలని చెప్పబడుతుంది. మాఘమాసంలో నియమిత ఆహారంతో రోజుకు మూడుసార్లు పూజ చేస్తే భక్తుడు ఆనందకరమైన శుభ స్వర్గస్థితిని పొందుతాడు.

15 verses

Adhyaya 153

Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa

ఈశ్వరుడు దేవికి బ్రహ్మకుండ సమీపంలోని హిరణ్యేశ్వర లింగ స్థానం, మోక్షప్రదమైన మహిమను వివరిస్తాడు. బ్రహ్మకుండకు వాయవ్య దిశలో ఉన్న ఈ శ్రేష్ఠ లింగం కృతస్మరా, అగ్నితీర్థం, యమేశ్వరము మరియు ఉత్తర సముద్ర ప్రాంతపు పవిత్ర పరిసరాల మధ్య నిలిచి ఉంది; బ్రహ్మకుండ దగ్గర ప్రసిద్ధమైన ‘ఐదు భైరవులు’ కూడా ఈ క్షేత్రసంక్లిష్టంలో భాగమని చెప్పబడుతుంది. బ్రహ్మ లింగం తూర్పు వైపున ఘోర తపస్సు చేసి ఉత్తమ యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించాడు. దేవతలు, ఋషులు తమ తమ భాగాల కోసం వచ్చారు; కానీ దక్షిణ (హోనరేరియం) తక్కువగా ఉండటంతో యజ్ఞం పూర్తికాలేని సంకటము ఏర్పడింది. అప్పుడు బ్రహ్మ మహాదేవుని శరణు కోరగా, ఆయన ప్రేరణతో దేవహితార్థం సరస్వతిని ఆహ్వానించారు; ఆమె ‘కాంచన-వాహిని’ (సువర్ణవాహిని)గా మారింది. ఆమె పశ్చిమాభిముఖ ప్రవాహం నుండి అనేక సువర్ణ కమలాలు పుట్టి అగ్నితీర్థం వరకు ప్రాంతాన్ని నింపాయి. బ్రహ్మ ఆ సువర్ణ కమలాలను ఋత్వికులకు దక్షిణగా పంచి యజ్ఞాన్ని సమాప్తం చేశాడు; మిగిలిన కమలాలను భూమిలో దాచిపెట్టి వాటి మీద లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు—అందుకే పేరు ‘హిరణ్యేశ్వర’, దివ్య సువర్ణ కమలాలతో పూజింపబడేవాడు. బ్రహ్మకుండ జలం బహురంగులుగా కనిపిస్తుందని, లోపల నిక్షిప్తమైన కమలాల వల్ల క్షణకాలం బంగారంలా అవుతుందని చెప్పబడింది. హిరణ్యేశ్వర దర్శన-పూజలతో పాపక్షయం, దారిద్ర్యనాశం కలుగుతాయి; మాఘ చతుర్దశి పూజ సమస్త జగత్తు పూజతో సమమని, భక్తితో శ్రవణ-పఠనముల వల్ల దేవలోకప్రాప్తి మరియు పాపవిమోచనం కలుగుతాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

30 verses

Adhyaya 154

गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—హిరణ్యేశ్వర ప్రాంతంలోని వాయవ్య దిశలో ‘మూడు ధనుస్సుల’ దూరంలో పాపవిమోచన లింగం ఉన్నదని చెబుతాడు. దాని దర్శనం, స్పర్శం సమస్త జీవుల పాపాలను నశింపజేస్తాయి. ఇది గాయత్రీ మంత్ర/పరంపర ద్వారా ప్రతిష్ఠితమైన ‘ఆది-లింగం’గా పేర్కొనబడింది. శుచిగా మారిన బ్రాహ్మణుడు అక్కడికి చేరి గాయత్రీ జపం చేస్తే, దుష్ప్రతిగ్రహం (అనుచిత దాన స్వీకారం) అనే దోషం నుండి విముక్తి పొందుతాడు. జ్యేష్ఠ పౌర్ణమి నాడు యథాశక్తి దంపతులకు భోజనం పెట్టి వస్త్రదానం చేస్తే దౌర్భాగ్యం తొలగుతుంది. పౌర్ణమి రోజున సుగంధాలు, పుష్పాలు, నైవేద్యాలతో పూజ చేస్తే ఏడు జన్మల వరకు బ్రాహ్మణ్య ఫలం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. చివరికి బ్రహ్మకుండ కృపవల్ల లభించిన ‘సారంలో సారమైన’ సంగ్రహంగా ఈ కథను ముగిస్తారు.

7 verses

Adhyaya 155

Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవితో సంభాషిస్తూ రత్నేశ్వరాన్ని అపూర్వ తీర్థంగా సూచిస్తాడు. అక్కడ పరాక్రమశాలి, శ్రేష్ఠుడైన విష్ణువు తపస్సు చేసి, సర్వకామఫలప్రదమైన లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని చెప్పబడింది. రత్నకుండంలో స్నానం చేసి, సంపూర్ణ ఉపచారాలతో నిరంతర భక్తితో దేవారాధన చేస్తే కోరిన ఫలం లభిస్తుంది. ఇక్కడే అపరిమిత తేజస్సుగల శ్రీకృష్ణుడు ఘోర తపస్సు చేసి, సమస్త దైత్యనాశకమైన సుదర్శనచక్రాన్ని పొందాడని స్థలమాహాత్మ్యం స్థిరపడుతుంది. ఈశ్వరుడు—ఈ క్షేత్రం నాకు నిత్యప్రియము, ప్రళయకాలంలోనూ నా సన్నిధి ఇక్కడే ఉంటుందని ప్రకటిస్తాడు. ఈ క్షేత్రం “సుదర్శన”మని పిలువబడుతుంది; దాని పరిధి ముప్పై ఆరు ధన్వంతరములు. ఆ సరిహద్దులో ‘నీచులు’గా భావింపబడినవారైనా అక్కడ మరణిస్తే పరమపదాన్ని పొందుతారు; అలాగే విష్ణువుకు స్వర్ణగరుడం మరియు పీతాంబరాలు దానమిచ్చితే తీర్థయాత్ర ఫలం లభిస్తుందని చెప్పబడింది.

8 verses

Adhyaya 156

गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో రత్నేశ్వరమాహాత్మ్య ప్రవాహంలో ఒక సంక్షిప్త తీర్థోపదేశం చెప్పబడింది. ఈశ్వరుడు దేవికి—రత్నేశ్వరానికి ఉత్తరంగా ధనుస్సు-పరిమాణ దూరంలో వైనతేయుడు (గరుడుడు) ప్రతిష్ఠించిన శివలింగం ఉందని, అది “వైనతేయ-ప్రతిష్ఠిత”మని ప్రసిద్ధమని తెలియజేస్తాడు. ఆ స్థలం వైష్ణవ స్వభావమైందని గ్రహించిన గరుడుడు పాపనాశార్థం అక్కడ లింగాన్ని స్థాపించాడు. పంచమీ తిథినాడు విధానముగా పూజ చేయవలెనని, పంచామృతాభిషేకంతో నియమపూర్వక ఆరాధన చేస్తే సమస్త పుణ్యలాభం మరియు స్వర్గభోగం కలుగుతాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. ఇంకా ఏడు జన్మల వరకు సర్పజన్య విషభయం నుండి రక్షణ లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది. ఈ విధంగా శైవ లింగభక్తి గరుడ/వైష్ణవ ప్రతీకతో కలసి, తీర్థాచరణలో శుద్ధి మరియు అపాయనివారణ మహిమను ప్రతిపాదిస్తుంది।

5 verses

Adhyaya 157

सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)

ఈశ్వరుడు మహాదేవిని ఉద్దేశించి శుభమైన సత్యభామేశ్వర క్షేత్రయాత్రను ఆదేశిస్తాడు. రత్నేశ్వరానికి దక్షిణంగా ఒక ధనుస్సు పొడవు దూరంలో ఈ ఆలయం ఉందని, ఇది సర్వపాపప్రశమనమని చెబుతాడు. శ్రీకృష్ణుని రూప–ఔదార్యసంపన్నమైన భార్య సత్యభామ దీనిని ప్రతిష్ఠించిందని వర్ణన ఉంది. ఈ వైష్ణవసంబంధిత స్థలంలో స్నానం పాతకనాశనమని చెప్పబడింది. మాఘమాసంలో తృతీయ తిథినాడు స్త్రీ–పురుషులందరూ భక్తితో పూజిస్తే పాపవిమోచనం కలుగుతుందని కాలవిధానం ఇవ్వబడింది. ఫలశ్రుతిలో దురదృష్టం, శోకం, దుఃఖం, విఘ్నాలతో బాధపడేవారు కూడా ఇక్కడి ప్రభావంతో విముక్తులై ‘సత్యభామాన్వితులు’గా సత్యభామ పవిత్ర ప్రతిష్ఠతో అనుబంధం పొందుతారని తెలిపింది.

6 verses

Adhyaya 158

अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)

అధ్యాయం 158లో ఈశ్వరుడు యాత్రా-నిర్దేశ శైలిలో శ్రోతను అనంగేశ్వర దర్శనానికి ప్రేరేపిస్తాడు. రత్నేశ్వరానికి ముందుగా ‘ధనుస్సు-విసురు’ దూరంలో అనంగేశ్వరము ఉన్నదని చెప్పబడింది. అక్కడి లింగాన్ని కామదేవుడు—విష్ణువు కుమారుడని కూడా పేర్కొనబడినవాడు—ప్రతిష్ఠించాడని, ఆ స్థలం వైష్ణవ సంబంధిత క్షేత్రమై కలియుగంలో పాపమల నివారణకు విశేష ఫలదాయకమని వర్ణించబడింది. ఫలశ్రుతి స్పష్టంగా ఉంది—అనంగేశ్వర దర్శన-పూజలతో భక్తునికి కామదేవసమాన ఆకర్షణ, సౌందర్యం, లోకప్రియత లభిస్తాయి; వంశంలోనూ దురదృష్టం లేదా అశుభ లక్షణాల భావం శమిస్తుంది. అనంగ-త్రయోదశి రోజున వ్రతంతో ప్రత్యేక పూజను ‘జన్మసాఫల్య’ కారణంగా చెప్పింది. తీర్థధర్మ పరిపూర్ణతకు సద్గుణ బ్రాహ్మణునికి శయ్యాదానం విధించబడింది; ప్రత్యేకంగా విష్ణుభక్తునికి దానం చేస్తే పుణ్యం మరింత పెరుగుతుందని పేర్కొంటుంది.

7 verses

Adhyaya 159

रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి రత్నేశ్వరుని దక్షిణంగా, ఏడు ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్న రత్నకుండ అనే ఉత్తమ జలతీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఇది మహాపాతకాలు, గొప్ప దోషాలను శుద్ధి చేస్తుందని, దీనిని విష్ణువు ప్రతిష్ఠించాడని చెప్పబడింది. శ్రీకృష్ణుడు భూలోక–దివ్యలోక తీర్తాలెన్నో సమాహరించి ఇక్కడ నిలిపాడని, దేవగణాలు కాపాడుతుండటంతో కలియుగంలో నియమశూన్యులు, అశ్రద్ధావంతులకు ఇది సులభంగా లభించదని వర్ణన. విధిపూర్వక స్నానం చేస్తే యజ్ఞఫలం విస్తరిస్తుంది; అశ్వమేధ ఫలం అనేకగుణంగా లభిస్తుంది. ఏకాదశీనాడు పితృదేవతలకు పిండదానం చేస్తే అక్షయ తృప్తి కలుగుతుంది; దృఢ విశ్వాసంతో రాత్రి జాగరణ చేస్తే కోరిన ఫలసిద్ధి పొందుతారని నియమం. పసుపు వస్త్రదానం, పాలిచ్చే ఆవు దానం విష్ణువుకు అర్పిస్తే సంపూర్ణ తీర్థయాత్ర ఫలం సిద్ధిస్తుంది. యుగభేదంగా దీనికి కృతయుగంలో హేమకుండ, త్రేతాయుగంలో రౌప్య, ద్వాపరంలో చక్రకుండ, కలిలో రత్నకుండ అనే నామాలు; పాతాళగంగ ప్రవాహాలు కూడా ఇక్కడ ఉన్నందున ఇక్కడి స్నానం సర్వతీర్థస్నాన సమానమని చెప్పబడింది.

11 verses

Adhyaya 160

रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాస-క్షేత్రంలో రైవంత రాజభట్టారకుని దర్శన–పూజా క్రమాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఆయన సూర్యపుత్రుడు, అశ్వారూఢుడు, మహాబలవంతుడు; క్షేత్రంలో సావిత్రీ సమీపంలో, నైరృత దిశలో స్థితుడని వర్ణించబడుతుంది. ఆయనను కేవలం దర్శించిన మాత్రాన భక్తుడు సమస్త ఆపదల నుండి విముక్తుడవుతాడని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. ప్రత్యేకంగా ఆదివారం (రవివారము) సప్తమి తిథి సంయోగంలో పూజ చేయాలని విధానం. అలా పూజించినవాడి వంశంలో కూడా దారిద్ర్యం కలగదని హామీ ఇస్తుంది. చివరగా క్షేత్రంలో నిర్విఘ్న నివాసం, రాజకీయ/లౌకిక లక్ష్యాలు, ముఖ్యంగా అశ్వవృద్ధి కోసం సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో ఆరాధన చేయవలెనని బోధిస్తుంది.

5 verses

Adhyaya 161

अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస-క్షేత్రంలో ఈశ్వరుడు దిశానిర్దేశం చేస్తాడు. సూచించిన ఒక దేవాలయానికి దక్షిణంగా, ధనుర్మాత్రలుగా చెప్పిన స్వల్ప దూరంలో ఉన్న లింగాన్ని “అనంతేశ్వర”మని పేర్కొంటారు. అది అనంతుడు ప్రతిష్ఠించినదిగా, నాగరాజుతో సంబంధమున్నదిగా చెప్పి, క్షేత్ర పవిత్రతలో నాగ-రక్షక భావాన్ని స్థాపిస్తుంది. ఫాల్గుణ శుక్ల పక్ష పంచమీనాడు ఆహారేంద్రియ నియమంతో ఉన్న సాధకుడు పంచోపచార పద్ధతితో పూజించవలెనని విధానం. ఫలశ్రుతిలో సర్పదంశ భయం నుండి రక్షణ, నిర్దిష్ట కాలం వరకు విషం ముందుకు సాగకపోవడం చెప్పబడింది. తరువాత “అనంత వ్రతం” విధి—మధు, మధుపాయసం నైవేద్యం, అలాగే మధు కలిపిన పాయసంతో బ్రాహ్మణ భోజనం—దానం, అతిథి సత్కారాన్ని దేవపూజకు అవిభాజ్య భాగాలుగా చూపిస్తుంది.

7 verses

Adhyaya 162

Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga

అధ్యాయం 162లో శివుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ ప్రభాసక్షేత్రంలోని పవిత్ర స్థలవ్యూహంలో అష్టకులేశ్వర లింగ స్థానం తెలియజేస్తాడు—ఒక సూచిత బిందువుకు దక్షిణంగా, లక్ష్మణేశ్వరానికి తూర్పుగా అని. తరువాత ఈ స్థల మహత్త్వం చెప్పబడుతుంది: ఇది సర్వపాపప్రశమనకరం, ఘోర బాధలు–వ్యాధులను నశింపజేసేది; ‘మహావిష’ వంటి భయంకర అపద-రూప దోషాన్ని కూడా శమింపజేస్తుంది. సిద్ధులు, గంధర్వులు వంటి దివ్య ఉపాసకులు ఇక్కడ పూజ చేస్తారని చెప్పి క్షేత్ర ప్రతిష్ఠను స్థాపిస్తారు. ఇది వాంఛితార్థప్రదమని పేర్కొంటారు. ప్రత్యేకంగా కృష్ణాష్టమి నాడు విధానపూర్వకంగా పూజ చేయాలని వ్రతవిధి ఇవ్వబడింది. ఫలశ్రుతిలో మహాపాతకాల నుండి విముక్తి, నాగలోకంలో గౌరవప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది.

4 verses

Adhyaya 163

नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)

ఈ అధ్యాయంలో “ఈశ్వర ఉవాచ” రూపంలో భగవానుని ఉపదేశం వస్తుంది. సూచించిన స్థలానికి తూర్పు దిశలో ఉన్న తీర్థస్థానానికి సాధకుడు వెళ్లాలని, అక్కడ “నాసత్యేశ్వర” అనే శివలింగం ప్రతిష్ఠితమై ఉందని చెప్పబడుతుంది. అది కల్మషం—ధర్మకర్మలలో కలిగే అపవిత్రత—ను మహత్తుగా తొలగించేదిగా వర్ణించబడింది; దర్శనం, స్పర్శ, పూజల ద్వారా శుద్ధి మరియు పుణ్యవృద్ధి ఫలితాలు ప్రసాదమని సూచిస్తుంది. అంత్యంలో కోలోఫన్ ద్వారా ఈ అధ్యాయం స్థానం నిర్దేశించబడుతుంది—81,000 శ్లోకాల స్కందపురాణంలో, ఏడవ విభాగమైన ప్రభాసఖండంలో, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యపు మొదటి ఉపఖండంలో ఇది “నాసత్యేశ్వర–అశ్వినేశ్వర మహాత్మ్యవర్ణనం” అని. దిశానిర్దేశం, క్షేత్రనామం, శుద్ధిఫల వాగ్దానం—ఇవన్నీ కలిపి ఇది స్థలమాహాత్మ్య సాహిత్యానికి తగిన సంక్షిప్త తీర్థ-సూచికగా నిలుస్తుంది.

2 verses

Adhyaya 164

अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—తూర్పు దిశగా వెళ్లుము; ‘ధనుష్యాల ఐదింటి లోపల’ ఉన్న ‘అశ్వినేశ్వర’ అనే పుణ్యక్షేత్రం మహిమను వివరిస్తాడు. అక్కడ పూజ చేస్తే మహాపాపసమూహం శమిస్తుంది, కోరిన కోరికలు సిద్ధిస్తాయి. ఆ లింగ దర్శనమాత్రమే సర్వరోగప్రశమనం కలిగిస్తుంది; వ్యాధిగ్రస్తులకు అది మహౌషధంలా ఉపశమనకరమని చెప్పబడింది. మాఘమాస ద్వితీయ తిథినాడు అక్కడ దర్శనం దుర్లభమని పేర్కొని, ఆ దినానికి విశేష పుణ్యమని సూచిస్తాడు. సూర్యపుత్రుడు ప్రతిష్ఠించిన రెండు లింగాలు అక్కడ ఉన్నాయని చెప్పి, సంయతాత్ముడైన భక్తుడు అదే ద్వితీయనాడు శ్రద్ధతో దర్శన-పూజ చేయవలెనని ఉపదేశిస్తాడు—భక్తి, శుభకాలం, ఆత్మనియమం అన్నీ ఒకటిగా కలిసేలా.

6 verses

Adhyaya 165

Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)

ఈ అధ్యాయం శివ–దేవి సంభాషణగా సాగుతూ, సావిత్రి ప్రభాసక్షేత్రంతో ఎలా అనుబంధించబడిందో, యజ్ఞకాల తాత్కాలికత ఎలా నైతిక–తాత్త్విక ఉద్వేగాన్ని కలిగిస్తుందో వివరిస్తుంది. శివుడు చెబుతాడు—బ్రహ్మ పుష్కరంలో మహాయజ్ఞం నిర్ణయించాడు; కానీ దీక్ష, హోమాలకు పత్నీ సహకారం తప్పనిసరి. గృహకర్తవ్యాల వల్ల సావిత్రి ఆలస్యమవుతుంది; అప్పుడు ఇంద్రుడు ఒక గోపాలకన్యను తెచ్చి గాయత్రిగా పత్నీస్థానంలో నిలిపి యజ్ఞాన్ని కొనసాగిస్తాడు. తర్వాత సావిత్రి ఇతర దేవతలతో సభకు వచ్చి బ్రహ్మను ప్రశ్నించి శాపాల పరంపరను ఇస్తుంది—బ్రహ్మకు వార్షిక పూజ కార్తికీ కాలంలో మాత్రమే పరిమితం కావాలి, ఇంద్రుడికి భవిష్యత్తులో అవమానం మరియు బంధనం కలగాలి, విష్ణువుకు మానవావతారంలో భార్యావియోగ దుఃఖం కలగాలి, రుద్రుడికి దారువన ఘట్టంలో సంఘర్షణ కలగాలి, అగ్ని మరియు అనేక ఋత్వికులు/యాజకులు దోషభాగులు కావాలి. ఇది కోరికప్రేరిత చర్యలు, విధానసౌలభ్యం కోసం చేసిన తొందరపై విమర్శగా నిలుస్తుంది. అనంతరం విష్ణువు సావిత్రిని స్తుతిస్తాడు; సావిత్రి ప్రతివరాలు ఇచ్చి శాపశమనంతో యజ్ఞసమాప్తికి అనుమతిస్తుంది. గాయత్రి జపం, ప్రాణాయామం, దానం, యజ్ఞదోష నివారణ—ప్రత్యేకంగా ప్రభాస, పుష్కర సందర్భాల్లో—అని భరోసా ఇస్తుంది. చివరగా సావిత్రి ప్రభాసంలో సోమేశ్వర సమీపంలో నివసిస్తుందని చెప్పి, స్థానిక ఆచారాలు విధిస్తుంది: పక్షకాలం పూజ, పాండుకూపంలో స్నానం, పాండవులు ప్రతిష్ఠించిన ఐదు లింగాల దర్శనం, జ్యేష్ఠ పౌర్ణమినాడు సావిత్రి స్థలంలో బ్రహ్మసూక్తాల పఠనం. ఫలితం—పాపవిమోచనం, పరమపదప్రాప్తి।

172 verses

Adhyaya 166

सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)

ఈ అధ్యాయం దేవీ–ఈశ్వర సంభాషణగా మొదట ప్రభాసక్షేత్రంలో సావిత్రీ సంప్రదాయాన్ని కథారూపంలో చెప్పి, ఆ తరువాత దానినే నియమబద్ధమైన వ్రతవిధిగా వివరిస్తుంది. దేవి ప్రభాసంలో సావిత్రీ మహాత్మ్యం, వ్రత ఇతిహాసం, ఫలితాలు అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు చెబుతాడు—ప్రభాస యాత్రలో రాజు అశ్వపతి సావిత్రీ స్థలంలో సావిత్రీ వ్రతం ఆచరించి దేవీ అనుగ్రహం పొందాడు; ఫలంగా కుమార్తె జన్మించి ఆమెకు ‘సావిత్రీ’ అని నామకరణం జరిగింది. తరువాత సావిత్రీ–సత్యవాన్ కథ సంక్షేపంగా—నారదుని హెచ్చరిక ఉన్నా సావిత్రీ సత్యవాన్నే వరించి, అరణ్యానికి అనుసరించి, యముని ఎదుర్కొని వరాలు పొందింది: ద్యుమత్సేనునికి దృష్టి, రాజ్యపునఃప్రాప్తి; తండ్రికీ తనకీ సంతానం; భర్త ప్రాణాల పునఃప్రాప్తి। రెండవ భాగంలో జ్యేష్ఠమాసం త్రయోదశి నుండి మూడు రాత్రులు ఉపవాస/నియమం, స్నానవిధి (పాండుకూప స్నాన మహిమ, పౌర్ణమినాడు ఆవాలమిశ్రిత జలస్నాన పుణ్యం), అలాగే బంగారం/మట్టి/చెక్కతో సావిత్రీ ప్రతిమ నిర్మించి ఎర్ర వస్త్రంతో దానం చేయడం చెప్పబడింది. మంత్రాలతో పూజ (వీణా–పుస్తకధారిణి సావిత్రీని స్మరించి అవైధవ్యాన్ని కోరడం), రాత్రి జాగరణ, పఠనం–సంగీతం–వాద్యాలు, బ్రహ్మతో కలిసి సావిత్రీకి ‘వివాహ పూజ’ వంటి విధానాలు ఉన్నాయి. అనేక దంపతులు/బ్రాహ్మణులకు క్రమంగా భోజనం, పులుపు–క్షార పదార్థాల వర్జనం, మధుర వంటకాల ప్రాధాన్యం, దాన–సత్కారం–వీడ్కోలు, అలాగే గృహ్య శ్రాద్ధ అంశాన్ని సున్నితంగా కలపడం కూడా చెప్పబడింది. చివరలో ఉద్యాపనంగా ఈ వ్రతం శుద్ధికరం, పుణ్యప్రదం, స్త్రీల సౌభాగ్యరక్షకం అని, దీనిని ఆచరించినా లేదా విధిని విన్నా విస్తృత లోకిక క్షేమం కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి పేర్కొంటుంది।

135 verses

Adhyaya 167

भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)

అధ్యాయము 167లో ఈశ్వరుడు–దేవి మధ్య ధర్మతత్త్వ సంభాషణ జరుగుతుంది. ‘భూతమాత’ అనే కీర్తితో ప్రజల్లో కనిపించే ఉన్మాద/ధ్యానసమాధి-సదృశ ప్రవర్తనను చూసి దేవి—ఇది శాస్త్రసమ్మతమా, ప్రభాసవాసులు ఆమెను ఎలా పూజించాలి, ఆమె అక్కడికి ఎందుకు వచ్చింది, ప్రధాన ఉత్సవం ఎప్పుడు జరపాలి—అని ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు ఉద్భవకథను వివరిస్తాడు: దేవి దేహస్రావం నుండి కపాలమాలధారిణి, ఆయుధచిహ్నాలతో భయంకరరూపిణి దేవత ప్రదర్శితమవుతుంది; ఆమెతో పాటు బ్రహ్మరాక్షసీ-స్వభావ సహచరీలు మరియు విస్తారమైన పరివారం కూడా వస్తారు. ఈశ్వరుడు ఆమె కార్యపరిమితులను నిర్ణయించి రాత్రికాల ప్రాధాన్యతను ఇస్తూ, సౌరాష్ట్రంలోని ప్రభాసాన్ని దీర్ఘకాల నివాసస్థానంగా, స్థల-లక్షణాలతో సూచిస్తాడు. తదుపరి గృహధర్మ ఫలితాలను చెప్పే జాబితా వస్తుంది—లింగార్చన, జప, హోమ, శౌచం, నిత్యకర్మల నిర్లక్ష్యం, ఇంట్లో నిరంతర కలహం–అశాంతి వంటివి భూత–పిశాచాదుల ఆకర్షణకు కారణమని; దేవనామస్మరణ, విధివిధానాలు, శుద్ధాచారం ఉన్న ఇళ్లకు రక్షణ కలుగుతుందని పేర్కొంటుంది. వైశాఖ శుక్ల ప్రతిపద నుండి చతుర్దశి వరకు పూజావిధానం, అమావాస్య/చతుర్దశి సంబంధ ప్రధాన వ్రతం, పుష్ప–ధూప–సిందూరం, కంఠసూత్రం వంటి నైవేద్యాలు, సిద్ధవట వృక్షం కింద జలార్పణ/అభిషేకం, భోజనదానం, అలాగే ప్రేరణీ–ప్రేక్షణీ అనే హాస్య–ఉపదేశాత్మక వీధి ప్రదర్శనలు సూచించబడతాయి. ఫలశ్రుతిలో పిల్లల రక్షణ, గృహసౌఖ్యం, ఉపద్రవ నివారణ, సర్వమంగళ ప్రాప్తి వాగ్దానం చేయబడింది.

123 verses

Adhyaya 168

Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā

అధ్యాయం 168 ఈశ్వరవాక్యరూపంగా ప్రాభాసక్షేత్రంలో ఉన్న శాలకటంకటా దేవి మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తుంది. దేవి స్థానం సావిత్రీకి దక్షిణంగా, రైవతా తీర్థానికి తూర్పుగా అని సూక్ష్మ భౌగోళిక సూచనలతో చెప్పి, ఇప్పటికే స్థిరమైన యాత్రా-మార్గంలో ఆమె ఆరాధనను అనుసంధానిస్తుంది. ఆమె మహాపాపహారిణి, సర్వదుఃఖనాశిని, గంధర్వులు పూజించే దేవి; స్ఫురించే దంష్ట్రలతో భయంకరరూపిణిగా వర్ణించబడుతుంది. పౌలస్త్యుడు ఆమె ప్రతిష్ఠ చేశాడని, ‘మహిషఘ్ని’గా బలమైన శత్రువులను సంహరించే శక్తిగా కీర్తించబడుతుంది. మాఘమాస చతుర్దశీనాడు ఆమెను పూజిస్తే ఐశ్వర్యం, బుద్ధి, వంశసంతతి స్థిరత్వం లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి. అలాగే బలి, పూజ, ఉపహారాలతో పాటు ‘పశు-ప్రదానం’ ద్వారా దేవిని తృప్తిపరచితే శత్రువుల నుండి విముక్తి కలుగుతుందని దానప్రధాన విధి ఈ అధ్యాయంలో ప్రధానంగా చెప్పబడింది.

6 verses

Adhyaya 169

Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రంలోని ఒక విధివిధాన యాత్రాక్రమం ఈశ్వర–దేవి సంభాషణగా వర్ణించబడింది. ఈశ్వరుడు దేవిని దక్షిణ భాగంలో, దేవి దిక్భాగానికి చెందిన ప్రాంతంలో, ధను ప్రమాణ దూరంలో ఉన్న ‘వైవస్వతేశ్వర’ లింగానికి వెళ్లమని ఆదేశిస్తాడు. ఆ లింగ ప్రతిష్ఠను వైవస్వత మనువు చేసినదిగా, అది సర్వకామదం—కోరికలన్నీ నెరవేర్చేదిగా—చెప్పబడింది. ఆ ఆలయ సమీపంలో ‘దేవఖాత’ అనే దివ్య జలస్థానం ఉంది; అక్కడ స్నానం చేసి శుద్ధి పొందాలని సూచించబడింది. అనంతరం విధి ప్రకారం భక్తితో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో పంచోపచార పూజ చేసి, అఘోర విధితో స్తోత్రపాఠం చేయాలని ఉపదేశం ఉంది. ఈ క్రమాన్ని ఆచరించినవాడు సిద్ధిని పొందుతాడని ఫలశ్రుతి చెప్పి, ఇది ప్రభాసఖండంలోని ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యానికి చెందిన అధ్యాయమని ముగింపు ఇస్తుంది.

4 verses

Adhyaya 170

Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తూ—వివేకి సాధకుడు మాతృగణాల స్థలానికి వెళ్లి, సమీపంలో ఉన్న బలాదేవిని భక్తితో ఆరాధించవలెనని చెప్పాడు. ప్రాభాసక్షేత్రంలో స్థలం-కాలం-విధి అనుసంధానంగా ఈ సూక్ష్మ ఆచార నియమం వివరించబడింది. శ్రావణ మాసంలో, ప్రత్యేకంగా శ్రావణీ వ్రతదినాన, బలాదేవి పూజ చేయడం శ్రేయస్కరం. పాయసం, మధు, దివ్య పుష్పాలు సమర్పించి దేవీ అనుగ్రహం కోరాలి. ఫలశ్రుతిగా—ఇలా పూజించిన భక్తునికి సంవత్సరం అంతా సుఖసౌఖ్యాలు, క్షేమం కలుగుతాయని చెప్పబడింది.

4 verses

Adhyaya 171

दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి సమీపంలోని ‘ఏకల్లవీరికా’ దేవీస్థానాన్ని సూచించి, ప్రభాసక్షేత్రంలో జరిగిన కారణకథను వివరిస్తాడు. సూర్యవంశ రాజు దశరథుడు ప్రభాసానికి వచ్చి ఘోర తపస్సు చేస్తాడు. శంకరుని ప్రసన్నం చేయడానికి లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి విధివిధానాలతో పూజ చేసి, మహాబలవంతుడైన కుమారుని కోసం ప్రార్థిస్తాడు. దేవుడు ‘రామ’ అనే పేరుతో త్రిలోకప్రసిద్ధుడైన కుమారుని వరంగా ఇస్తాడు. దేవతలు, గంధర్వులు, దైత్యాసురులు, ఋషులు (వాల్మీకితో సహా) అతని యశస్సును గానం చేస్తారని చెప్పబడుతుంది. చివరలో విధి మరియు ఫలశ్రుతి—ఆ లింగ ప్రభావంతో దశరథుడు మహాకీర్తి పొందాడు; అలాగే కార్తీక మాసంలో, ముఖ్యంగా కార్తీకీ వ్రతదినంలో, దీపపూజతో పాటు నైవేద్యాదులు సమర్పించి విధిగా ఆరాధించే భక్తుడూ కీర్తిమంతుడవుతాడు.

7 verses

Adhyaya 172

भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—కొద్దిగా ఉత్తరంగా ఉన్న ‘భరతేశ్వర’ అనే లింగానికి వెళ్లుమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. తరువాత కారణకథనం వస్తుంది—అగ్నీధ్రుని కుమారుడైన ప్రసిద్ధ రాజు భరతుడు ఈ క్షేత్రంలో ఘోర తపస్సు చేసి సంతానార్థం మహాదేవుని ప్రతిష్ఠించాడు. శంకరుడు ప్రసన్నుడై అతనికి ఎనిమిది కుమారులు, ఒక మహిమగల కుమార్తెను ప్రసాదించాడు. భరతుడు తన రాజ్యాన్ని తొమ్మిది భాగాలుగా విభజించి పిల్లలకు అప్పగించాడు; అందుకు అనుగుణంగా ద్వీపాల పేర్లు ప్రసిద్ధమయ్యాయి—ఇంద్రద్వీపం, కశేరు, తామ్రవర్ణం, గభస్తిమాన్, నాగద్వీపం, సౌమ్య, గాంధర్వ, చారుణ; తొమ్మిదవది కుమార్తె పేరుతో ‘కుమార్యా’గా నిలిచింది. ఎనిమిది ద్వీపాలు సముద్రంలో మునిగిపోయి, కుమార్యా-నామ ద్వీపమే మిగిలిందని, దక్షిణ–ఉత్తర విస్తీర్ణం మరియు వెడల్పు యోజనలలో చెప్పబడింది. అనేక అశ్వమేధ యాగాల వల్ల భరతుని కీర్తి గంగా–యమునా ప్రాంతాల్లో విస్తరించింది; ఈశ్వరానుగ్రహంతో అతడు స్వర్గంలో ఆనందించాడు. ఫలశ్రుతి ప్రకారం భరతుడు ప్రతిష్ఠించిన లింగారాధన సమస్త యజ్ఞదానఫలాన్ని ఇస్తుంది; కార్తీకమాసంలో కృత్తికా-యోగ సమయంలో దర్శనం చేస్తే ఘోర నరకాన్ని స్వప్నంలో కూడా చూడడు।

16 verses

Adhyaya 173

कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara

శైవ తత్త్వోపదేశంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రాభాస ఖండంలో ఒకే ప్రాంతంలో ఉన్న నాలుగు లింగాల సంక్షిప్త యాత్రను వివరిస్తాడు. సావిత్రీకి పడమర వైపున, దిశా సూచకాలతో చెప్పబడిన స్థలంలో, తూర్పున రెండు లింగాలు మరియు పడమరన రెండు లింగాలు తమ తమ ముఖాభిముఖంగా స్థాపితమై ఉన్నట్లు చెప్పబడింది. వాటి పేర్లు క్రమంగా—కుశకేశ్వర (మొదటి), గర్గేశ్వర (రెండవ), పుష్కరేశ్వర (మూడవ), మైత్రేయేశ్వర (నాలుగవ)। భక్తితో, నియమంతో ఈ లింగాలను దర్శించిన భక్తుడు పాపాల నుండి విముక్తుడై శివుని పరమపదాన్ని పొందుతాడని ఫలశ్రుతి. తరువాత ఆచరణాత్మక విధిగా శుక్లపక్ష చతుర్దశి నాడు—ప్రత్యేకంగా వైశాఖ మాసంలో—శ్రమతో స్నానం చేసి బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, సామర్థ్యానుసారం స్వర్ణం మరియు వస్త్రాలు దానం చేయాలని చెప్పబడింది. ఈ కర్తవ్యాలు నెరవేరినప్పుడే యాత్ర ‘పూర్తి’ అవుతుందని, దర్శనంతో పాటు తిథి-నియమం మరియు సామాజిక ధర్మం ఏకమవుతాయని తెలిపింది।

7 verses

Adhyaya 174

कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాస క్షేత్రంలోని తూర్పు భాగంలో ‘ఖాత’ (తవ్విన/లోతైన స్థలం) లో స్థాపితమైన ‘కుంతీశ్వర’ అనే విశిష్ట లింగ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఈ క్షేత్రాధికారము స్థాపన-స్మృతితో బలపడుతుంది—కుంతీ స్వయంగా ఈ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించిందని, అలాగే కుంతీతో కూడిన పాండవులు తీర్థయాత్ర సందర్భంలో ముందే ప్రభాసకు వచ్చినారని స్మరించబడుతుంది. ఫలశ్రుతిలో ఈ లింగం సమస్త పాపభయాన్ని తొలగించేదిగా చెప్పబడింది; ముఖ్యంగా కార్త్తిక మాసంలో పూజకు విశేష మహిమ ఉంది. ఆ సమయంలో పూజ చేసిన భక్తుడు ఇష్టసిద్ధిని పొందుతూ రుద్రలోకంలో గౌరవింపబడతాడు. ఇంకా కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే వాక్కు, మనస్సు, కర్మల ద్వారా చేసిన పాపాలు నశిస్తాయని చెప్పి, దర్శనం మరియు పూజ రెండూ తీర్థధర్మంలో శుద్ధి-మోక్ష సాధనాలుగా చూపబడతాయి.

6 verses

Adhyaya 175

अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ‘అర్కస్థలం’ అనే పుణ్యక్షేత్ర మహిమను సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తాడు. ఇది ముందుగా చెప్పిన స్థలానికి ఆగ్నేయ (దక్షిణ-తూర్పు) దిశలో ఉన్న శుభస్థలం; ‘సర్వపాతకనాశనం’ అని ప్రశంసించబడింది. కేవలం దర్శనంతోనే శోకం తొలగి, ఏడు జన్మల వరకు దారిద్ర్యం రాదని, కుష్ఠాది రోగాలు కూడా విశేషంగా నశిస్తాయని చెప్పబడింది। అక్కడి దర్శనఫలాన్ని కురుక్షేత్రంలో వంద గోవులను దానం చేసిన ఫలంతో సమానంగా పేర్కొంటారు. ఆచరణగా—త్రిసంగమ తీర్థంలో ఏడు ఆదివారాలు స్నానం, బ్రాహ్మణులకు భోజనం, మహిషీ (గేదె) దానం—అని విధి చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో సహస్ర దివ్యవర్షాలు స్వర్గంలో నివాసం, గౌరవం లభిస్తుందని చెప్పి, తీర్థదర్శనం, వ్రతస్నానం, దానధర్మం అన్నిటినీ ఒకే యాత్రావిధిగా సమన్వయించారు।

6 verses

Adhyaya 176

सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవిని ఉద్దేశించి, అర్కస్థలానికి సమీపంగా ఆగ్నేయ (దక్షిణ-తూర్పు) దిశలో ఉన్న ‘సిద్ధేశ్వర’ లింగాన్ని సూచిస్తాడు. ఆ పేరుకు కారణం కూడా చెప్పబడింది—అష్టాదశ సహస్ర సంఖ్యలో ఉన్న ఊర్ధ్వరేతసులు (బ్రహ్మచారులు) అయిన ఋషులు ఈ లింగ సంబంధంగా సిద్ధిని పొందినందున దీనికి ‘సిద్ధేశ్వర’ అనే నామం ఏర్పడింది. చివరలో భక్తునికి విధి-నియమాలు చెప్పబడతాయి—స్నానం చేసి భక్తితో పూజ చేయాలి, ఉపవాసం ఆచరించాలి, ఇంద్రియనిగ్రహం పాటించాలి, శాస్త్రోక్తంగా పూజను పూర్తి చేసి బ్రాహ్మణులకు దక్షిణ ఇవ్వాలి. ఫలశ్రుతిలో సర్వకామసమృద్ధి మరియు పరమపదప్రాప్తి ప్రకటించబడుతుంది।

3 verses

Adhyaya 177

Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి సంక్షిప్తంగా శైవ తత్త్వసూచనను ఉపదేశిస్తాడు. ప్రభాసక్షేత్రపు తూర్పు దిశలో, పూర్వం ఘోర తపస్సుతో సిద్ధి పొందిన తరువాత ఎత్తైన స్థలంపై ప్రతిష్ఠితుడైన మూర్తిమంతుడైన లకులీశుని స్థానం చెప్పి, ఆ స్థలం పాపశమనానికి మరియు శుద్ధికి ప్రత్యేకంగా ఉద్దేశించబడిందని వివరిస్తాడు. తదుపరి కాలనియమం చెప్పబడుతుంది—కార్త్తికీ మాసంలో, ముఖ్యంగా కృత్తికా-యోగ సమయంలో భక్తితో పూజ చేసినవారికి విశేష గౌరవప్రాప్తి కలుగుతుంది. అటువంటి ఉపాసకుడు దేవులు, అసురులు సహా సమస్త జీవవర్గాలలో సత్కారయోగ్యుడవుతాడు. చివరలో స్కందపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య భాగంలో ఈ అధ్యాయం ముగిసినట్లు కోలఫన్ పేర్కొంటుంది.

4 verses

Adhyaya 178

Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలో యాత్రికుడు ఎలా సాగాలో ఉపదేశిస్తాడు. భక్తుడు దక్షిణ దిశలో ఉన్న ‘భార్గవేశ్వర’ అనే శివక్షేత్రానికి వెళ్లాలని, అది సర్వపాపప్రణాశక పుణ్యతీర్థమని మహిమను వివరిస్తాడు। అక్కడ దివ్యపుష్పాలు మరియు ఉపహారాలతో దేవుని పూజ చేయడం ప్రధాన విధిగా చెప్పబడింది. అలా పూజించినవాడు ‘కృతకృత్యుడు’ అవుతాడు, అన్ని కోరికలతో సమృద్ధిని పొందుతాడు—స్థల సూచన, పూజావిధి, ఫలశ్రుతి అనే మూడు అంశాలు సంక్షిప్తంగా ప్రతిపాదించబడతాయి।

3 verses

Adhyaya 179

माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి సంక్షిప్తంగా తత్త్వోపదేశం చేస్తాడు. సిద్ధేశ లింగానికి ఆగ్నేయ దిక్కున (దక్షిణ-తూర్పు మూల) మూడు ధనుస్సుల దూరంలో మాండవ్యేశ్వర లింగం ఉన్నదని, అది పాపములను మరియు మహాపాతకములను నశింపజేసేదని చెప్పి, యాత్రికులకు స్థల సూచనగా వివరించాడు. మాఘమాసంలో చతుర్దశి నాడు భక్తుడు అక్కడ పూజ చేసి రాత్రి జాగరణ చేయవలెనని విధి నిర్దేశించబడింది. నియమబద్ధమైన భక్తితో ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించినవాడు మళ్లీ మర్త్యజన్మకు తిరిగి రాడని ఫలశ్రుతి చెప్పి అధ్యాయం ముగుస్తుంది; ఇది ప్రభాస ఖండంలోని ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య భాగంలోనిదని కూడా సూచించబడింది.

3 verses

Adhyaya 180

Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara

ఈ అధ్యాయంలో ‘ఈశ్వర ఉవాచ’గా, ప్రాభాస క్షేత్రంలో ఉన్న ‘పుష్పదంతేశ్వర’ అనే శుభ దేవస్థాన దర్శనం చేయమని యాత్రికునికి ఉపదేశించబడింది. పుష్పదంతేశ్వరుడు శంకర సాన్నిధ్యంతో అనుబంధమైన గణేశుడని పేర్కొని, ఆ స్థలానికి శైవ సమీపత వల్ల వచ్చిన ప్రామాణ్యాన్ని వెల్లడించారు. అక్కడ ఘోర తపస్సు ఆచరించబడిందని, దాని ఫలంగా ఆ స్థలంలో లింగ ప్రతిష్ఠ జరిగినదని చెప్పబడింది. ఆ పవిత్ర ప్రతిష్ఠను కేవలం దర్శించడమే జన్మ-సంసార బంధనాల నుంచి విముక్తిని ఇస్తుందని స్పష్టమైన ఫలశ్రుతి ఉంది. ఇహలోకంలో ఇష్టసిద్ధి, పరలోకంలో శుభఫలప్రాప్తి కూడా వర్ణించబడింది.

4 verses

Adhyaya 181

Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ‘క్షేత్రపాలేశ్వర’ అనే శ్రేష్ఠ క్షేత్రాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. అది సిద్ధేశ్వరానికి సమీపంగా, తూర్పు దిశలో కొద్దిదూరంలో ఉన్నదని చెప్పి, అక్కడికి యాత్ర చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. శుక్ల పంచమి తిథినాడు అక్కడ దర్శనం చేసి, సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు పుష్పాలతో క్రమబద్ధంగా విధివిధానంగా పూజ చేయాలని చెప్పబడింది. అనంతరం తన సామర్థ్యానుసారం వివిధ ఆహారాలతో బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం దానధర్మమని, వ్యక్తిగత భక్తి మరియు సామాజిక ధర్మం ఏకమవుతాయని ఈ అధ్యాయం బోధిస్తుంది. చివరలో ఇది స్కంద మహాపురాణంలోని ప్రాభాస ఖండం, ప్రాభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో 181వ అధ్యాయమని కొలొఫన్ ద్వారా సూచించబడింది।

4 verses

Adhyaya 182

वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)

అధ్యాయము 182 ప్రాభాసక్షేత్రంలో ఒక సూక్ష్మ తీర్థస్థల మార్గదర్శనాన్ని అందిస్తుంది. దక్షిణ దిశలో అర్కస్థలానికి సమీపంలో ‘వసునందా’ అనే ప్రధాన నామంతో ప్రసిద్ధమైన మాతృగణం ఉన్నదని, యాత్రికుడు వారిని దర్శించవలెనని చెప్పబడింది. ఆశ్వయుజ మాస శుక్లపక్ష నవమి నాడు నియమశీల భక్తుడు విధిపూర్వకంగా, శాంతమైన ఏకాగ్ర మనస్సుతో ఆ మాతృదేవతలను పూజించాలి. అలా చేస్తే ‘సమృద్ధి’ లభిస్తుంది; అది నియమరహితులకు దుర్లభమని గ్రంథం పేర్కొంటుంది. తరువాత సమీపంలోని ‘శ్రీముఖ’ సంబంధిత పవిత్ర వివరం (చీలిక/గుహాముఖం)ను సూచించి, సిద్ధి కోరువారు అదే రోజున దానిని కూడా పూజించవలెనని విధానం తెలిపింది.

6 verses

Adhyaya 183

त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)

అధ్యాయం 183లో ఈశ్వరుడు దేవికి ‘మిశ్రతీర్థం’గా ప్రసిద్ధమైన ‘త్రిసంగమ’ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు—సరస్వతి, హిరణ్యా నది, సముద్రం కలిసే త్రివేణి సంగమస్థలం. ఇది దేవతలకు కూడా దుర్లభమైనది, అన్ని తీర్థాలలో శ్రేష్ఠమని, ముఖ్యంగా సూర్యపర్వ దినాలలో ఇక్కడ చేసిన స్నానం, దానం, జపం ‘కోటిగుణ’ ఫలితాన్ని ఇస్తుందని, కురుక్షేత్రానికన్నా అధిక ప్రభావముందని చెప్పబడింది. మంకీశ్వర లింగానికి సమీపతత్వాన్ని వివరించి, ఆ పరిమితి వరకు అనేకానేక తీర్థాలు ఉన్నాయని పేర్కొంటుంది. అలాగే సమాజంలో అంచున ఉన్నవారైనా ఈ తీర్థప్రభావంతో స్వర్గఫలాన్ని పొందుతారని చెప్పి, స్థలపు రూపాంతరక శక్తిని సూచిస్తుంది. యాత్రాఫలాన్ని కోరువారికి ఆచారధర్మం కూడా చెప్పబడింది—వాడిన వస్త్రాలు, స్వర్ణం, గోవును బ్రాహ్మణునికి దానం చేయాలి; కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు పితృతర్పణం చేయాలి. చివరగా త్రిసంగమం మహాపాపనాశకమని, ప్రత్యేకంగా వైశాఖమాసంలో అత్యంత ఫలదాయకమని, పాపక్షయానికి మరియు పితృప్రసన్నతకు వృషోత్సర్గం (ఎద్దును విధిగా విడిచిపెట్టడం/దానం) శ్రేయస్కరమని ఉపదేశిస్తుంది.

11 verses

Adhyaya 184

मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—త్రిసంగమ సమీపంలో పాపనాశకమైన ‘మంకీశ్వర’ అనే మహాతీర్థం ఉందని తెలియజేస్తాడు. అక్కడ తపస్వుల్లో శ్రేష్ఠుడైన మంకీ ఋషి, ప్రభాసాన్ని శంకరునికి ప్రియమైన మహాక్షేత్రంగా గ్రహించి, మూల‑కంద‑ఫలాహారంతో దీర్ఘకాలం ఘోర తపస్సు చేశాడు. చాలాకాలానంతరం అతడు మహాదేవుణ్ణి లింగరూపంగా ప్రతిష్ఠించాడు. ప్రసన్నుడైన శివుడు వరం ఇవ్వగా, ఋషి—నా పేరుతో గుర్తింపబడిన లింగరూపంగా ఈ స్థలంలో యుగయుగాలూ నిలిచివుండమని ప్రార్థించాడు. శివుడు అంగీకరించి అక్కడ అంతర్హితంగా స్థితిచేశాడు; అప్పటినుంచి ఆ లింగం ‘మంకీశ్వర’మని ప్రసిద్ధి చెందింది. మాఘమాసంలో త్రయోదశి లేదా చతుర్దశి నాడు ఐదు ఉపచారాలతో పూజిస్తే ఇష్టఫలసిద్ధి కలుగుతుంది. సంపూర్ణ యాత్రాఫలం కోరువారు అక్కడ గోదానం చేయవలెనని విధి చెప్పబడింది.

8 verses

Adhyaya 185

Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రంలో దేవమాతా సరస్వతీ యొక్క స్థానిక అవతారాన్ని గురించి ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తాడు. ఆమె ‘దేవమాతా’గా ప్రసిద్ధి, లోకంలో సరస్వతీ అనే నామంతో స్తుతింపబడుతుంది; నైరృత (దక్షిణ-పడమర) దిశలో గౌరీరూపం ధరించి పాదుకాసనంపై ఆసీనురాలిగా వర్ణించబడుతుంది. ఆమె రూపంలో ‘వడవా’ (వడవానల) ప్రతీక సూచన ఉంది; దేవులు వడవానల భయంనుండి తల్లిలా రక్షింపబడుట వలన పండితులు ఆమెను దేవమాతా అని స్థిరపరుస్తారని కారణం చెప్పబడుతుంది. మాఘమాస తృతీయ తిథినాడు నియమశీలుడైన పురుషుడు లేదా శీలవంతురాలైన నియమిత స్త్రీ ఆమెను పూజిస్తే ఇష్టసిద్ధి కలుగుతుందని కాలవిధానం ఉంది. తదుపరి అతిథి సత్కార మహిమ—పాయసం, చక్కెర మొదలైన మధుర పదార్థాలతో ఒక దంపతిని భోజనమిచ్చితే మహత్తర గౌరీ-భోజనవ్రత ఫలంతో సమాన ఫలం లభిస్తుంది. చివరగా ఆ స్థలంలో సదాచార బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణ పాదుకలను దానమివ్వాలని దానవిధి చెప్పబడుతుంది.

6 verses

Adhyaya 186

Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)

ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—మంకీశుని పడమట దిశలో త్రి-సంగమంతో సంబంధమైన మహత్తర నాగస్థానం ఉంది; అది మహాపాపనాశకమై మహాశక్తివంతమైన తీర్థం, అక్కడికి వెళ్లుము. ఈ అధ్యాయంలో బలభద్రుని కథ కూడా ఉంది—కృష్ణుని దేహత్యాగ వార్త విని అతడు ప్రభాసకు వచ్చి, క్షేత్ర మహిమను మరియు యాదవుల వినాశాన్ని చూచి వైరాగ్యాన్ని స్వీకరిస్తాడు. అతడు శేషనాగ రూపంలో దేహాన్ని విడిచి పరమ త్రి-సంగమ తీర్థానికి చేరి, పాతాళానికి ‘ద్వారం’ వలె ఉన్న మహాముఖాన్ని దర్శించి, వేగంగా ప్రవేశించి అనంతుని లోకానికి చేరుతాడు. నాగరూపంలో ప్రవేశించినందున ఆ స్థలం ‘నాగస్థానం’గా ప్రసిద్ధి చెందింది; దేహత్యాగం చేసిన చోటు ‘శేషస్థానం’గా ఖ్యాతి పొందింది—నాగరాదిత్యానికి తూర్పున. విధానం—త్రి-సంగమంలో స్నానం, నాగస్థాన పూజ, పంచమి నాడు నియమితాహారంతో ఉపవాసం, శ్రాద్ధకర్మ, సామర్థ్యానుసారం బ్రాహ్మణునికి దక్షిణాదానం. ఫలశ్రుతి—దుఃఖనివృత్తి మరియు రుద్రలోక ప్రాప్తి; శేషనాగునికి అర్పించిన తేనె కలిపిన క్షీరాన్నం మొదలైన వాటితో బ్రాహ్మణ భోజనం చేయిస్తే ‘కోట్ల’ మందికి భోజనం పెట్టినంత పుణ్యం లభిస్తుందని దానమహిమను బలపరుస్తుంది.

12 verses

Adhyaya 187

प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas

అధ్యాయము 187 శివ–దేవి తత్త్వసంవాదరూపంగా సాగుతుంది. ఈశ్వరుడు ‘ప్రభాస-పంచక’ అనే తీర్థపరిభ్రమణాన్ని వివరిస్తాడు—ముఖ్య ప్రభాసం, వృద్ధ-ప్రభాసం, జల-ప్రభాసం, కృతస్మర-ప్రభాసం (శ్మశాన/భైరవ పరిసరంతో సంబంధం) మొదలైన ఐదు ప్రభాసస్థానాలు. భక్తితో వీటిని దర్శించి యాత్రచేస్తే జరామరణాతీతమైన, పునరాగమనరహిత స్థితి లభిస్తుందని చెబుతాడు. అలాగే తీర్థవిధి—ప్రభాసంలో సముద్రస్నానం, ముఖ్యంగా అమావాస్య మరియు చతుర్దశి/పంచదశి దినాలలో, రాత్రి జాగరణ, యథాశక్తి బ్రాహ్మణభోజనం, దానాలు (ప్రత్యేకంగా గోదానం, స్వర్ణదానం) అని ధర్మబద్ధంగా నిర్దేశిస్తాడు. దేవి “ఒక ప్రభాసమే ప్రసిద్ధం, ఐదు ఎందుకు?” అని ప్రశ్నిస్తుంది. అప్పుడు కారణకథ: శివుడు దివ్యరూపంతో దారుకావనంలో ప్రవేశించగా, ఋషులు గృహవ్యవస్థలో కలత కలిగిందని కోపించి శాపమిస్తారు; దాంతో శివలింగం పడిపోతుంది. లింగపతనంతో భూకంపాలు, సముద్ర ఉప్పొంగడం, పర్వతాలు పగలడం వంటి లోకవ్యాప్త అశాంతి కలుగుతుంది. దేవతలు బ్రహ్మను, తరువాత విష్ణువును, చివరికి శివుని శరణు కోరుతారు. శివుడు శాపాన్ని ఎదుర్కొనకుండా పడిపోయిన లింగాన్నే పూజించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. దేవతలు లింగాన్ని ప్రభాసంలో స్థాపించి పూజించి దాని తారకశక్తిని ప్రకటిస్తారు. చివరికి ఇంద్రుని ఆవర్తనం/అవరోధం వల్ల మనుషుల స్వర్గగమనం తగ్గిందని చెప్పి, ప్రభాస మహోదయం సర్వపాపనాశకమూ సర్వకామఫలప్రదమూ అని ఉపసంహరిస్తుంది.

47 verses

Adhyaya 188

Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస-క్షేత్రంలోని సంక్షిప్త యాత్రా-నిర్దేశం చెప్పబడింది. ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—ఆది-ప్రభాసం నుండి మూడు ధనుస్సుల దూరంలో భూమిపై ‘రుద్రేశ్వర’ అనే స్వయంభూ లింగం ప్రతిష్ఠితమై ఉందని, అక్కడికి వెళ్లి దర్శనము మరియు పూజ చేయవలెనని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఆ స్థల మహిమకు కారణం కూడా వివరించబడింది—రుద్రుడు ధ్యానస్థితిలో ప్రవేశించి తన స్వతేజస్సును అక్కడ నిలిపి/నివేశించాడు; అందువల్ల అది మానవ నిర్మాణం కాదు, దైవ సాన్నిధ్యంతో పవిత్రమైనది. చివర ఫలశ్రుతి—రుద్రేశ్వర దర్శన-పూజలు సర్వ పాపాలను నశింపజేసి, భక్తునికి కోరిన ఫలములు, సర్వ కామ్యాలను ప్రసాదిస్తాయని చెబుతుంది।

4 verses

Adhyaya 189

कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)

అధ్యాయం 189 ప్రభాసక్షేత్రంలో ఒక నిర్దిష్ట స్థలానికి సంబంధించిన సంక్షిప్త తాత్త్విక మహిమను వివరిస్తుంది. ఈశ్వరుడు పశ్చిమ దిశలో “అతి దూరం కాదు” అనే చోట ఉన్న దేవాలయ సముదాయాన్ని సూచిస్తాడు; అక్కడ చండికా మరియు కర్మమోటీ దేవి కలిసి నివసిస్తారు, కోటి-సంయుతమైన యోగినీ సమూహం ఆ స్థలాన్ని ఆవరించి ఉంటుంది. ఈ స్థలాన్ని పీఠత్రయంగా—ఆదిమైనది, త్రిలోకాల్లో పూజింపబడినది—అని చెప్పి, స్థానికమైనప్పటికీ సర్వలోకాధికార మహిమను స్థాపిస్తుంది. విధానం: నవమి తిథినాడు దేవీపీఠాన్ని మరియు యోగినీ సన్నిధిని సంపూర్ణంగా పూజించాలి. ఫలశ్రుతి స్పష్టం—సాధకుడు అన్ని అభీష్టాలను పొందుతాడు, స్వర్గంలో దివ్యస్త్రీలకు ప్రియుడవుతాడని చెప్పబడుతుంది; ఇది సరైన కాలం-స్థలంలో చేసిన ఆరాధన వల్ల స్వర్గ్య పుణ్యం, శుభఫలాలు పెరుగుతాయని సూచిస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 190

मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రాభాస ప్రాంతంలో నైరృత (దక్షిణ-పడమర) దిశలో, ప్రధాన పుణ్యక్షేత్రానికి సమీపంలో ఉన్న హరి యొక్క మోక్షప్రద స్వరూపం ‘మోక్షస్వామి’ గురించి ఉపదేశిస్తాడు. ఏకాదశి రోజున జితాహారంతో (నియంత్రిత ఆహారంతో) భక్తుడు విధివిధానంగా పూజ చేయాలి; ముఖ్యంగా మాఘమాసంలో ఈ వ్రతం విశేష ఫలదాయకమని చెప్పబడింది. ఈ ఆరాధన ఫలం అగ్నిష్టోమ యాగఫలంతో సమానమని పేర్కొంటుంది. అదే స్థలంలో అనశనం, చాంద్రాయణాది వ్రతాలు ఆచరించితే ఇతర తీర్థాల కంటే కోటి-గుణ ఫలాలు లభించి, కోరిన సిద్ధులు ప్రసాదిస్తాయని వర్ణన ఉంది. చివరగా ఇది స్కందపురాణంలోని ప్రాభాసఖండం, ప్రాభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ఉన్న అధ్యాయమని కొలఫోన్ తెలియజేస్తుంది.

4 verses

Adhyaya 191

अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస ఖండంలోని తీర్థయాత్రా క్రమంలో సంక్షిప్త ఉపదేశం ఇవ్వబడింది. ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—చంద్రవాపి అనే పవిత్ర జలస్రోతస్సు సమీపంలో, మరొక ప్రసిద్ధ స్థలచిహ్నానికి దగ్గరగా ఉన్న హరస్వరూప అజీగర్తేశ్వరుని వద్దకు వెళ్లమని ఆదేశిస్తాడు. అక్కడికి చేరి సంబంధిత జలాశయంలో స్నానం చేసి, అనంతరం శివలింగాన్ని పూజించవలెనని సరళమైన విధిక్రమం చెప్పబడింది. స్నానానంతర లింగపూజ వలన ఘోర పాతకాలు నశించి, చివరికి భక్తుడు శివపదాన్ని పొందుతాడని ఫలశ్రుతి ద్వారా ఈ తీర్థ మహిమను ప్రతిపాదించారు.

3 verses

Adhyaya 192

Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి తత్త్వోపదేశం చేస్తూ, విశ్వకర్మ ప్రతిష్ఠించిన ఒక విశిష్ట లింగ దర్శనానికి మార్గనిర్దేశం చేస్తాడు. ఆ మహాప్రభావ లింగం మోక్షస్వామి ఉత్తర దిశలో ఉందని, ‘ఐదు ధనుస్సుల’ పరిమాణంలో దాని స్థానం నిర్దిష్టమని చెప్పి యాత్రాక్రమాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తాడు. దర్శనకేంద్రీత ఫలశ్రుతి ఇలా ప్రకటించబడుతుంది—శ్రద్ధతో ఆ లింగాన్ని సమ్యక్‌గా దర్శించిన మనిషికి తీర్థయాత్ర ఫలం లభిస్తుంది; అలాగే వాచిక, మానసిక పాపాలు ఆ దర్శనంతోనే నశిస్తాయి. చివరగా కోలోఫోన్‌లో ఇది స్కందమహాపురాణం 81,000 శ్లోకాల సంకలనంలో, ప్రభాస ఖండంలోని ప్రథమ ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ‘విశ్వకర్మేశ్వర-మాహాత్మ్య’ అధ్యాయమని పేర్కొనబడుతుంది.

4 verses

Adhyaya 193

Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు స్వయంగా మహాదేవికి ప్రత్యక్షంగా తత్త్వోపదేశం చేస్తాడు. ప్రభాస-క్షేత్రంలో యాత్రికుడు అనుసరించవలసిన గమనక్రమాన్ని చెప్పి, యమేశ్వరుని దర్శించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; యమేశ్వరుడు “అనుత్తముడు” (అతిశ్రేష్ఠుడు) అని స్తుతించబడతాడు. ఆలయం స్థానం కూడా సూచించబడింది—నైరృత (దక్షిణ-పడమర) దిశలో, దూరం కాకుండా—ఇది మార్గదర్శకంగా, విధిసూచకంగా నిలుస్తుంది. ఫలశ్రుతి సంక్షిప్తంగా స్పష్టం: యమేశ్వర దర్శనమాత్రంతో పాపశమనం కలుగుతుంది, అలాగే అన్ని కోరుకున్న కోరికల ఫలాన్ని ప్రసాదించేవాడు (సర్వకామ-ఫల-ప్రద) అని చెప్పబడింది. ఉపసంహారంలో ఇది స్కంద మహాపురాణంలోని ప్రభాసఖండ, ప్రభాస-క్షేత్ర-మాహాత్మ్య భాగంలో “యమేశ్వర-మాహాత్మ్య-వర్ణనం” అధ్యాయమని పేర్కొనబడింది.

3 verses

Adhyaya 194

अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి “దేవైః ప్రతిష్ఠితమ్” అని చెప్పబడిన లింగం గురించి ఉపదేశిస్తాడు. ఆ క్షేత్ర “ప్రభావం” తెలుసుకోవడం సర్వపాతకనాశనంతో అనుసంధానమై, అమరేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని ధర్మ-ఆచార పరంగా వివరిస్తుంది. లింగాన్ని ఆశ్రయించి ఉగ్ర తపస్సు చేయవలెనని విధానం చెప్పబడింది; దాని దర్శనంతో యాత్రికుడు కృతకృత్యుడు—ధార్మికంగా పరిపూర్ణుడు—అవుతాడని ఫలశ్రుతి. తరువాత వేదపారగ బ్రాహ్మణునికి గోదానం చేయమని సూచించి, సత్పాత్రదానం యాత్రాఫలాన్ని మరింత బలపరచి ఉర్జితం చేస్తుందని పేర్కొంటుంది.

4 verses

Adhyaya 195

वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)

ఈ అధ్యాయం శైవ వివరణాత్మక సంభాషణగా సాగుతుంది. నియమశీలుడైన యాత్రికుడు ఆదిప్రభాసకు దక్షిణంగా ఉన్న వృద్ధప్రభాసకు వెళ్లాలని ఈశ్వరుడు ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ “చతుర్ముఖ”మని ప్రసిద్ధమైన లింగం కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే పాపనాశకమని కీర్తించబడుతుంది. ఆ స్థల నామోద్భవం, దర్శన-స్తుతి-పూజల ఫలితాలు ఏమిటని శ్రీదేవి ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు ప్రాచీన మన్వంతరంలో, త్రేతాయుగ సందర్భంలో జరిగిన కథను చెబుతాడు. ఉత్తరదిశ నుండి వచ్చిన ఋషులు ప్రభాస దర్శనార్థం వచ్చి, ఇంద్ర వజ్రసంబంధంగా శైవ లింగం దాచబడినదిగా చూశారు. దర్శనం లేకుండా తిరిగి వెళ్లనని నిర్ణయించి, వారు ఋతువులు మారేంతవరకు దీర్ఘ తపస్సు చేశారు—బ్రహ్మచర్యం, కఠిన నియమాలు, శీత-ఉష్ణ సహనం మొదలైనవాటితో—చివరకు వృద్ధావస్థకు చేరారు. వారి అచంచల సంకల్పాన్ని చూసి శంకరుడు కరుణతో భూమిని చీల్చి తన లింగాన్ని ప్రత్యక్షం చేశాడు; దర్శనలాభంతో ఋషులు స్వర్గలోకానికి వెళ్లారు. ఇంద్రుడు మళ్లీ దాచేందుకు ప్రయత్నించినా, వృద్ధభావంలో దర్శనం లభించిన కారణంగా ఆ స్థలం “వృద్ధప్రభాస”గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఫలశ్రుతిలో భక్తితో ఆ తీర్థ దర్శనం రాజసూయ, అశ్వమేధ యజ్ఞాల సమాన పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని, సంపూర్ణ ఫలాన్ని కోరువారు బ్రాహ్మణునికి ఉక్షా (ఎద్దు) దానం చేయాలని సూచించబడింది।

21 verses

Adhyaya 196

जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha

ఈశ్వరుడు దేవిని వృద్ధ-ప్రభాసకు దక్షిణంగా ఉన్న జలాధిష్ఠిత ప్రభాస తీర్థం వైపు దారిచూపి, దాని ‘ఉత్తమ’ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. కథలో జామదగ్న్య రాముడు (పరశురాముడు) ప్రధానుడు; క్షత్రియ సంహారం చేసిన తరువాత అతనికి అంతరంగంలో ఘృణా, గ్లాని కలిగి, అనేక సంవత్సరాలు మహాదేవుని కఠిన తపస్సుతో ఆరాధిస్తాడు. శివుడు ప్రసన్నుడై ప్రత్యక్షమై వరం ఇస్తాడు. రాముడు శివుని స్వలింగ దర్శనం కోరుతాడు; భయంతో ఇంద్రుడు వజ్రంతో దానిని మళ్లీ మళ్లీ కప్పుతాడని వర్ణన. శివుడు ఆ రూపంలో ప్రత్యక్ష లింగదర్శనం ఇవ్వక, ఉపాయం చెబుతాడు—తీర్థస్పర్శం చేసి, పవిత్ర జలములోనుండి ఉద్భవించే లింగాన్ని సమీపిస్తే రాముని దుఃఖం, పాపం తొలగుతాయి. అప్పుడు జలములోనుండి మహాలింగం ప్రదర్శితమై, ఆ స్థలం ‘జల-ప్రభాస’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. ఫలశ్రుతిగా—కేవలం తీర్థస్పర్శంతో శివలోక ప్రాప్తి, అక్కడ ఒక సదాచార బ్రాహ్మణునికి భోజనం పెట్టడం ఉమాసహిత శివునికి భోజనం పెట్టినట్లే అని చెప్పబడింది. ఈ కథ పాపశమనకారి, సర్వకామఫలప్రద అని ప్రకటించబడింది.

17 verses

Adhyaya 197

जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి వృద్ధ-ప్రభాస సమీపంలో ఉన్న జమదగ్నీశ్వర శివుని తీర్థయాత్రను ఉపదేశిస్తాడు. జమదగ్ని ఋషి ప్రతిష్ఠించిన ఈ క్షేత్రం సర్వపాప-ఉపశమనకరం; ఆ దేవుని దర్శనమాత్రంతోనే పురాణోక్త ‘ఋణత్రయం’ నుండి విముక్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది. తదుపరి ‘నిధాన-వాపి’ అనే జలతీర్థాన్ని పరిచయం చేసి, అక్కడ స్నానం చేసి పూజ చేస్తే ధనసమృద్ధి మరియు కోరిన ఫలసిద్ధి లభిస్తుందని విధానం చెప్పబడింది. ప్రాచీనకాలంలో పాండవులు నిధి (ఖజానా) పొందిన కారణంగా ఆ వాపి పేరు, కీర్తి విస్తరించి ‘త్రిలోక పూజిత’మని ప్రసిద్ధి చెందిందని పేర్కొంటుంది. చివర ఫలశ్రుతిలో స్నానం వల్ల దురదృష్టం తొలగి సౌభాగ్యం కలిగి, మనోరథాలు నెరవేరుతాయని శుభవచనం ఉంది.

6 verses

Adhyaya 198

Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition

ఈశ్వరుడు మహాదేవితో సంభాషణలో మహాప్రభాస అనే మహత్తర పుణ్యక్షేత్రాన్ని సూచిస్తాడు. ఇది జలప్రభాసకు దక్షిణంగా ఉండి యమమార్గాన్ని అడ్డుకునే—అంటే రక్షకమూ మోక్షప్రదమూ—అని వర్ణించబడుతుంది. త్రేతాయుగంలో ఇక్కడ దివ్య తేజస్సుతో కూడిన స్పార్శ-లింగం ప్రసిద్ధి; దాని స్పర్శమాత్రంతో విముక్తి లభిస్తుందని స్మరణ ఉంది. కాలాంతరంలో భయంతో ఇంద్రుడు వచ్చి వజ్రసదృశ అవరోధంతో లింగాన్ని కప్పి/నిరోధించగా, అదుపులేని ఉష్ణ-తేజస్సు ఉద్భవించి జ్వాలాగ్రాలతో విస్తారమైన లింగరూపంగా పెరిగి పొగ, అగ్నితో త్రిలోకాలను కలవరపెడుతుంది. దేవతలు, వేదవేత్త ఋషులు శశిశేఖర శివుని స్తుతించి—ఈ స్వదాహక తేజస్సును నియంత్రించమని, సృష్టి ప్రళయంలో కూలిపోకుండా చూడమని—ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు ఆ తేజస్సు ఐదు ధారలుగా విడిపోయి భూమిని చీల్చుకుంటూ పంచప్రభాస రూపంగా ప్రదర్శితమవుతుంది; నిష్క్రమణ మార్గంలో శిలాద్వారం ఏర్పాటు చేసి చీలికను మూసినపుడు పొగ శాంతించి లోకాలు స్థిరపడతాయి, తేజస్సు అక్కడే స్థితమవుతుంది. శివుని ప్రేరణతో దేవతలు అక్కడ లింగప్రతిష్ఠ చేస్తారు; ఆ స్థలం మహాప్రభాసగా ఖ్యాతి పొందుతుంది. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—వివిధ పుష్పాలతో భక్తితో పూజిస్తే అక్షయ పరమపదం లభిస్తుంది; దర్శనమాత్రంతో పాపనాశనం, ఇష్టసిద్ధి కలుగుతాయి. దానంగా—నియమశీల బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం, విధివిధానంగా ద్విజునికి గోదానం—జన్మఫలాన్ని ప్రసాదించి రాజసూయ, అశ్వమేధ యాగసమాన పుణ్యాన్ని ఇస్తాయి.

19 verses

Adhyaya 199

दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva

ఈ అధ్యాయంలో తీర్థమార్గదర్శనపు నేపథ్యంతో శివ–దేవి తత్త్వసంభాషణ వర్ణించబడింది. ఈశ్వరుడు దేవిని దక్షిణదిశలో సరస్వతీ నది సుందర తీరాన ఉన్న స్వయంభూ క్షేత్రానికి దారి చూపి, అక్కడ ‘కృతస్మరదేవ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన దేవుడు పాపశుద్ధికరుడని తెలియజేస్తాడు. అనంతరం కామదహనం తర్వాత రతి విలాపం, శివుడు ఆమెను ఓదార్చి దైవానుగ్రహంతో భవిష్యత్తులో కాముని పునఃస్థాపన జరుగుతుందని చెప్పడం—ఈ కారణకథ మొదలవుతుంది. దేవి “కాముడు ఎందుకు దగ్ధమయ్యాడు? పునర్జన్మ ఎలా జరిగింది?” అని అడుగగా, శివుడు దక్షయజ్ఞపు విస్తృత సందర్భాన్ని వివరిస్తాడు—దక్షుని కుమార్తెల వివాహవిభజన, మహాయజ్ఞానికి దేవర్షుల సమాగమం, కపాలం–భస్మం వంటి తపస్వీచిహ్నాల కారణంగా శివుని అవమానించి బహిష్కరించడం. దీనితో సతి ఆగ్రహించి యోగతపస్సుతో దేహత్యాగం చేస్తుంది. తదనంతరం శివుడు వీరభద్రుని నేతృత్వంలో ఉగ్ర గణాలను యజ్ఞభంగానికి పంపుతాడు. దేవతలతో యుద్ధంలో విష్ణువు సుదర్శనచక్రం కూడా మింగబడుతుంది; రుద్రవరంతో వీరభద్రుడు అవధ్యుడవుతాడు. శివుడు త్రిశూలంతో ముందుకు సాగగానే దేవతలు వెనుదిరుగుతారు; బ్రాహ్మణులు రుద్రమంత్రాలతో రక్షాహోమం చేసినా యజ్ఞం ధ్వంసమవుతుంది. చివరికి యజ్ఞం మృగరూపంలో పారిపోతూ, ఆకాశంలో నక్షత్రసదృశంగా కనిపించే చిరచిహ్నంగా నిలిచిందని చెప్పబడింది.

60 verses

Adhyaya 200

कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa

శివ–దేవి సంభాషణలో ఈ అధ్యాయం యజ్ఞవిఘాతం అనంతరం జరిగిన పరిణామాలను వివరిస్తుంది. తారకాసురుడు దేవతలను ఓడించి స్వర్గం నుండి తరిమివేసి లోకాల్లో కల్లోలం సృష్టిస్తాడు. దేవతలు బ్రహ్మను శరణు కోరగా, ఈ సంకటానికి పరిష్కారం శంకరశక్తి ద్వారానే సాధ్యమని, హిమాలయకన్యతో శివుని భవిష్యత్ సంయోగం వల్ల తారకవధకుడు జన్మిస్తాడని బ్రహ్మ ఉపదేశిస్తాడు. ఆ సంయోగాన్ని ప్రేరేపించేందుకు వసంతుడితో కలిసి కామదేవుని పంపుతారు; కానీ శివుని సమీపానికి చేరగానే శివుని తృతీయ నేత్రాగ్నిలో కాముడు దగ్ధమవుతాడు. అనంతరం శివుడు శుభప్రదమైన ప్రాభాసిక-క్షేత్రంలో నివసించి, ఆ స్థలాన్ని ఈ ఘటనకు పవిత్ర స్మారకంగా చేస్తాడు. రతి విలపించగా, ఆకాశవాణి ఆమెను ఓదార్చి—కాముడు దేహరహిత ‘అనంగ’ రూపంలో మళ్లీ కార్యం చేస్తాడని చెబుతుంది. కాముడు లేక సృష్టి భంగం అవుతుందనే దేవతల విన్నపానికి శివుడు—కాముడు శరీరం లేకుండానే సృష్టిక్రమాన్ని నడుపుతాడని స్పష్టం చేస్తాడు; భూమిపై ఒక లింగం ప్రదర్శితమై ఈ ప్రసంగానికి చిహ్నమవుతుంది. ‘కృతస్మరా’ అనే పేరుతో సంబంధం, తరువాత స్కందుని జననం మరియు తారకవధ సూచన కూడా వస్తాయి. చివరగా కృతస్మరా దక్షిణాన ఉన్న ‘కామకుండ’లో స్నానం, వేదవేత్త బ్రాహ్మణులకు చెరకు, బంగారం, గోవులు, వస్త్రదానాలు నియమంగా చెప్పి, అవి అమంగళ నివారణకు శుభఫలప్రదమని పేర్కొంటుంది.

34 verses

Adhyaya 201

कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు (శివుడు) ప్రభాసక్షేత్రంలోని ఒక విశిష్ట స్థలాన్ని సూచిస్తూ శైవ తత్త్వోపదేశం చేస్తాడు—కాలభైరవునికి సంబంధించిన మహాశ్మశానం మరియు దాని సమీపంలోని బ్రహ్మకుండం. అక్కడ మంకీశ్వరుని సన్నిధి కూడా ఈ స్థల మహిమకు ఆధారమని శివుడు పేర్కొంటాడు. అధ్యాయంలోని ప్రధాన వాక్యం స్థలవిశేష మోక్షప్రదానం: అక్కడ మరణించినవారు గానీ, అక్కడ దహనసంస్కారం పొందినవారు గానీ—కాలవిపర్యయం, అకాలమరణం వంటి ప్రతికూల పరిస్థితుల్లోనూ—ముక్తిని పొందుతారని చెప్పబడింది. గ్రంథ నైతిక వర్గీకరణలో ‘మహాపాతకులు’గా చెప్పబడినవారికీ ఈ క్షేత్రప్రభావంతో ఉద్ధరణ కలుగుతుందని శివుడు ప్రకటిస్తాడు. ‘కృతస్మరత’—స్మరణలో స్థిరపడటం—ఈ ఫలానికి సహాయకమని, ఈ శ్మశానాన్ని ‘అపునర్భవదాయక’ (పునర్జన్మరహిత స్థితిని ఇచ్చేది) ప్రాంతంగా వర్ణిస్తాడు. విషువకాలాన్ని ప్రత్యేక పుణ్యకాలంగా సూచించి, చివరికి ఈ ప్రియక్షేత్రంపై తన శాశ్వత అనురాగాన్ని శివుడు ప్రకటిస్తూ, ఈ సందర్భంలో అవిముక్తకన్నా కూడా ప్రియమని చెప్పుతాడు।

6 verses

Adhyaya 202

रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలో సరస్వతీ నదికి సమీపంగా ఉన్న రామేశ్వర స్థలమహిమను వివరిస్తాడు. కథలో బలభద్రుడు (రాముడు/హలాయుధుడు) పాండవ–కౌరవ సంగ్రామంలో పక్షం పట్టకుండా ద్వారకకు తిరిగి వస్తాడు; మద్యమత్తులో ఒక వనవిహార ఉద్యానంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. అక్కడ పండిత బ్రాహ్మణులు సూతుని పఠనం వింటుండగా కోపంతో బలభద్రుడు సూతుని సంహరిస్తాడు; వెంటనే దానిని బ్రహ్మహత్యాసదృశ పాపమని భావించి పశ్చాత్తాపంతో ధర్మ, శరీర దుష్పరిణామాలను తలచి విలపిస్తాడు. తదుపరి ప్రాయశ్చిత్త తత్త్వం చెప్పబడుతుంది—ఉద్దేశ్యపూర్వక, అనుద్దేశ్య హింసల భేదం, ప్రాయశ్చిత్తాల స్థాయివిభాగం, వ్రతముల పాత్ర. ఒక అశరీరవాణి అతనిని ప్రభాసకు వెళ్లమని ఆజ్ఞాపిస్తుంది; అక్కడ ఐదు ధారలతో ప్రవహించే ప్రతిలోమా సరస్వతీ ఐదు మహాపాతకనాశినిగా ప్రశంసించబడుతుంది, ఇతర తీర్థాలు దానికి సమానముకావని చెప్పబడుతుంది. బలభద్రుడు యాత్రావిధులు చేసి, దానాలు ఇచ్చి, సరస్వతీ–సముద్ర సంగమంలో స్నానం చేసి మహాలింగాన్ని స్థాపించి రామేశ్వరారాధన చేసి శుద్ధి పొందుతాడు. ఫలశ్రుతిలో రామేశ్వర లింగపూజ పాపహరమని, అష్టమినాడు బ్రహ్మకూర్చ విధితో వ్రతం చేస్తే అశ్వమేధసమ పుణ్యం లభిస్తుందని, సంపూర్ణ యాత్రాఫలార్థులకు స్నానం–పూజ–గోదానం శ్రేయస్కరమని చెప్పబడుతుంది.

74 verses

Adhyaya 203

मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)

ఈశ్వరుడు దేవికి మంకీశ్వర తీర్థయాత్రను వివరిస్తాడు. ఇది రామేశానికి ఉత్తరంగా, దేవమాతృ స్థలానికి సమీపంలో ఉంది; అర్కస్థల, కృతస్మర ప్రాంతాల నుండి దిశాసూచనలు కూడా చెప్పబడతాయి. పూర్వం కుబ్జుడు (వంగిన శరీరం) అయిన బ్రాహ్మణుడు మంకీ దీర్ఘ తపస్సుతో, నిత్య పూజతో ఈ శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. ఎన్నేళ్ల ఆరాధన చేసినా తృప్తి లభించలేదని బాధపడుతూ, జపధ్యానాలతో వృద్ధాప్యమువరకు మరింత కఠిన సాధన చేశాడు. చివరకు శివుడు ప్రత్యక్షమై కారణం తెలియజేస్తాడు—మంకీకి చెట్ల కొమ్మల వరకు చేరి ఎక్కువ పూలు తెచ్చుకోవడం కష్టం; అయినా భక్తితో సమర్పించిన ఒక్క పువ్వే సమస్త యజ్ఞఫలాన్ని ఇస్తుంది. లింగపూజలో త్రిమూర్తి సమన్వయాన్ని కూడా బోధిస్తారు—లింగానికి కుడివైపు బ్రహ్మ, ఎడమవైపు విష్ణు, మధ్యలో శివుడు; కాబట్టి లింగార్చనమే త్రిదేవారాధన. బిల్వ, శమీ, కరవీర, మాలతి, ఉన్మత్తక, చంపక, అశోక, కహ్లార మొదలైన సుగంధ పుష్పాలు ప్రీతికర నైవేద్యమని పేర్కొంటారు. మంకీ వరం కోరుతాడు—ఇక్కడ స్నానం చేసి ఈ లింగానికి నీరు మాత్రమే అర్పించినా అన్ని ఉపాసనల ఫలం లభించాలి; సమీపంలో దివ్య, భౌమ వృక్షాలు ఉండాలి. శివుడు వరాలు ప్రసాదించి, సమస్త నాగుల సన్నిధి వల్ల ఈ స్థలం ‘నాగస్థానం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుందని చెప్పి అంతర్ధానమవుతాడు. మంకీ దేహత్యాగం చేసి శివలోకాన్ని పొందుతాడు. శ్రద్ధతో ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం పాపనాశకమని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

27 verses

Adhyaya 204

Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)

ఈ అధ్యాయం ప్రశ్నోత్తర రూపంలోని తాత్త్విక సంభాషణ. దేవి సరస్వతీ మహాత్మ్యాన్ని విస్తారంగా వినాలని కోరుతూ, తీర్థయాత్రాచరణపై సాంకేతిక ప్రశ్నలు వేస్తుంది—‘ముఖద్వార’ం ద్వారా ప్రవేశించిన పుణ్యం, స్నానం–దానాల ఫలితం, ఇతరత్రా మునక వల్ల కలిగే పరిణామం, అలాగే శ్రాద్ధ విధి: నియమాలు, మంత్రాలు, అర్హులైన పూజారులు, తగిన భోజ్యాలు, సూచిత దానాలు. ఈశ్వరుడు దాన–శ్రాద్ధ విధిక్రమాన్ని పద్ధతిగా వివరించనున్నట్లు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. తదుపరి సరస్వతీ పవిత్రతను బహుస్థాయిలుగా స్తుతిస్తాడు. సరస్వతీ జలం అత్యంత పుణ్యప్రదమని, సముద్రసంగమంలో అది దేవతలకు కూడా దుర్లభమని చెప్పబడింది; ఆమె లోకసౌఖ్యదాయిని, శోకనాశినిగా వర్ణించబడుతుంది. వైశాఖ మాసం మరియు సోమసంబంధిత ఆచారాల అరుదుతనాన్ని ప్రస్తావించి, ప్రభాసంలో సరస్వతీ ప్రాప్తి ఇతర తపస్సులు, ప్రాయశ్చిత్తాలకన్నా శ్రేష్ఠమని ప్రతిపాదిస్తుంది. ఫలశ్రుతిలో సరస్వతీ జలాలలో నిలిచే/నిష్ఠ కలిగినవారికి విష్ణులోకంలో దీర్ఘ నివాసం లభిస్తుందని బలంగా చెబుతుంది; ప్రభాసంలో సరస్వతీని చూడలేనివారిని ఆధ్యాత్మిక దృష్టిహీనులుగా ఉపమానిస్తుంది. సరస్వతీని విస్తార జ్ఞానం, నిర్మల వివేకంతో పోల్చి, ఆమె ఇతర నదులు మరియు సముద్రంతో కలిసే సంగమాన్ని పరమ తీర్థంగా పేర్కొంటుంది; అక్కడ స్నానం, దానం మహాయజ్ఞఫలసమానమని, సరస్వతీ జలస్నానులు భాగ్యవంతులు, గౌరవార్హులని తెలిపింది।

23 verses

Adhyaya 205

श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)

అధ్యాయము 205లో దేవి, శ్రాద్ధకర్మ యొక్క పుణ్యప్రదమైన విధానాన్ని—ప్రత్యేకంగా దినంలో సరైన సమయం ఏది, ప్రభాస/సరస్వతీ తీర్థ సందర్భంలో ఎలా చేయాలో—ఈశ్వరుని అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు దినముహూర్తాలను వివరించి, మధ్యాహ్న సమీపంలోని ‘కుటప-కాలం’ అత్యంత ఫలప్రదమని చెప్పి, సాయంకాలంలో శ్రాద్ధం చేయరాదని హెచ్చరిస్తాడు. శ్రాద్ధంలో రక్షణ-శుద్ధి సాధనాలుగా కుశ/దర్భలు మరియు నల్ల నువ్వులు (తిల) ముఖ్యమని, ‘స్వధా-భవన’ సమయ భావనను కూడా సూచిస్తాడు. దౌహిత్రుడు, కుటపం, తిల—ఇవి శ్రాద్ధానికి మూడు ప్రశంసిత ‘పావనాలు’ అని, శుచిత్వం, కోపరాహిత్యం, తొందరపడకపోవడం వంటి గుణాలు అవసరమని చెబుతాడు. ధనాన్ని శుక్ల/శంబల/కృష్ణంగా శుద్ధి ప్రమాణాలతో విభజించి, అన్యాయంగా సంపాదించిన ధనంతో చేసిన శ్రాద్ధం పితృదేవతలను తృప్తిపరచదని, ఫలం అశుభ సత్త్వాల వైపు మళ్లుతుందని వివరిస్తాడు. అనంతరం పాత్రబ్రాహ్మణ పరీక్ష విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది—వేదవిదులు, నియమశీలులు, సంయములు గల బ్రాహ్మణులు యోగ్యులని, వివిధ దురాచారాలు, వృత్తులు, నైతిక దోషాల వల్ల ‘అపాంక్తేయ’ులైనవారిని విస్తృతంగా వర్జించాలనేది; చివరికి తప్పు ఎంపిక శ్రాద్ధఫలాన్ని హరిస్తుందని పునరుద్ఘాటనతో అధ్యాయం ముగుస్తుంది।

88 verses

Adhyaya 206

Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు శ్రాద్ధ విధానాన్ని, ముఖ్యంగా పర్వణ పద్ధతిని, సాంకేతికంగా వివరించాడు. ఆహ్వాన క్రమం, అర్హతలు–ఆసనవ్యవస్థ, శుచిత నియమాలు, ముహూర్త విభజనతో కాలనిర్ణయం, అలాగే పాత్రలు, సమిధలు, కుశ, పుష్పాలు, ఆహార పదార్థాల ఎంపికను విస్తారంగా చెప్పాడు. అనుచిత సహభోజనం, విధి లోపాలు, అపవిత్రత వలన పితృగ్రహణం నశిస్తుందని నైతిక హెచ్చరికలు ఉన్నాయి. జపం, భోజనం, పితృకార్యం మొదలైన సందర్భాల్లో మౌన నియమాలు, దేవకర్మ–పితృకర్మలకు దిశా నియమాలు, కొన్ని దోషాలకు ప్రాయోగిక పరిహారాలు కూడా పేర్కొన్నాడు. శుభ–అశుభ కట్టెలు, పుష్పాలు, ఆహారాల జాబితా, కొన్ని ప్రాంతాల్లో శ్రాద్ధ నిషేధం, అలాగే మలమాస/అధిమాస పరిమితులు మరియు మాస గణన స్పష్టీకరణ ఇవ్వబడింది. చివరగా ‘సప్తార్చిస్’ స్తుతితో కూడిన మంత్రసమూహాలు, ఫలశ్రుతి—ప్రభాసంలో సరస్వతీ–సముద్ర సంగమంలో విధివిధానంగా పఠనం, శ్రాద్ధం చేస్తే శుద్ధి, సామాజిక-ధార్మిక ప్రామాణ్యం, సంపద, స్మృతి, ఆరోగ్యం లభిస్తాయని చెప్పబడింది।

125 verses

Adhyaya 207

पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్ర పరిధిలో ఈశ్వరుడు శ్రాద్ధసంబంధ దానాల క్రమాన్ని, వాటి ఫలితాలను ఉపదేశిస్తాడు. పితృదేవతల కోసం చేసిన దానం, అలాగే సరస్వతీ సన్నిధిలో ఒక్క ద్విజునికి భోజనం పెట్టడమూ అత్యంత మహాపుణ్యమని ప్రశంసించబడింది. తదుపరి ధర్మ-నీతిశాస్త్ర విభజన వస్తుంది—నిత్యకర్మలను నిర్లక్ష్యం చేసిన దోషాలు, భూమి అపహరణ/భూచౌర్యం నింద, నిషిద్ధ మార్గాల్లో సంపాదించిన ధనానికి దుష్ఫలితాలు. ప్రత్యేకంగా ‘వేదవిక్రయ’ (వేదబోధనను వ్యాపారంగా మార్చడం) యొక్క విధాలు, దాని కర్మఫలాలు విస్తారంగా చెప్పబడతాయి. శౌచ నియమాలు, అనుచిత జీవికలు, నిందిత మూలాల నుంచి అన్నం/ధనం స్వీకరించడం లేదా భుజించడం వల్ల కలిగే ప్రమాదాలు సూచించబడతాయి. దానధర్మంలో యోగ్యపాత్ర ఎంపిక—శ్రోత్రియుడు, గుణవంతుడు, శీలవంతుడు—అత్యవసరం; అపాత్రకు ఇచ్చిన దానం పుణ్యాన్ని నశింపజేస్తుందనే సూత్రం స్థాపించబడింది. చివరగా సత్యం, అహింస, సేవ, నియమిత భోగం వంటి గుణాల శ్రేణి మళ్లీ చెప్పి, అన్నదానం, దీపదానం, సుగంధదానం, వస్త్రదానం, శయ్యాదానం వంటి దానాల ఫలాలను పేర్కొని ఆచారాన్ని నైతిక బోధతో కలిపారు.

85 verses

Adhyaya 208

दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి దానానికి సంబంధించిన స్పష్టమైన విభజనను అడుగుతుంది—ఏది దానం చేయాలి, ఎవరికీ, ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఏ పাত্রునికి. ఈశ్వరుడు ఫలరహిత జన్మలు, ఫలరహిత దానాల లక్షణాలను చెప్పి, సత్జన్మం మరియు శాస్త్రోక్త దాన మహిమను వివరించి, షోడశ మహాదానాల విధానాన్ని పేర్కొంటాడు—గోదానం, హిరణ్యదానం, భూదానం, వస్త్ర-ధాన్యదానం, ఉపకరణాలతో గృహదానం మొదలైనవి। తదుపరి దానంలో ఉద్దేశ్యం మరియు ద్రవ్యశుద్ధి గురించి బోధిస్తాడు—అహంకారం, భయం, కోపం, ప్రదర్శనతో చేసిన దానం ఆలస్యంగా లేదా తగ్గిన ఫలాన్ని ఇస్తుంది; శుద్ధమనస్సుతో, ధర్మబద్ధంగా సంపాదించిన ద్రవ్యంతో చేసిన దానం త్వరగా మంగళఫలాన్ని ఇస్తుంది। పాత్రలక్షణాలుగా విద్య, యోగశీలం, శాంతి, పురాణజ్ఞానం, కరుణ, సత్యం, శౌచం, దమం పేర్కొనబడతాయి। గోదానంలో గోవు శుభలక్షణాలు చెప్పి, లోపమున్న లేదా అక్రమంగా పొందిన గోవును దానం చేయరాదని, అప్రకార దానానికి దుష్ఫలాలు ఉంటాయని హెచ్చరిస్తాడు। ఉపవాసం, పారణం, శ్రాద్ధకాల నియమాలలో జాగ్రత్తలు, సామర్థ్యం తక్కువగా ఉన్నప్పుడు లేదా యోగ్య పాత్రులు లేనప్పుడు అనుసరించదగిన శ్రాద్ధ విధానాన్ని కూడా సూచిస్తాడు। చివరగా పాఠక-ఆచార్యుని గౌరవించడం, ద్వేషించే లేదా అవమానించే వారికి గ్రంథాన్ని బోధించకూడదనే నియమం, మరియు శ్రద్ధతో శ్రవణం-దానం చేయడం క్రియాసిద్ధికి భాగమని ప్రతిపాదిస్తాడు।

53 verses

Adhyaya 209

मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి రెండు భాగాలుగా ఉపదేశం చేస్తాడు. మొదట తీర్థయాత్ర మార్గాన్ని సూచిస్తూ—సావిత్రీక్షేత్రపు తూర్పు భాగానికి సమీపంగా, ఉత్తర దిశలో ఉన్న మహిమాన్విత మార్కండేయేశ్వరుని దర్శించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. పద్మయోని బ్రహ్మ కృపవల్ల ఋషి మార్కండేయుడు పురాణోక్తార్థంలో అజరామరుడయ్యాడు; క్షేత్ర మహిమను గ్రహించి శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి, పద్మాసనంలో దీర్ఘ ధ్యానసమాధిలో లీనమయ్యాడు. యుగయుగాల పాటు గాలితో ఎగిరిన ధూళి ఆలయాన్ని కప్పివేసింది; మేల్కొన్న ఋషి తవ్వి మహాద్వారాన్ని మళ్లీ తెరిచి పూజామార్గాన్ని ప్రకాశింపజేశాడు. భక్తితో ప్రవేశించి వృషభధ్వజ శివుని ఆరాధించినవాడు మహేశ్వరుని పరమధామాన్ని పొందుతాడు. తర్వాత దేవి ప్రశ్నిస్తుంది—మరణం సర్వసాధారణమైనప్పుడు మార్కండేయుడు ‘అమరుడు’ అని ఎందుకు అంటారు? ఈశ్వరుడు పూర్వకల్ప కథను చెబుతాడు—భృగుపుత్రుడు మృకండుకు సద్గుణసంపన్న కుమారుడు జన్మించాడు, కానీ అతని ఆయువు ఆరు నెలలే అని విధి. తండ్రి ఉపనయనం చేసి నిత్య నమస్కార-వందనాచారాన్ని బోధించాడు. తీర్థయాత్రలో సప్తర్షులు బాల బ్రహ్మచారికి ‘దీర్ఘాయుష్మాన్’ అని ఆశీర్వదించి, అతని అల్పాయువు తెలిసి భయపడి బ్రహ్మ వద్దకు తీసుకెళ్తారు. బ్రహ్మ ప్రత్యేక విధిని ప్రకటిస్తాడు—ఈ బాలుడు మార్కండేయుడై, బ్రహ్మతో సమాన ఆయుష్షు పొందుతూ, కల్పాది-కల్పాంతాలలో సహచరుడవుతాడు. తండ్రి శోకం తొలగి కృతజ్ఞ భక్తి పెరుగుతుంది; శాస్త్రీయ శిష్టాచారం, దైవానుమతి, మరుగున పడినా క్షేత్రం పూజకు మళ్లీ అందుబాటులోకి రావడం అనే భావాలు స్థిరపడతాయి.

45 verses

Adhyaya 210

Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి సంక్షిప్తంగా తీర్థోపదేశం చేస్తాడు. ప్రభాసక్షేత్రపు పవిత్ర పటంలో దిశా సూచనలు, దూర/పరిమాణ సూచికతో నిర్దిష్టమైన స్థలంలో ఉన్న ‘ఉత్తమ’ క్షేత్రమైన పులస్త్యేశ్వరానికి వెళ్లమని ఆదేశిస్తాడు. అక్కడ ముందుగా దర్శనం చేసి, తరువాత విధానతః (శాస్త్రోక్త విధిగా) పూజ చేయవలెనని భక్తిక్రమం చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో ఉపాసకుడు ఏడు జన్మలలో కూడిన పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడని నిశ్చయంగా ప్రకటించబడింది—“ఇందులో సందేహం లేదు.” ఈ అధ్యాయం స్థల-నిర్దేశం, ఆచార-విధి, పాపక్షయ-ఫలాన్ని ఒకే తీర్థ-ఘటకంగా సమన్వయిస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 211

पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలోని పులహేశ్వర తీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. నైరృత (దక్షిణ-పడమర) దిశ వైపు ధనుష్-ప్రమాణ దూరంలో పులహేశ్వర నామక శివలింగం ఉన్నదని, అక్కడికి వెళ్లి భక్తితో దర్శన-పూజలు చేయవలెనని స్థల సూచనతో చెప్పబడింది. పులహేశ్వరుని భక్తి ఆధారిత ఆరాధన వల్ల యాత్రాఫలం సిద్ధిస్తుందని, ముఖ్యంగా హిరణ్యదానం (సువర్ణ/ధన దానం) చేయడం యాత్ర పుణ్యాన్ని సంపూర్ణం చేసే విధిగా పేర్కొనబడింది. చివరలో ఇది స్కందపురాణం ప్రభాసఖండంలోని ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో 211వ అధ్యాయమని కొలొఫోన్ తెలియజేస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 212

Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara

ఈ అధ్యాయం (212)లో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ—పులహీశ్వరానికి నైరృత దిశలో ఎనిమిది ధనుస్సుల దూరంలో ‘క్రత్వీశ్వర’ అనే శివక్షేత్రం ఉన్నదని చెబుతాడు. అక్కడ దర్శనమాత్రంతోనే ‘మహాక్రతు-ఫలం’ లభిస్తుంది; అంటే మహాయజ్ఞాల పుణ్యం తీర్థదర్శన ద్వారా సులభంగా పొందగలమని మహిమను వివరిస్తాడు. ఫలశ్రుతిలో—క్రత్వీశ్వరుని దర్శించిన మనిషికి పౌండరీక యాగఫలం కలుగుతుంది; ఏడు జన్మలు దారిద్ర్యరహితుడై ఉంటాడు, అక్కడ దుఃఖం పుట్టదని కూడా హామీ ఇస్తుంది. ఈ అధ్యాయం స్థలసూచన, నామ-మహాత్మ్యం, దర్శనఫలాన్ని సంక్షిప్తంగా తెలిపే మార్గదర్శకంగా నిలుస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 213

Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine

ఈ అధ్యాయంలో సంభాషణ రూపంలో ఈశ్వరుడు దేవికి కాశ్యపేశ్వర క్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తాడు. క్షేత్రస్థానానికి దిశా-నిర్దేశం కూడా ఉంది—పూర్వదిగ్భాగంలో “పదహారు ధనుస్సుల” అంతరంలో కాశ్యపేశ్వర స్థానం ఉన్నదని చెబుతాడు. ఆ క్షేత్ర దర్శనమాత్రంతో మనుష్యునికి ఐశ్వర్యం, సంతానప్రాప్తి కలుగుతాయని, సమస్త పాపభారంతో ఉన్నవాడైనా పాపవిముక్తుడవుతాడని నిస్సందేహ ఫలశ్రుతిగా ప్రకటించబడింది. చివరలో స్కందపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ఈ అధ్యాయ స్థానం కొలోఫన్ ద్వారా సూచించబడుతుంది.

3 verses

Adhyaya 214

कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు స్వయంగా ఉపదేశరూపంగా ప్రాభాసక్షేత్రంలోని కౌశికేశ్వర శివస్థల మహిమను వివరిస్తాడు. కాశ్యపేశ్వరానికి ఈశాన్య దిశలో ఎనిమిది ధనుస్సుల దూరంలో దీని స్థానం ఉందని చెప్పి, దీనిని మహాపాతకనాశకమైన పరమ పవిత్ర తీర్థంగా ప్రకటిస్తాడు. నామకారణ కథలో కౌశికుడు వసిష్ఠుని కుమారులను హతమార్చిన దోషంతో బాధపడుతూ, ఆ స్థలంలో శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి పూజచేసి పాపవిముక్తుడవుతాడు. చివర ఫలశ్రుతి—ఆ లింగ దర్శనం చేసి పూజించువారు వాంఛిత ఫలాన్ని పొందుతారు.

4 verses

Adhyaya 215

कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara

ఈశ్వరుడు దేవిని మārkaṇḍeśvaraకు దక్షిణంగా కొద్దిదూరంలో ఉన్న కుమారేశ్వర తీర్థానికి దారి చూపుతాడు. అక్కడ స్వామి అనే భక్తుడు ప్రతిష్ఠించిన శివలింగం మహిమను, అది పవిత్రక్షేత్రంలో ప్రాయశ్చిత్తకేంద్రంగా ఉన్నదని వర్ణిస్తారు. కార్త్తికేయునితో సంబంధమైన ఘోర తపస్సు, పరస్త్రీ/పరపురుష సంబంధాల వంటి అతిక్రమజన్య పాపాలను నిర్మూలించే ఉపాయమని చెప్పబడుతుంది. ఒక ఆదర్శ భక్తుడు లింగాన్ని స్థాపించి అపవిత్రత నుండి విముక్తుడై, త్యాగబుద్ధితో మళ్లీ ‘కౌమార’—యౌవనసదృశమైన నిర్మల పవిత్రత—ను పొందుతాడు. రెండవ ఉదాహరణలో సుమాలి, పితృ/పూర్వజ హత్య వంటి ఘోర పాపం చేసిన తరువాత కూడా అక్కడ పూజచేసి ఆ పాపం నుండి విడుదల పొందుతాడు. దేవుని ముందున్న ఒక బావి గురించి కూడా పేర్కొంటారు; అందులో స్నానం చేసి స్వామి-ప్రతిష్ఠిత లింగాన్ని ఆరాధిస్తే దోషనివృత్తి కలిగి స్వామీపుర అనే మహాదివ్య నగరప్రాప్తి కలుగుతుంది. చివరగా దానవిధి—స్వామి నామంతో ద్విజునికి శాతకుంభ-సువర్ణ ‘తామ్రచూడ’ వస్తువును దానం చేస్తే తీర్థయాత్ర ఫలం లభిస్తుంది.

8 verses

Adhyaya 216

Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి సంక్షిప్తంగా ఒక శైవ తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. మార్కండేశ్వరానికి ఉత్తరంగా పదిహేను ధనుస్సుల దూరంలో ‘గౌతమేశ్వర’ అనే మహత్తర లింగం ఉన్నదని సూచిస్తాడు. గురుహత్య పాపం వల్ల దుఃఖంతో బాధపడిన గౌతమ ఋషి అక్కడ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి, తపస్సు మరియు పూజ ద్వారా ఆ పాపభారం నుంచి విముక్తుడయ్యాడని కథనం. అందువల్ల ఆ స్థలం ప్రాయశ్చిత్తానికి, శుద్ధికి విశేష క్షేత్రమని చెప్పబడింది. యాత్రికులకు విధానం—నదిలో శాస్త్రోక్తంగా స్నానం, లింగారాధనను నియమబద్ధంగా చేయడం, అలాగే కపిలా గోవును దానంగా సమర్పించడం. దీని ఫలంగా పంచమహాపాతక విమోచనం, పవిత్రత, చివరికి మోక్షప్రాప్తి కలుగుతుందని పేర్కొంటుంది.

4 verses

Adhyaya 217

Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి దేవరాజేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తాడు. గౌతమేశ్వరానికి పశ్చిమంగా ఎక్కువ దూరం కాకుండా, పదహారు ధను దూరంలో దేవరాజేశ్వర లింగం ఉన్నదని స్థలవివరణ ఇస్తాడు. అక్కడ లింగస్థాపన చేసినవాడు పాపముల నుండి విముక్తి పొందుతాడని కారణ-ఫల క్రమం చెప్పబడింది. అలాగే సమాహితమనస్సుతో, ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆ లింగాన్ని పూజించే ఏ మనిషైనా మానవదేహసంభవ పాతకముల నుండి కూడా విడుదల పొందుతాడని నియమోపదేశం. చివర కోలొఫోన్‌లో ఇది స్కంద మహాపురాణం (81,000 శ్లోకాలు) లోని ప్రాభాస ఖండం, ప్రాభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య భాగంలో ‘దేవరాజేశ్వర-మాహాత్మ్య’ అనే 217వ అధ్యాయమని పేర్కొనబడింది.

3 verses

Adhyaya 218

Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ఉపదేశించిన సంక్షిప్త తత్త్వబోధ రూపంలో ప్రభాసక్షేత్రంలోని ఒక విశిష్ట లింగం పరిచయమవుతుంది. మనువు ప్రతిష్ఠించిన ఈ లింగం “మానవ-లింగం”గా ప్రసిద్ధి చెందింది. తన కుమారుని వధ వల్ల కలిగిన పాపదోషభారంతో బాధపడిన మనువు ఈ స్థలాన్ని పాపహరమని గ్రహించి, విధివిధానాలతో అభిషేకం చేసి ఈశ్వరుని అక్కడ ప్రతిష్ఠిస్తాడు. దాని ఫలితంగా అతడు ఆ దోషభారం నుంచి విముక్తుడవుతాడని చెప్పబడింది. తరువాత సాధారణ ఫలంగా—ఏ మానవభక్తుడైనా భక్తితో ఈ మానవ-లింగాన్ని పూజిస్తే పాపముల నుంచి విముక్తి పొందుతాడని పేర్కొంటుంది. చివరలో ఇది స్కందమహాపురాణం, ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో “మానవేశ్వరమాహాత్మ్య”మనే 218వ అధ్యాయమని కొలొఫోన్ తెలియజేస్తుంది।

4 verses

Adhyaya 219

मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ మార్కండేయాశ్రమ సమీపంలోని ఆగ్నేయ (దక్షిణ-తూర్పు) దిశలో ఉన్న పుణ్యక్షేత్ర సమూహాన్ని వివరిస్తాడు. అక్కడ ప్రసిద్ధమైన గుహాలింగం—నీలకంఠ అని కూడా ప్రసిద్ధి—గురించి చెప్పి, అది పూర్వం విష్ణువు పూజించినదని, ‘సర్వ పాపావశేష నాశకము’ అని పేర్కొంటాడు. భక్తితో పూజిస్తే ఐశ్వర్యం, సంతానం, పశుసంపద, సంతృప్తి లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి ఉంది. తదుపరి తపస్వుల ఆశ్రమాలు, గుహలు, దర్శనీయమైన అనేక లింగసంబంధ స్థలాలు వర్ణించబడతాయి. ముఖ్య విధానం—మార్కండేయుని సమీపంలో లింగప్రతిష్ఠ చేయడం వలన విస్తారమైన వంశపరంపరలు కూడా ఉద్ధరింపబడతాయని, ఇది సమాజవ్యాప్త పుణ్యసాధనమని చెప్పబడింది. తత్త్వంగా ‘సర్వ లోకములు శివమయములు; సమస్తము శివునందే ప్రతిష్ఠితము’ అని విశ్వవ్యాప్త భావాన్ని ప్రతిపాదించి, సమృద్ధి కోరే విద్యావంతుడు శివపూజ చేయవలెనని బోధిస్తుంది. దేవతలు, రాజులు, మనుష్యుల ఉదాహరణలతో లింగపూజ, లింగప్రతిష్ఠ సాధారణమైన మహోపాయమని, శివతేజస్సుతో మహాపాతకములకైనా శాంతి కలుగుతుందని చూపుతుంది. ఇంద్రుని వృత్రవధానంతర శుద్ధి, సంగమస్థలాలలో సూర్యపూజ, అహల్య పునరుద్ధరణ మొదలైన కథనాలతో నిరూపించి, చివరికి ప్రభాసక్షేత్ర సారాన్ని మార్కండేయాశ్రమ సంబంధంగా పునరుద్ఘాటిస్తుంది.

22 verses

Adhyaya 220

वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ ప్రభాసక్షేత్రంలో దక్షిణ దిశలో ఉన్న ‘త్రిలోకపూజిత’ వృషధ్వజేశ్వరుని దర్శనస్థానాన్ని సూచిస్తాడు; ఇది యాత్రికులకు స్పష్టమైన స్థలసూచనగా నిలుస్తుంది. అనంతరం శివతత్త్వం వివరించబడుతుంది—శివుడు అక్షరుడు, అవ్యక్తుడు; ఆయనకు మించిన పరతత్త్వం లేదు; యోగమార్గం ద్వారా అనుభవయోగ్యుడు; సర్వవ్యాపి మహాపురుషుడు, ఆయన చేతులు-పాదాలు-కళ్ళు-శిరస్సులు-ముఖాలు అన్నీ సర్వత్ర ఉన్నట్లుగా సర్వాత్మభావంతో స్తుతించబడతాడు. పృథు, మరుత్త, భరత, శశబిందు, గయ, శిబి, రామ, అంబరీష, మంధాత, దిలీప, భగీరథ, సుహోత్ర, రంతిదేవ, యయాతి, సగర మొదలైన రాజులు ప్రభాసాన్ని ఆశ్రయించి యజ్ఞాలతో కూడి వృషధ్వజేశ్వరుని ఆరాధించి స్వర్గాన్ని పొందారని దృష్టాంతాల ద్వారా మహిమను చెబుతుంది. జన్మ-మరణం, జరా-వ్యాధి, క్లేశాలతో నిండిన సంసారాన్ని పునఃపునః గుర్తుచేసి, అసారమైన లోకంలో శివార్చననే సారమని బోధిస్తుంది. భక్తి సమృద్ధిని ప్రసాదించే శక్తిగా వర్ణించబడింది—భక్తునికి చింతామణి, కల్పద్రుమంలాంటి ఫలప్రాప్తి, కుబేరుడే సేవకుడివలె అనుగ్రహం. అల్పోపచార పూజకూ మహత్తు ఉంది: ఐదు పుష్పాలతో పూజించినా పది అశ్వమేధాల ఫలం లభిస్తుందని చెబుతుంది. వృషధ్వజ సమీపంలో వృషదానం పాపనాశానికి, యాత్రాఫల సంపూర్ణతకు విధిగా నిర్దేశించబడింది.

14 verses

Adhyaya 221

ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలోని “ఋణమోచన” అనే లింగతీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. దాని దర్శనమాత్రంతోనే మాతృ–పితృ పరంపర నుండి కలిగిన పితృఋణం నశిస్తుందని చెప్పబడింది. కథలో పితృగణాలు ప్రభాసంలో దీర్ఘ తపస్సు చేసి భక్తితో ఒక లింగాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తారు. తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు ప్రత్యక్షమై వరం కోరమని అంటాడు. పితృగణాలు—దేవ, ఋషి, మానవ లోకాల్లో ఎవరు శ్రద్ధతో ఇక్కడికి వచ్చినా పితృఋణం, పాపమలము నుండి విముక్తి పొందాలి; సర్పం, అగ్ని, విషం మొదలైనవాటితో అక్రమ మరణం పొందినవారు, లేదా సపిండీకరణ, ఏకోద్దిష్ట/షోడశ అర్పణలు, వృషోత్సర్గం, శౌచాది కర్మలు అపూర్ణమైన పితరులు కూడా ఇక్కడ తర్పణం పొందితే ఉత్తమ గతి పొందాలని వరం అడుగుతారు. ఈశ్వరుడు—పితృభక్తితో పవిత్ర జలంలో స్నానం చేసి పితృతర్పణం చేసినవారికి తక్షణమే ఉద్ధరణ కలుగుతుంది; మహాపాపులకైనా మహేశ్వరుడు వరప్రదాత అని అనుగ్రహిస్తాడు. స్నానం మరియు పితృప్రతిష్ఠిత లింగపూజ పితృఋణమోచనానికి కారణం; ఋణం నుండి మోచనమిచ్చుటవలన దీనికి “ఋణమోచన” అనే నామం. తలపై స్వర్ణం ఉంచి స్నానం చేస్తే శతగోదాన ఫలమని చెప్పబడింది. చివరగా అక్కడ శ్రద్ధతో శ్రాద్ధం చేసి దేవులకు ప్రియమైన ఆ పితృలింగాన్ని పూజించమని ఉపదేశించబడింది.

18 verses

Adhyaya 222

रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)

ఈ అధ్యాయంలో “ఈశ్వర ఉవాచ” అనే దివ్యవాక్యంగా రుక్మవతి ప్రతిష్ఠించిన రుక్మవతీశ్వర లింగ మహాత్మ్యం సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది. అది సర్వశాంతికరం, పాపనాశకం, ఇష్టఫలప్రదం అని నిరూపించబడింది. తదుపరి యాత్రా-క్రమం సూచించబడుతుంది—సంబంధిత మహాతీర్థంలో స్నానం చేసి, ఆపై జాగ్రత్తగా లింగానికి సమప్లావన/అభిషేకం విధివిధానంగా చేయాలి. అనంతరం బ్రాహ్మణులకు ధనదానం చేయడం పుణ్యవృద్ధికి కారణమని చెప్పబడింది. ఈ విధంగా తీర్థం, లింగం, స్నాన-అభిషేకం, దానం—ఇవన్నీ కలసి పాపశుద్ధి మరియు అభీష్టసిద్ధిని ప్రసాదిస్తాయి।

3 verses

Adhyaya 223

Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य

ఈశ్వరుడు దేవికి త్రిలోకాల్లో పూజింపబడే లింగాన్ని, దాని పక్కనే ఉన్న తీర్థాన్ని ఉపదేశిస్తాడు; అది కృతయుగంలో ‘ప్రేతతీర్థం’గా, తరువాత ‘గాత్రోత్సర్గ’గా ప్రసిద్ధి పొందింది. ఋణమోచన, పాపమోచన సమీపంలో ఉన్న ఈ స్థల అంతర్గత భూగోళాన్ని వివరించి, అక్కడ మరణం గాని స్నానం గాని చేసినవారికి పాపక్షయం, దోషనివృత్తి కలుగుతుందని చెబుతాడు. అక్కడ పురుషోత్తముడు నివసిస్తాడని, నారాయణ-బలభద్ర-రుక్మిణీ పూజ త్రివిధ పాపాల నుండి విముక్తి ఇస్తుందని, శ్రాద్ధం-పిండదానాలతో పితృదేవతలు ప్రేతస్థితి నుండి విడిపడి దీర్ఘకాల తృప్తి పొందుతారని వర్ణించబడింది. తదుపరి గౌతమ ఋషి కథ. ఐదు భయంకర ప్రేతాలు పుణ్యక్షేత్రంలో ప్రవేశించలేక, తమ పేర్లు గత దుష్కర్మాల వల్ల వచ్చిన నైతిక ముద్రలని వివరిస్తాయి—అభ్యర్థనను తిరస్కరించడం, ద్రోహం, హానికర సమాచారదానం/చాడీ, దానంలో నిర్లక్ష్యం మొదలైనవి. ప్రేతులకు అపవిత్ర ఆహార మూలాలు, ప్రేతజన్మకు దారితీసే ప్రవర్తనలు—అబద్ధం, దొంగతనం, గో/బ్రాహ్మణ హింస, నింద, జలదూషణ, కర్మకాండ నిర్లక్ష్యం—వీటిని లెక్కపెడతాయి; అలాగే తీర్థయాత్ర, దేవపూజ, బ్రాహ్మణభక్తి, శాస్త్రశ్రవణం, పండితసేవ ప్రేతత్వ నివారణమని చెబుతాయి. గౌతముడు ఒక్కొక్కరికి ప్రత్యేక శ్రాద్ధం చేసి విముక్తి కలిగిస్తాడు; ఐదవ ‘పర్యుషిత’కు ఉత్తరాయణ సమయంలో అదనపు శ్రాద్ధం అవసరం. విముక్త ప్రేతుడు వరమిచ్చి—ఈ స్థలం ‘ప్రేతతీర్థం’గా ఖ్యాతి పొందుతుందని, ఇక్కడ శ్రాద్ధం చేసే వారి సంతానం ప్రేతభావంలో పడదని; వినడం-దర్శనం మహాయజ్ఞఫలాన్ని ఇస్తాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

88 verses

Adhyaya 224

इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవితో ఇలా చెబుతాడు—పురుషోత్తముని దక్షిణంగా ఇంద్రుడు స్థాపించిన లింగం ఉంది; అది “పాపమోచన” అనే పేరుతో ప్రసిద్ధం. వృత్రవధానంతరం ఇంద్రునికి బ్రహ్మహత్యాసదృశమైన అపవిత్రత భారమైంది; దేహవర్ణం మారి దుర్గంధం పుట్టి, తేజస్సు, బలం, ప్రాణశక్తి క్షీణించాయి. నారదాది ఋషులు, దేవగణాలు పాపహర క్షేత్రమైన ప్రభాసానికి వెళ్లమని ఇంద్రునికి ఉపదేశిస్తారు. ఇంద్రుడు ప్రభాసంలో త్రిశూలధారి పరమేశ్వరుని లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి ధూపం, సుగంధ ద్రవ్యాలు, చందనలేపనం మొదలైనవాటితో భక్తితో పూజిస్తాడు. ఆ పూజఫలంగా దుర్గంధం, వర్ణవికారాలు తొలగి అతని రూపం మళ్లీ ఉత్తమంగా ప్రకాశిస్తుంది. తరువాత ఇంద్రుడు వరంగా చెబుతాడు—భక్తితో ఈ లింగాన్ని ఆరాధించినవాడు బ్రహ్మహత్య వంటి మహాపాపాలనూ నశింపజేసుకుంటాడు. చివరగా వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి గోదానం చేయడం, అక్కడే శ్రాద్ధం నిర్వహించడం బ్రహ్మహత్యాసంబంధ దుఃఖనివారణకు సహాయక కర్మలని పేర్కొంటుంది.

11 verses

Adhyaya 225

Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)

ఈశ్వరుడు ఉత్తరదిశలో నరకేశ్వరునితో సంబంధమైన పవిత్రస్థలాన్ని పరిచయం చేస్తాడు; అది పాపనాశకమని చెప్పబడుతుంది. తరువాత మథురాలోని ఒక దృష్టాంతం—అగస్త్యగోత్రుడైన దేవశర్మ అనే బ్రాహ్మణుడు దారిద్ర్యంతో బాధపడుతుండగా, యమదూత మరొక ‘దేవశర్మ’ను తీసుకురావాల్సి ఉండి లేఖా-పొరపాటుతో ఇతని వద్దకు వస్తాడు. యముడు ఆ తప్పును సరిదిద్దుతూ ధర్మరాజునిగా ప్రకటిస్తాడు—నియతకాలానికి ముందుగా మరణం జరగదు; గాయాలు మొదలైనవి ఉన్నా ఎవ్వరూ ‘అకాలమరణం’ పొందరు. ఆ బ్రాహ్మణుడు కనిపించే నరకలోకాల సంఖ్య, వాటికి దారితీసే కర్మకారణాలు అడుగుతాడు. యముడు ఇరవై ఒక నరకాలను లెక్కపెట్టి, విశ్వాసభంగం, అబద్ధసాక్ష్యం, కఠినమూ మోసపూరితమూ అయిన మాటలు, పరస్త్రీగమనం, దొంగతనం, వ్రతధారులను హింసించడం, గోహింస, దేవ-బ్రాహ్మణద్వేషం, దేవాలయ/బ్రాహ్మణధన అపహరణ వంటి అధర్మాలు వాటికి కారణమని వివరిస్తాడు. చివరికి రక్షణాత్మక మోక్షబోధ—ప్రభాసకు చేరి భక్తితో నరకేశ్వర దర్శనం చేసినవాడు నరకాన్ని చూడడు; ఈ లింగాన్ని యముడు శివభక్తితో స్థాపించాడని, ఈ ఉపదేశం గోప్యంగా కాపాడవలసినదని చెబుతాడు. ముగింపులో విధి-ఫలశ్రుతి—జీవితాంతం పూజతో పరమగతి; ఆశ్వయుజ కృష్ణ చతుర్దశి శ్రాద్ధంతో అశ్వమేధసమ పుణ్యం; వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి నల్ల జింకచర్మ దానం తిలల సంఖ్యకు తగిన స్వర్గసత్కారాన్ని ఇస్తుంది.

47 verses

Adhyaya 226

मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రాభాసక్షేత్రపు పూర్వభాగంలో నైరృత (దక్షిణ-పడమర) దిశ వైపు ఉన్న ‘మేఘేశ్వర’ శివక్షేత్ర మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఆ స్థలం పాపమోచనకరం, సర్వపాతకనాశనం అని వర్ణించబడింది. తర్వాత అనావృష్టి-భయం వల్ల కలిగే సామూహిక సంక్షోభానికి పరిహారం చెప్పబడుతుంది—అక్కడ పండిత బ్రాహ్మణులు శాంతికర్మ నిర్వహించాలి, వారుణీ విధానంలో జలంతో భూమిని సంస్కరించాలి/అభిషేకించాలి; ఇది వర్షాన్ని ఆహ్వానించి ధర్మవ్యవస్థను పునఃస్థాపించే క్రమం. మేఘాలతో ప్రతిష్ఠితమైన లింగాన్ని నిత్యం పూజించే చోట అనావృష్టి భయం కలగదని, నియమబద్ధ భక్తి ద్వారా ప్రకృతి-సామాజిక స్థిరత్వం లభిస్తుందని ప్రతిపాదిస్తుంది.

4 verses

Adhyaya 227

बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి, బలభద్రుడు విధిపూర్వకంగా ప్రతిష్ఠించిన లింగానికి వెళ్లవలెనని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ లింగం మహాపాపహరమై, ‘మహాలింగం’గా, మహాసిద్ధి-ఫలప్రదముగా వర్ణించబడింది; పాపశుద్ధి కోసం బలభద్రుడే విధిన ప్రకారం దీనిని స్థాపించాడని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. తదుపరి భక్తి-ఆచరణ విధానం నిర్దేశించబడింది—గంధం, పుష్పాది క్రమంగా సమర్పించి యథావిధి పూజ చేయాలి. తృతీయ రేవతీ-యోగ సమయంలో ఈ ఆరాధన చేసిన భక్తుడు ‘యోగేశ-పదం’ను పొందుతాడని ఫలశ్రుతి. చివరగా ఇది స్కందమహాపురాణంలోని ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య ప్రథమ భాగంలోని 227వ అధ్యాయమని పేర్కొనబడింది.

4 verses

Adhyaya 228

भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine

అధ్యాయం 228లో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తూ ‘భైరవేశ’ అనే మహత్తర ‘మాతృస్థానం’ను పరిచయం చేస్తాడు; అది ‘సర్వభయవినాశనం’గా కీర్తించబడింది. ఈ క్షేత్రం యోగినీలు, మాతృదేవతల అనుగ్రహంతో భయనివారణకు ప్రసిద్ధమని చెప్పబడుతుంది. కృష్ణపక్ష చతుర్దశి తిథినాడు యతాత్మవంతుడైన సాధకుడు గంధం, పుష్పాలు, ఉత్తమ బలి-నైవేద్యాలతో విధివిధానంగా పూజ చేయవలెనని కాలనియమం నిర్దేశించబడింది. చివరగా యోగినీలు మరియు మాతృగణం భక్తుని భూమిపై కుమారునివలె రక్షిస్తారని హామీ ఇస్తూ, ఆత్మనిగ్రహం, క్షేత్ర-నిర్దిష్ట ఆచారం, భయహరణ ఫలం—ఇవి సమన్వయంగా ప్రతిపాదించబడతాయి.

3 verses

Adhyaya 229

गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తూ—ఈశాన్య దిశలో ఉన్న త్రిపథగామిని గంగను ధ్యానించమని చెబుతాడు. ఆ గంగ స్వయంభూ పవిత్ర ధార; విష్ణువు పూర్వకాలంలో భూమి మధ్యభాగం నుండి ఆమెను వెలికి తెచ్చి, యాదవుల హితం మరియు సమస్త పాపశమనార్థం ప్రవహింపజేశాడని పేర్కొంటుంది. ఈ స్థలంలో స్నానం—పూర్వపుణ్యఫలంగా కూడా లభించగలదు—మరియు విధివిధానాలతో శ్రాద్ధం చేయడం వలన చేసినవి/చేయనివి అనే కర్మలపై పశ్చాత్తాపం లేని స్థితి కలుగుతుంది. కార్తిక మాసంలో జాహ్నవీ జలస్నాన పుణ్యం సమస్త బ్రహ్మాండదాన పుణ్యంతో సమమని చెప్పబడింది. కలియుగంలో ఇలాంటి దర్శనం దుర్లభమని చెప్పి, ప్రభాసంలో గంగ/జాహ్నవీ తీర్థంలో స్నాన-దానాల విలువను మరింతగా ఉద్ఘాటిస్తుంది.

6 verses

Adhyaya 230

गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రాభాసక్షేత్రంలో స్వయంగా నియమించి స్థాపించిన, దేవతలకు అత్యంత ప్రియమైన గణపతి మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఆ గణపతి గంగానది దక్షిణ తీరంలో నివసిస్తూ క్షేత్రరక్షణలో నిత్యం నిమగ్నుడై ఉన్నాడని వర్ణించబడుతుంది. మాఘమాసంలో కృష్ణపక్ష చతుర్దశీనాడు ఆయనకు ప్రత్యేక పూజ విధించబడింది. దివ్య మోదకాన్ని నైవేద్యంగా సమర్పించి, పుష్పాలు, ధూపం మొదలైన ఉపచారాలను యథాక్రమంగా అర్పించి భక్తితో ఆరాధించాలి. ఈ పూజ ఫలం రక్షణాత్మకం—ఉపాసకునికి విఘ్నాలు కలగవు; ముఖ్యంగా క్షేత్రంలో నివసించే/క్షేత్రాంతర్గతంగా ఉండే భక్తునికి ఈ హామీ స్పష్టంగా చెప్పబడింది. చివరలో ఇది ప్రాభాసఖండం ప్రథమ విభాగం ‘ప్రాభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య’లో 230వ అధ్యాయం, ‘గణపతిమాహాత్మ్యవర్ణనం’ అని కొలఫోన్ పేర్కొంటుంది.

4 verses

Adhyaya 231

जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి ప్రభాసఖండంలో జాంబవతీ నదితో సంబంధమైన పుణ్యస్థలాన్ని సూచిస్తాడు. పురాణస్మృతిలో జాంబవతీ విష్ణువుకు ప్రియమైన భార్యగా ప్రసిద్ధి. సంభాషణలో జాంబవతీ అర్జునుని ప్రస్తుత సంఘటనలను అడుగుతుంది; అర్జునుడు శోకంతో నిండిపోయి యాదవవంశంలో జరిగిన మహావిపత్తును వివరిస్తాడు—బలదేవుడు, సాత్యకి మొదలైన ప్రముఖ యాదవుల వినాశం మరియు సమస్త యాదవసమాజం చీలిపోవడం ధర్మ-ఇతిహాసాలలో ఒక పెద్ద విరామంలా చెబుతాడు. భర్త మరణవార్త విన్న జాంబవతీ గంగాతీరంలో ఆత్మదాహం చేసి చితాభస్మాన్ని సేకరిస్తుంది. అనంతరం దివ్య పరిణామంతో నదిరూపం దాల్చి సముద్రం వైపు ప్రవహిస్తుంది; అలా ఆ జలధార తీర్తంగా పవిత్రమవుతుంది. ఫలశ్రుతిగా—భక్తితో అక్కడ స్నానం చేసే స్త్రీలకు, వారి వంశంలోని స్త్రీలకు కూడా వైధవ్యం కలగదని; అలాగే పురుషుడు గానీ స్త్రీ గానీ సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో అక్కడ స్నానం చేస్తే పరమగతి లభిస్తుందని చెప్పబడింది.

9 verses

Adhyaya 232

Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్ర మహిమను, పాండవకూప ప్రతిష్ఠా ప్రసంగాన్ని వివరిస్తాడు. వనవాస సమయంలో పాండవులు ప్రభాసానికి వచ్చి ప్రశాంతంగా కొంతకాలం నివసిస్తారు. అనేక బ్రాహ్మణులకు అతిథ్యధర్మం చేయడంలో నీరు దూరంగా ఉండటం అడ్డంకి కావడంతో, ద్రౌపది ప్రేరణతో ఆశ్రమ సమీపంలో ఒక కూపం (బావి) తవ్వి జలస్రోతస్సును స్థాపిస్తారు. తర్వాత ద్వారక నుండి శ్రీకృష్ణుడు యాదవులతో (ప్రద్యుమ్నుడు, సామ్బుడు మొదలైనవారితో) అక్కడికి వస్తాడు. అధికారిక సంభాషణలో కృష్ణుడు యుధిష్ఠిరుని వరం కోరమంటాడు; యుధిష్ఠిరుడు ఆ కూపం వద్ద కృష్ణుని నిత్య సాన్నిధ్యాన్ని వరంగా కోరుతూ, భక్తితో అక్కడ స్నానం చేసినవారు కృష్ణకృపచేత వైష్ణవ గమ్యాన్ని పొందుతారని ప్రకటిస్తాడు. ఈశ్వరుడు ఆ వరాన్ని అనుగ్రహించి స్థిరపరుస్తాడు; అనంతరం కృష్ణుడు ప్రస్థానమవుతాడు. చివర ఫలశ్రుతి—ఆ స్థలంలో శ్రాద్ధం చేస్తే అశ్వమేధసమాన పుణ్యం; తర్పణం, స్నానం చేసినంత మేరకు ఫలవృద్ధి. జ్యేష్ఠ పౌర్ణమి నాడు సావిత్రీ పూజతో చేసిన కర్మ ‘పరమ స్థితి’ని ఇస్తుంది; సంపూర్ణ తీర్థఫలాన్ని కోరువారికి గోదానం శ్రేయస్కరం అని చెప్పబడింది.

20 verses

Adhyaya 233

पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలో ఉన్న ఐదు ప్రతిష్ఠిత లింగాల సమూహం గురించి సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తాడు. ఆ లింగాలను మహాత్ములైన పాండవులు ప్రతిష్ఠించారని చెప్పి, ఆ క్షేత్రానికి ఇతిహాసస్మృతి మరియు ఆరాధనాధికారాన్ని స్థిరపరుస్తాడు. తదుపరి ఫలశ్రుతిగా—భక్తితో ఆ లింగాలను పూజించే వాడు పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడని ప్రకటించబడుతుంది. ఈ విధంగా, ప్రమాణిత పుణ్యస్థలంలో భక్తిసహిత లింగపూజ యొక్క మోక్షప్రద మహిమను ప్రతిపాదిస్తుంది।

3 verses

Adhyaya 234

दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ‘దశాశ్వమేధిక’ అనే ప్రసిద్ధ తీర్థం యొక్క ఆవిర్భావం, మహిమలను వివరిస్తాడు. త్రిలోకప్రసిద్ధమైన, మహాపాపనాశకమైన స్థలానికి యాత్రికుడిని దారి చూపుతూ కథ ప్రారంభమవుతుంది. అక్కడ రాజు భరతుడు పది అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహించి, ఆ ప్రాంతాన్ని అనుపమమని భావించి యజ్ఞాహుతులతో దేవతలను తృప్తిపరచాడు. సంతుష్టులైన దేవతలు వరం ఇవ్వగా, అక్కడ స్నానం చేసే ఏ భక్తుడికైనా పది అశ్వమేధాల ఫలం కలగాలని భరతుడు కోరాడు. దేవతలు తీర్థనామం, కీర్తిని భూమిపై స్థాపించగా, అప్పటినుంచి అది పాపక్షయకరమైన ‘దశాశ్వమేధిక’గా ప్రసిద్ధమైందని ఈశ్వరుడు చెబుతాడు. ఈ తీర్థం ఐంద్ర–వారుణ సూచకాల మధ్య ఉన్నదిగా, శివక్షేత్రంగా, మహాతీర్థసమూహాలలో ఒక స్థానంగా పేర్కొనబడింది. ఫలశ్రుతిలో—అక్కడ దేహత్యాగం చేస్తే శివలోకంలో ఆనందం లభిస్తుంది; మానవేతర జన్మలలో ఉన్న జీవులు కూడా ఉన్నత గతి పొందుతారని చెప్పబడింది. తిలోదకంతో పితృతర్పణం చేస్తే ప్రళయాంతం వరకు పితృదేవతలు తృప్తిగా ఉంటారు. బ్రహ్మ చేసిన పూర్వయజ్ఞాలు, ఇంద్రుడు అక్కడి ఆరాధనతో దేవరాజ్యాన్ని పొందడం, కార్తవీర్యుని శతయజ్ఞాలు స్మరించబడి, అక్కడ మరణించినవారికి అపునర్భవం, వృషోత్సర్గం ద్వారా ఎద్దు రోమసంఖ్యానుసారం స్వర్గోన్నతి కలుగుతుందని ముగింపుగా చెప్పబడింది.

16 verses

Adhyaya 235

Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాస-క్షేత్రంలో ఉన్న “అనుత్తమ త్రిలింగం” దర్శించమని ఉపదేశిస్తాడు. దక్షిణ దిశలో శతమేధ లింగం ఉంది; ఇది వంద యజ్ఞాల ఫలాన్ని ప్రసాదించేదిగా చెప్పబడింది. కార్తవీర్యుడు పూర్వం వంద యజ్ఞాలు చేసిన స్మరణతో దీనికి మహిమను వివరించి, దీని ప్రతిష్ఠ సర్వ పాపభారాన్ని నశింపజేస్తుందని పేర్కొంటారు. మధ్యలో కోటిమేధ ప్రసిద్ధం; బ్రహ్మ కోటి సంఖ్యలో ఉత్తమ యజ్ఞాలు చేసి మహాదేవుని “శంకరుడు, లోకహితకర్త”గా అక్కడ స్థాపించాడని వర్ణన. ఉత్తర దిశలో సహస్రక్రతు (సహస్రమేధ) లింగం; శక్రుడు/ఇంద్రుడు వెయ్యి కర్మకాండాలు చేసి దేవతల ఆదిదేవుడిగా మహాలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని చెబుతారు. గంధ-పుష్పాలతో పూజ, పంచామృతం మరియు జలంతో అభిషేకం విధిగా చెప్పబడింది; భక్తులు లింగనామాలకు తగిన ఫలాన్ని పొందుతారని నిర్ధారిస్తుంది. సంపూర్ణ తీర్థఫలాన్ని కోరువారికి గోదానం శ్రేష్ఠమని సూచిస్తుంది. చివరికి అక్కడ “పది కోట్లు తీర్థాలు” నివసిస్తాయని, మధ్యస్థ త్రిలింగ సముదాయం సర్వత్ర పాపనాశకమని ఉపసంహారం.

9 verses

Adhyaya 236

दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa

అధ్యాయము 236లో ప్రభాసక్షేత్రంలోని ‘దుర్వాసా-ఆదిత్య’ (సూర్య) తీర్థస్థాపన, దాని మహిమ వర్ణించబడింది. యాత్రికులు ఆ శ్రైనుకు వెళ్లవలెనని ఉపదేశం—అక్కడ మహర్షి దుర్వాసుడు నియమ-సంయమాలతో సహస్ర సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి సూర్యోపాసన చేశాడు. తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన సూర్యుడు ప్రత్యక్షమై వరం ఇస్తాడు; దుర్వాసుడు భూమి ఉన్నంతకాలం అక్కడ సూర్యుని నిత్యనివాసం, తీర్థఖ్యాతి, ప్రతిష్ఠిత విగ్రహసన్నిధి నిలిచియుండాలని కోరుతాడు. సూర్యుడు అంగీకరించి యమునను నదిరూపంగా, ధర్మరాజ యముని కూడా పిలిచి క్షేత్రరక్షణ, నియమనిర్వహణకు నియమిస్తాడు—ప్రత్యేకంగా భక్తులు, గృహస్థ బ్రాహ్మణుల సంరక్షణార్థం। తదనంతరం పవిత్ర భౌగోళిక విశేషాలు—యమున భూగర్భమార్గం ద్వారా ఉద్భవం, ఒక కుండ ప్రస్తావన, ‘దుందుభి’/క్షేత్రపాల సంబంధం—వివరించబడతాయి. అక్కడ స్నానం, పితృతర్పణ ఫలితాలు చెప్పబడతాయి. తరువాత కాలాచారాలు—మాఘ శుక్ల సప్తమీనాడు దుర్వాసా-అర్క పూజ, మాధవ మాసంలో స్నానం-సూర్యపూజ, ఆలయ సమీపంలో సూర్య సహస్రనామ పఠనం—నిర్దేశించబడతాయి. ఫలశ్రుతిలో పుణ్యవృద్ధి, మహాపాపశమనము, ఇష్టసిద్ధి, రక్ష, ఆరోగ్యలాభం, సమృద్ధి చెప్పి, చివర అర్ధ గవ్యూతి పరిమితి మరియు సూర్యభక్తి లేనివారికి అనధికారమని పేర్కొంటుంది।

34 verses

Adhyaya 237

यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణ రూపంలో ప్రభాసఖండంలోని ‘యాదవస్థల’ ఉద్భవం, వజ్రేశ్వర మహాత్మ్యం వివరించబడుతుంది. ఈశ్వరుడు దేవికి యాదవస్థలాన్ని సూచిస్తాడు—అక్కడే అపారమైన యాదవ బలగం నశించింది. దేవి కారణం అడుగుతుంది: వాసుదేవుడు చూస్తుండగానే వృష్ణులు, అంధకులు, భోజులు ఎందుకు నశించారు? శివుడు శాపక్రమాన్ని చెబుతాడు—సాంబుడు స్త్రీవేషంతో విశ్వామిత్ర, కణ్వ, నారదాది ఋషులను పరిహసించాడు; కోపించిన ఋషులు ‘కులనాశక’ ఇనుప ముషలం సాంబుని ద్వారా పుడుతుందని శపించారు. వాక్యంలో రామ, జనార్దనుల ప్రస్తావన వేరుగా కనిపించినా, కాలనియతి తప్పదని సూచన ఉంటుంది. ముషలం పుట్టి పొడిచేసి సముద్రంలో వేయబడుతుంది; అయినా ద్వారకలో కాలప్రభావంతో ఘోర అపశకునాలు—సామాజిక విపర్యయం, అశుభ ధ్వనులు, జంతు వైకృత్యాలు, యజ్ఞ విఘ్నాలు, భయంకర స్వప్నాలు—ధర్మహిత హెచ్చరికలుగా వ్యాపిస్తాయి. కృష్ణుడు ప్రభాస తీర్థయాత్రకు ఆజ్ఞాపిస్తాడు. అక్కడ మద్యపానంతో యాదవుల్లో అంతర్గత వైరం పెరిగి, సాత్యకి–కృతవర్మాది ఘటనలతో హింస చెలరేగి పరస్పర సంహారం జరుగుతుంది. తీరంలోని రీడ్లు వజ్రసమ ముషలాలుగా మారి ఋషిశాపం (బ్రహ్మదండం) మరియు కాలం కార్యశక్తిగా పనిచేస్తాయి. దహనస్థలాలు, ఎముకల కూడికల వల్ల ఆ భూభాగం ‘యాదవస్థల’మని ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. తర్వాత బతికిన వారసుడు వజ్రుడు ప్రభాసకు వచ్చి, నారదోపదేశంతో తపస్సు చేసి సిద్ధి పొందుతూ వజ్రేశ్వర లింగాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తాడు. జాంబవతీ జలంలో స్నానం, వజ్రేశ్వర పూజ, బ్రాహ్మణ భోజనం, షట్కోణ ఉపహారం వంటి విధులు చెప్పి, ఫలంగా గొప్ప తీర్థపుణ్యం—గోసహస్రదాన సమానమని—ప్రశంసించబడింది.

103 verses

Adhyaya 238

Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు హిరణ్యా నది మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ నది పాపనాశిని, పుణ్యప్రద, సర్వకామప్రద, దారిద్ర్యాంతకారిణి అని వర్ణించబడింది. తీర్థాచరణకు సంక్షిప్త విధానం చెప్పబడింది—నదిని చేరడం, విధివిధానంగా స్నానం చేయడం, పితృదేవతల కోసం పిండోదకాది కర్మలు చేయడం, అలాగే నియమబద్ధంగా దానం మరియు అతిథి సత్కారం చేయడం। ఇలా సక్రమంగా ఆచరించినవాడు అక్షయ లోకాలను పొందుతాడని, పితృులు పాపబంధనాల నుండి విముక్తి పొందుతారని చెప్పబడింది. ఒక విశేష బోధనగా—ఒక అర్హ బ్రాహ్మణునికి భోజనం పెట్టడం, భావశుద్ధి మరియు పాత్రత కారణంగా, అనేక ద్విజులకు భోజనం పెట్టినంత ఫలమని పేర్కొంటుంది. చివరగా శివార్పణగా వేదపారంగత బ్రాహ్మణునికి ‘హేమరథ దానం’ చేయమని విధించి, దాని ఫలం విస్తార తీర్థయాత్రల పుణ్యఫలంతో సమానమని ప్రకటిస్తుంది।

5 verses

Adhyaya 239

नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)

ఈశ్వరుడు దేవికి హిరణ్యా తీర్థ సమీపంలో ఉన్న సూర్యప్రతిమ ‘నాగరాదిత్య/నాగరభాస్కర’ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. మొదట ఉద్భవకథ—యాదవ రాజు సత్రాజిత్ భాస్కరుని ప్రసన్నం చేయుటకు మహావ్రతం, తపస్సు చేశాడు. సూర్యదేవుడు అతనికి ప్రతిదినం బంగారం ప్రసవించే స్యమంతక మణిని ప్రసాదించాడు. వరం కోరమని అడిగినప్పుడు సత్రాజిత్ తన ఆశ్రమప్రాంతంలో సూర్యుని నిత్యసన్నిధిని కోరాడు; అక్కడ తేజోమయ ప్రతిమ ప్రతిష్ఠించబడింది, దాని రక్షణ బాధ్యత బ్రాహ్మణులు మరియు నగరవాసులకు అప్పగించబడింది; అందువల్ల క్షేత్రం ‘నాగరాదిత్య’గా ప్రసిద్ధి చెందింది. తదుపరి ఫలశ్రుతి—నాగరార్కుని కేవలం దర్శనమే ప్రయాగంలోని మహాదానాలకు సమాన ఫలమని చెప్పబడింది. ఆయన దారిద్ర్య, శోక, రోగనాశకుడు; సమస్త వ్యాధులకు నిజమైన ‘వైద్యుడు’గా స్తుతించబడాడు. విధుల్లో హిరణ్యాజలస్నానం, ప్రతిమాపూజ, శుక్లపక్ష సప్తమీ—ప్రత్యేకంగా సంక్రాంతితో కూడినది—వ్రతంగా చెప్పబడింది; ఆ సమయంలో చేసిన కర్మలు అనేకగుణ ఫలితాన్ని ఇస్తాయి. చివరగా సూర్యుని 21 నామాల స్తోత్రం (వికర్తన, వివస్వాన్, మార్తాండ, భాస్కర, రవి మొదలైనవి) ‘స్తవరాజం’గా పేర్కొనబడింది; ఇది దేహారోగ్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది. ఉదయం, సాయంత్రం జపిస్తే అభీష్టసిద్ధి కలిగి, చివరికి భాస్కరలోకప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది.

33 verses

Adhyaya 240

बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)

ఈ అధ్యాయంలో ‘ఈశ్వర ఉవాచ’ అనే ఈశ్వరకేంద్రిత వాక్యంతో బలభద్రుడు, సుభద్ర, శ్రీకృష్ణుడు—ఈ త్రయి మహాత్మ్యం వివరించబడింది. వీరి స్మరణ-దర్శన-ఆరాధనలు మహాపుణ్యప్రదమని, ముఖ్యంగా శ్రీకృష్ణుడు ‘సర్వపాతకనాశనుడు’—సర్వ పాపాలను నశింపజేసేవాడు—అని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. కల్పస్మృతిని ఆధారంగా చేసుకొని మహిమను స్థాపించారు: పూర్వకల్పంలో హరి ఈ స్థలంలో గాత్రోత్సర్గం (దేహత్యాగం) చేశాడని, ప్రస్తుత కల్పంలో కూడా అలాంటి గాత్రోత్సర్గ స్మృతి ఉందని పేర్కొంటుంది. నాగరాదిత్య సన్నిధిలో బలభద్ర-సుభద్ర-కృష్ణుల పూజ చేసే భక్తులు స్వర్గగాములు అవుతారని ఫలశ్రుతి ప్రకటించబడింది.

4 verses

Adhyaya 241

शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)

అధ్యాయం 241లో ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలోని బలభద్రునితో సంబంధమున్న, శేషుడు (సర్పరూపం)గా ప్రసిద్ధమైన ఒక దేవస్థానాన్ని వివరిస్తాడు. ఈ స్థలం మిత్రవనంలో ఉండి, రెండు గవ్యూతుల విస్తీర్ణంగా చెప్పబడింది; ఇక్కడ త్రిసంగమ తీర్థం కూడా ఉంది, దానిని పురాణప్రసిద్ధ ‘పాతాళపథం’ ద్వారా చేరవచ్చని పేర్కొంటుంది. ఆలయరూపం లింగాకారమై మహాప్రభగా (అత్యంత తేజస్సుతో) ఉండి, రేవతితో కలిసి “శేష” అనే పేరుతో ఖ్యాతి పొందిందని చెబుతుంది. తదుపరి స్థానిక కథ—జరా అనే సిద్ధుడు, కౌలికుడు (నేతగాడు)గా వర్ణింపబడి, కథనశైలిలో ‘విష్ణుహంత’ అని చెప్పబడినవాడు, ఈ స్థలంలో లయాన్ని పొందుతాడు; ఆ తరువాత ఈ క్షేత్రం శేషనామంతో విస్తృతంగా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. చైత్ర శుక్ల త్రయోదశినాడు పూజావిధానం సూచించి, గృహసౌఖ్యం, సంతానం-మనవళ్లు, పశుసంపద, ఒక సంవత్సరం మంగళం లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. పిల్లలకు మసూరిక/విస్ఫోటక వంటి పుండ్లు-పొక్కుల వ్యాధుల నుండి రక్షణ కూడా పేర్కొంటుంది. అన్ని వర్గాల్లో ఈ స్థలం ప్రీతిపాత్రమై, పశు-పుష్ప-వివిధ బలి అర్పణలతో శేషుడు త్వరగా ప్రసన్నుడై, సঞ্চిత పాపాన్ని నశింపజేస్తాడని తత్త్వంగా ప్రకటిస్తుంది.

9 verses

Adhyaya 242

कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి దేవీ కుమారికా సమీపంలో, తూర్పు దిశలో ఉన్న రక్షణకరమైన ఒక ప్రసంగాన్ని వివరిస్తాడు. రథంతర కల్పంలో రురు అనే మహాసురుడు లోకాలకు భయంకరుడై దేవులు, గంధర్వులను పీడించి, తపస్వులు మరియు ధర్మాచారులను హతమార్చి వైదికాచారాన్ని ఛిన్నం చేశాడు; భూమిపై స్వాధ్యాయం, వషట్కారాలు, యజ్ఞోత్సవాలు క్షీణించాయి. అప్పుడు దేవులు, మహర్షులు అతని వధోపాయాన్ని ఆలోచిస్తూ తమ శరీరాల నుండి వెలువడిన స్వేదం నుండి పద్మలోచన దివ్య కుమారిని ప్రదర్శింపజేశారు; ఆమె తన కార్యాన్ని అడగగా, సంకట నివారణకు నియమించారు. దేవి నవ్వినప్పుడు ఆ నవ్వు నుండి పాశం, అంకుశం ధరించిన సహచరీ కుమారులు ఉద్భవించి యుద్ధంలో రురు సైన్యాన్ని తరిమివేశారు. రురు తామస మాయను ప్రయోగించినా దేవి మోహితురాలు కాలేదు; శక్తితో అతన్ని విద్ధించింది. రురు సముద్రం వైపు పారిపోతే దేవి వెంబడించి సముద్రంలో ప్రవేశించి ఖడ్గంతో అతని శిరఛ్ఛేదం చేసి చర్మ-ముండధరా రూపంతో బయలుదేరింది. ప్రభాస క్షేత్రానికి తిరిగి వచ్చి ఆమె తేజోవంతమైన బహురూప పరివారంతో విరాజిల్లింది. ఆశ్చర్యపోయిన దేవులు ఆమెను చాముండా, కాలరాత్రి, మహామాయ, మహాకాళీ/కాళికా మొదలైన ఉగ్ర-రక్షక నామాలతో స్తుతించారు. దేవి వరాలు ప్రసాదించగా—ఈ క్షేత్రంలోనే ఆమె స్థిరంగా ఉండాలని, ఆమె స్తోత్రం పఠించేవారికి వరదాయకమవాలని, భక్తితో ఆమె ఉద్భవకథ వినేవారు శుద్ధి మరియు పరాగతిని పొందాలని దేవులు కోరారు. శుక్లపక్షంలో, ముఖ్యంగా ఆశ్విన మాస నవమీనాడు పూజ శుభమని చెప్పబడింది. చివరికి దేవి అక్కడే నివసించి, దేవులు శత్రువులను జయించి స్వర్గానికి తిరిగివెళ్తారు.

34 verses

Adhyaya 243

मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలో ఉన్న మహాబలమైన క్షేత్రపాలుని ఎలా సమీపించాలో. ఆ క్షేత్రపాలుడు మంత్రావళి అనే మంత్రమాలతో అలంకృతుడై, హిరణ్య-తటము సమీపంలో రక్షణార్థం నిలిచి, ‘హీరక-క్షేత్ర’మనే రత్నసమాన ఉపక్షేత్రాన్ని ప్రత్యేకంగా కాపాడుతాడని వర్ణన ఉంది. తదుపరి కాలవిధానం చెప్పబడుతుంది—కృష్ణపక్ష త్రయోదశినాడు భక్తుడు గంధాలు, పుష్పాలు, నైవేద్యాలు మరియు బలి సమర్పణలతో ఆయనను పూజించాలి. విధివిధానంగా పూజించబడినప్పుడు ఆ దేవుడు సర్వకామప్రదుడవుతాడు; తీర్థాచార ధర్మమర్యాదలో ఈ క్షేత్రపాల భక్తి రక్షణతో పాటు అభీష్టసిద్ధిని కూడా ప్రసాదిస్తుందని ఫలశ్రుతి తెలిపుతుంది.

5 verses

Adhyaya 244

Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara

ఈశ్వరుడు దేవికి—హిరణ్యాతీరంలో ఉన్న ‘విచిత్రేశ్వర’ అనే మహాశివక్షేత్రానికి వెళ్లుమని ఉపదేశిస్తాడు. అది మహాపాతకనాశకమై, ప్రభాసక్షేత్రంలో విశేష పుణ్యప్రదమని వర్ణించబడింది. ఈ క్షేత్రోద్భవం యముని లేఖకుడైన ‘విచిత్ర’ అనే వ్యక్తి చేసిన ఘోర తపస్సుతో సంబంధించిందని చెబుతారు. అతని తపస్సు ఫలంగా అక్కడ మహారౌద్ర లింగం ప్రతిష్ఠితమైంది. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—ఈ లింగ దర్శనం చేసినవాడు యమలోకాన్ని దర్శించడు; అందువల్ల దర్శనం పాపహరణకరమై మోక్షసాధనగా భావించబడింది.

4 verses

Adhyaya 245

ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి దివ్యోపదేశం చేస్తూ, అదే పవిత్ర ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక ప్రత్యేక తీర్థస్థానానికి వెళ్లమని సూచిస్తాడు. ఆ స్థలం సరస్వతి నది తీరంలో, పారణాదిత్యతో సంబంధమైన గుర్తు/స్థానానికి పడమర వైపున, సమీప/ఎత్తు దిశా సూచనలతో వర్ణించబడింది. అక్కడ ప్రాచీనకాలంలో బ్రహ్మదేవుడు ప్రతిష్ఠించిన ప్రసిద్ధ లింగం ‘బ్రహ్మేశ్వర’మని పిలవబడుతుంది; అది సర్వపాపనాశకమని మహిమ చెప్పబడింది. ద్వితీయ తిథినాడు అక్కడ స్నానం చేసి ఉపవాసం చేయాలి, ఇంద్రియనిగ్రహంతో ‘బ్రహ్మేశ్వర’ నామంతో దేవాధిదేవుని పూజించాలి. పితృదేవతలకు తర్పణం, శ్రాద్ధం నిర్వహిస్తే శాశ్వత పదం/ధామం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి పేర్కొంటుంది.

4 verses

Adhyaya 246

Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)

ఈశ్వరుడు దేవికి ఋషితీర్థానికి పడమరగా ఉన్న, పాపనాశిని, సముద్రంలో కలిసే పింగళీ/పింగా నదికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. ఈ నది మహిమను క్రమంగా వివరిస్తారు—కేవలం దర్శనం మహత్తర పితృకర్మ ఫలంతో సమానం; స్నానం దానికి రెండింతలు; తర్పణం నాలుగింతలు; శ్రాద్ధం అయితే అపరిమిత ఫలాన్ని ఇస్తుందని చెబుతారు. పూర్వకథలో సోమేశ్వర దర్శనార్థం వచ్చిన కొందరు ఋషులు—దక్షిణదేశీయులు, శ్యామవర్ణులు/వికృతాకారులుగా వర్ణింపబడిన వారు—నదీ తీరంలోని ఉత్తమ ఆశ్రమంలో స్నానం చేయగానే సౌందర్యం పొందుతూ కామసదృశులుగా (ఆదర్శ ఆకర్షణతో) మారుతారు. ఆశ్చర్యంతో ‘పింగత్వం’ పొందామని చెప్పి, అందువల్ల ఈ నది ఇకపై ‘పింగా’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుందని ప్రకటిస్తారు. పరమ భక్తితో ఇక్కడ స్నానం చేసినవారి వంశంలో కురూప సంతానం ఉండదని నైతిక-సామాజిక వాక్యం వస్తుంది. చివరికి ఋషులు నదీ తీరమంతా విభజించుకొని, యజ్ఞోపవీతమాత్రధారులైన తపస్వులుగా వివిధ తీర్థాలను స్థాపించి నామకరణం చేస్తారు.

10 verses

Adhyaya 247

पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలోని దర్శనయోగ్యమైన స్థలాలు, వాటికి సంబంధించిన వ్రతాచరణలు మరియు ఫలితాలను క్రమంగా ఉపదేశిస్తాడు. మొదట పాపనాశక సూర్యస్వరూపమైన పింగలాదిత్య దర్శనాన్ని విధిగా చెప్పి, సూర్యదర్శనం శుద్ధికరమని పుణ్యప్రదమని నిరూపిస్తాడు. తరువాత పింగాదేవిని పార్వతీ స్వరూపంగా పేర్కొని, అదే పవిత్ర పరిభ్రమణలో దేవీపూజను సమన్వయిస్తాడు. అనంతరం తృతీయ తిథిన ప్రత్యేక ఉపవాసాన్ని ఆచరించమని చెప్పి, దానివల్ల ఇష్టసిద్ధి, ధన-సంతానాది శుభఫలాలు లభిస్తాయని తెలిపాడు. చివరగా శుక్రేశ్వర అనే లింగ/క్షేత్ర దర్శనంతో సర్వపాతకాల నుండి విముక్తి కలుగుతుందని వర్ణించాడు. ఈ విధంగా దర్శనం, ఉపవాసం, భక్తి—ఇవి క్షేత్రంలో నైతిక-ఆధ్యాత్మిక శుద్ధికి ఉపాయమని ప్రతిపాదించబడింది.

4 verses

Adhyaya 248

Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తాడు—మునుపు చెప్పబడిన, బ్రహ్మ ఆరాధించిన పవిత్రస్థలానికి వెళ్లుము; అది సరస్వతి నదీ తీరంలో, పర్ణాదిత్యానికి పడమర దిశలో ఉంది. అనంతరం ఆయన కారణకథను వివరిస్తాడు—బ్రహ్మ చతుర్విధ సృష్టిని సృష్టించకముందు, వర్ణనాతీత వర్గానికి చెందిన ఒక అద్భుత స్త్రీ పురాణోక్త సౌందర్యలక్షణాలతో ప్రత్యక్షమైంది. ఆమెను చూసి బ్రహ్మ కామావేశంతో సంయోగం కోరగా, తక్షణమే అతని ఐదవ శిరస్సు పడిపోయి గాడిదసదృశంగా మారింది; ఇది వెంటనే ధర్మదోషంగా చెప్పబడింది. ‘కుమార్తె’ పట్ల కలిగిన నిషిద్ధ కామం యొక్క గంభీరత గ్రహించి బ్రహ్మ శుద్ధికోసం ప్రభాసానికి వచ్చాడు, ఎందుకంటే తీర్థస్నానం లేకుండా దేహ-ధర్మశుద్ధి అసాధ్యమని పేర్కొనబడింది. సరస్వతిలో స్నానం చేసి దేవదేవ శూలిన శివుని లింగాన్ని స్థాపించి, కలుషముక్తుడై తన లోకానికి తిరిగిపోయాడు. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—సరస్వతిలో స్నానం చేసి ఆ బ్రహ్మేశ్వర లింగ దర్శనం చేసినవాడు సర్వపాపముల నుండి విముక్తుడై బ్రహ్మలోకంలో గౌరవింపబడతాడు; చైత్ర శుక్ల చతుర్దశిన దర్శనం చేస్తే మహేశ్వరుని పరమపదాన్ని పొందుతాడు।

13 verses

Adhyaya 249

संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)

ఈశ్వరుడు దేవికి ‘సంగమేశ్వర’ అనే దేవుని దర్శించమని ఉపదేశిస్తాడు. ఆయన ‘గోలక’ అని కూడా ప్రసిద్ధుడు, పాపనాశకుడని వర్ణించబడతాడు. కథలో సరస్వతి–పింగా నదుల సంగమస్థలాన్ని సూచించి, అక్కడ తపస్సులో సిద్ధుడైన ఋషి ఉద్దాలకుని పరిచయం చేస్తుంది. ఉద్దాలకుని ఘోర తపస్సు సమయంలో అతని ముందే శివలింగం ప్రత్యక్షమవుతుంది—భక్తికి దివ్య ప్రమాణంలా. అప్పుడు ఒక అశరీరి వాక్కు ఆ స్థలంలో శాశ్వత దైవసన్నిధి ఉంటుందని ప్రకటించి, సంగమంలో లింగం ఉద్భవించిన కారణంగా ఆలయనామం ‘సంగమేశ్వర’మని స్థాపిస్తుంది. ఫలశ్రుతిగా—ప్రసిద్ధ సంగమంలో స్నానం చేసి సంగమేశ్వరుని దర్శించినవాడు పరమగతిని పొందుతాడని చెప్పబడింది. ఉద్దాలకుడు నిరంతరం లింగారాధన చేసి, జీవితాంతంలో మహేశ్వర ధామాన్ని చేరి, తీర్థభక్తి ద్వారా మోక్షసాధనకు ఆదర్శంగా నిలుస్తాడు.

9 verses

Adhyaya 250

Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—సంగమేశ్వరానికి పడమట దిశలో త్రిలోకాల్లో ప్రసిద్ధమైన ‘గంగేశ్వర’ లింగం ఉన్నదని తెలియజేస్తాడు. దాని మహాత్మ్యాన్ని చెప్పుతూ, ఒక కీలక సమయంలో ప్రభవిష్ణువు అభిషేక కార్యార్థం గంగను ఆహ్వానించిన పురావృత్తాన్ని స్మరింపజేస్తాడు. గంగా అక్కడికి వచ్చి అత్యంత పుణ్యక్షేత్రాన్ని దర్శిస్తుంది—ఋషుల సంచారం, అనేక లింగాల సమూహం, తపస్వుల ఆశ్రమాలతో నిండిన ప్రాంతం. శివభక్తితో ప్రేరితమై గంగా అక్కడే లింగాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తుంది; అదే గంగేశ్వర లింగం. ఈ క్షేత్ర దర్శనమాత్రంతో గంగాస్నాన ఫలం లభిస్తుందని, మనుష్యుడు సహస్ర అశ్వమేధ యాగాల సమాన పుణ్యాన్ని పొందుతాడని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. స్థల నిర్దేశం, ప్రతిష్ఠా కథ, పుణ్యఫల ప్రకటన—ఇవి భక్తి మరియు తీర్థయాత్రకు మార్గదర్శకమవుతాయి।

6 verses

Adhyaya 251

Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)

ఈశ్వర–దేవి సంభాషణలో ఈ అధ్యాయం యాత్రికునికి ఇలా ఉపదేశిస్తుంది—గంగేశ్వరానికి తూర్పున ఉన్న, శంకరుడు ప్రతిష్ఠించిన ‘శంకరాదిత్య’ క్షేత్రాన్ని భక్తితో పూజించాలి. ముఖ్యంగా శుక్లపక్ష షష్ఠి తిథి ఈ ఆరాధనకు అత్యంత శుభకాలమని పేర్కొంటుంది. విధానం: తామ్రపాత్రలో రక్తచందనం, ఎర్ర పుష్పాలు కలిపి అర్ఘ్యాన్ని సిద్ధం చేసి, సమాహిత మనస్సుతో సమర్పించాలి. ఇలా చేసినవాడు దివాకరునికి సంబంధించిన పరమ లోకాన్ని పొందుతాడు, పరా సిద్ధిని సాధిస్తాడు, దారిద్ర్యంలో పడడు. చివరగా ఆ క్షేత్రంలో సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో శంకరాదిత్యుని పూజించాలి; ఆయన సర్వకామఫలప్రదుడని అధ్యాయం ముగుస్తుంది.

5 verses

Adhyaya 252

शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి యాత్రాక్రమాన్ని త్రిలోకప్రసిద్ధమైన, పాపనాశకమైన శంకరనాథ లింగం వైపు నడిపించాలని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ లింగాన్ని భాను (సూర్యుడు) మహాతపస్సు చేసి ప్రతిష్ఠించి, అక్కడ ఆలయాన్ని స్థాపించాడని వర్ణిస్తాడు. తదుపరి సంక్షిప్తంగా ధర్మాచరణను నిర్దేశిస్తాడు—ఉపవాసంతో మహాదేవుని పూజ, బ్రాహ్మణులకు భోజనం, ఇంద్రియనిగ్రహంతో శ్రాద్ధకర్మ, మరియు సామర్థ్యానుసారం బంగారం, వస్త్రదానం. చివర ఫలశ్రుతి స్పష్టం—ఇలా చేసే వాడు పరమధామాన్ని పొందుతాడు।

4 verses

Adhyaya 253

गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి దివ్యోపదేశంగా యాత్రామార్గాన్ని తెలియజేస్తూ ‘గుఫేశ్వర’ అనే మహత్తర క్షేత్రాన్ని సూచిస్తాడు. ఇది హిరణ్యా ఉత్తర భాగంలో ఉన్నదిగా, అపూర్వమైనదిగా మరియు ‘సర్వపాతకనాశనం’గా వర్ణించబడింది. ఇక్కడ దర్శనమే ప్రధాన మహిమ—గుఫేశ్వర దేవుని కేవలం దర్శించడమే అత్యంత ఘోర పాపాలను కూడా తొలగిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. ‘కోటిహత్యలు’ వంటి మహాదోషాలు సైతం వ్యపోహమవుతాయని చెప్పి, ప్రాభాసక్షేత్ర పవిత్ర భూగోళంలో ఈ స్థలాన్ని మోక్షోపకారి శుద్ధికేంద్రంగా స్థాపిస్తుంది.

2 verses

Adhyaya 254

घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుని ఉపదేశరూపంగా ప్రభాసక్షేత్రంలో ‘ఘంటేశ్వర’ అనే పవిత్ర సన్నిధి మహిమ వర్ణించబడింది. ఆయనను ‘సర్వపాతకనాశకుడు’గా చెప్పి, దేవులు–దానవులు ఇద్దరూ పూజించదగినవాడని, ఋషులు మరియు సిద్ధులు కూడా ఆరాధించిన క్షేత్రమని పేర్కొంటుంది. భక్తులకు వాంఛితార్థఫలప్రదమైన దేవస్థానమని ఈ మహాత్మ్యం తెలియజేస్తుంది. తదుపరి కాలనియమం చెప్పబడింది—సోమవారానికి వచ్చిన అష్టమి తిథినాడు మానవభక్తుడు విధివిధానంగా ఘంటేశ్వరుని పూజిస్తే, కోరిన వస్తువులు పొందుతాడు మరియు పాపముక్తుడవుతాడని అంటుంది. చివరగా ఇది స్కందపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో 254వ అధ్యాయమని కొలొఫోన్‌లో నిర్దేశించబడింది.

3 verses

Adhyaya 255

ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)

ఈశ్వరుడు ప్రభాస సమీపంలోని ప్రసిద్ధ ఋషితీర్థ మహాత్మ్యాన్ని, ముఖ్యంగా పశ్చిమ భాగాన్ని వర్ణిస్తాడు; అక్కడ అనేక మహర్షులు నివసించి తపస్సు చేశారు. అంగిరస, గౌతమ, అగస్త్య, విశ్వామిత్ర, అరుంధతితో వశిష్ఠుడు, భృగు, కశ్యప, నారద, పర్వతాది ఋషులు నియమ-ఏకాగ్రతలతో ఘోర తపస్సు చేసి శాశ్వత బ్రహ్మలోకాన్ని పొందాలని కోరుతారు. ఆ సమయంలో తీవ్రమైన వర్షాభావం, క్షామం ఏర్పడుతుంది. ఉపరిచర అనే రాజు ధాన్యము, ధనరత్నాలు దానం చేయాలని వచ్చి, బ్రాహ్మణులకు దానం స్వీకరించడం నిర్దోష జీవిక అని వాదిస్తాడు. ఋషులు రాజదానంలో ఉన్న నైతిక ప్రమాదాలు, లోభం వల్ల పతనం, సంచయం-తృష్ణ బంధనాలను వివరించి దానాన్ని తిరస్కరిస్తారు; సంతృప్తి, నిరాసక్తతను ప్రశంసిస్తారు. రాజు సేవకులు ఉదుంబర వృక్షాల దగ్గర ‘హిరణ్యగర్భ’ నిధులను చల్లినా, ఋషులు వాటినీ వదిలి ముందుకు సాగుతారు. తరువాత కమలాలతో నిండిన మహాసరోవరంలో స్నానం చేసి జీవనార్థం కమలనాళాలు (బీసా) సేకరిస్తారు. శునోముఖ అనే పరివ్రాజకుడు ఆ బీసాను తీసుకొని ధర్మవిచారణకు కారణమవుతాడు; అప్పుడు ఋషులు ప్రమాణాలు/శాపాల ద్వారా దొంగ యొక్క నైతిక అధోగతిని నిర్వచిస్తారు. శునోముఖుడు తానే పురందరుడు ఇంద్రుడని వెల్లడించి, వారి నిర్లోభతే అక్షయ లోకాల ఆధారం అని స్తుతిస్తాడు. చివరికి ఋషులు తీర్తంలోని ప్రత్యేక విధిని కోరుతారు: ఎవడు ఇక్కడికి వచ్చి శుచిగా ఉండి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసి, స్నానం చేసి, పితృతర్పణం ఇచ్చి, శ్రాద్ధం చేస్తాడో అతనికి సమస్త తీర్థఫల సమాన పుణ్యం లభించి, అధోగతి తప్పి, దివ్యసాన్నిధ్యం పొందుతాడు.

67 verses

Adhyaya 256

नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి, ప్రభాసక్షేత్రంలో రాజు నందుడు ప్రతిష్ఠించిన సూర్యస్వరూపమైన ‘నందాదిత్య’ దేవాలయ స్థాపన, పూజలు శాస్త్రసమ్మతమని వివరిస్తాడు. నందుడు ఆదర్శ రాజుగా, ప్రజాసుఖసమృద్ధి కలిగిన పాలన చేసినవాడిగా చెప్పబడతాడు; కానీ కర్మవిపాకంతో అతడు ఘోర కుష్ఠరోగంతో బాధపడతాడు. కారణాన్వేషణలో పూర్వకథ వస్తుంది—విష్ణువు ఇచ్చిన దివ్య విమానంలో ప్రయాణించి మానససరోవరానికి చేరి, లోపల అంగుళిమాత్రమైన తేజోమయ పురుషుడు ఉన్న అరుదైన ‘బ్రహ్మజ కమలం’ను చూస్తాడు. ప్రతిష్ఠ కోసమని దాన్ని పట్టించమని ఆజ్ఞాపించగానే, స్పర్శతో భయంకర నాదం వినిపించి నందుడు వెంటనే రోగగ్రస్తుడవుతాడు. వసిష్ఠుడు వివరిస్తాడు—ఆ కమలం అత్యంత పవిత్రం; ప్రజలకు చూపాలనే ఉద్దేశమే దోషమైంది; లోపలి దేవుడు ప్రద్యోతన/సూర్యుడే. అందుకే ప్రభాసంలో భాస్కరుని శాంతి-ఆరాధన చేయమని ఉపదేశిస్తాడు. నందుడు ‘నందాదిత్య’ను ప్రతిష్ఠించి అర్ఘ్యాదులతో పూజించగా, సూర్యుడు తక్షణమే రోగనివారణ చేసి అక్కడ నిత్యసన్నిధి వరం ఇస్తాడు; ఆదివారంతో కూడిన సప్తమీనాడు దర్శనం చేసినవాడు పరమగతిని పొందుతాడని చెబుతాడు. చివరగా ఫలశ్రుతి—ఈ తీర్థంలో స్నానం, శ్రాద్ధం, దానం, ముఖ్యంగా కపిలా గోవు లేదా ఘృతధేనువు దానం, అపార పుణ్యాన్ని ఇచ్చి మోక్షసాధనకు సహాయపడుతాయని పేర్కొంటుంది.

41 verses

Adhyaya 257

त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)

ఈశ్వరుడు దేవికి సౌరాష్ట్రదేశానికి చెందిన విద్యావంతుడైన ఆత్రేయుడు (రాజు/బ్రాహ్మణుడు) మరియు అతని ముగ్గురు కుమారులు—ఏకత, ద్విత, కనిష్ఠుడు త్రిత—గాథను వివరిస్తాడు. త్రితుడు వేదపారంగతుడు, సద్గుణసంపన్నుడు; పెద్ద అన్నదమ్ములు మాత్రం నీతిహీనులుగా చిత్రితమవుతారు. ఆత్రేయుని మరణానంతరం త్రితుడు నాయకత్వం స్వీకరించి యజ్ఞసంకల్పం చేసి ఋత్వికులను ఆహ్వానించి దేవతలను ఆరాధిస్తాడు. దక్షిణ కోసం అన్నదమ్ములతో కలిసి ప్రభాసం వైపు గోవులను సమీకరించడానికి బయలుదేరి, తన విద్య వల్ల మార్గమధ్యంలో అతిథ్యమూ దానాలూ పొందుతాడు; దాంతో అన్నదమ్ముల్లో ఈర్ష్య పెరుగుతుంది. మార్గంలో భయంకరమైన పులి ప్రత్యక్షమై గోవులు చెదిరిపోతాయి. దగ్గరలోని భయానకమైన నీరు లేని బావిని చూసి అన్నదమ్ములు అవకాశంగా తీసుకుని త్రితుణ్ని ఆ నీటిలేని కూపంలో తోసి, గోవుల గుంపుతో వెళ్లిపోతారు. కూపంలో త్రితుడు నిరాశ చెందకుండా ‘మానస యజ్ఞం’ చేస్తాడు—సూక్తజపం చేసి, ఇసుకతో ప్రతీకాత్మక హోమం నిర్వహిస్తాడు. అతని శ్రద్ధకు దేవతలు సంతుష్టులై సరస్వతిని పంపి కూపాన్ని నీటితో నింపిస్తారు; త్రితుడు బయటపడతాడు. ఆ స్థలం ‘త్రితకూపం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. అంత్యంలో విధివాక్యాలు ఉన్నాయి—శుచిగా అక్కడ స్నానం చేయడం, పితృతర్పణం చేయడం, బంగారంతో కూడిన తిలదానం ఇవ్వడం మహాపుణ్యమని. ఈ తీర్థం అగ్నిష్వాత్త, బర్హిషదాది పితృగణాలకు ప్రియమని, దీని దర్శనమాత్రంతో కూడా జీవితాంతం పాపక్షయం కలుగుతుందని చెప్పి, యాత్రికులు తమ క్షేమార్థం అక్కడ స్నానం చేయాలని ప్రేరేపిస్తుంది.

36 verses

Adhyaya 258

शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha

ఈశ్వరుడు దేవికి శశాపాన-స్మృతిస్థానానికి దక్షిణంగా ఉన్న పాపనాశక ‘శశాపాన’ తీర్థ ఉద్భవాన్ని వివరిస్తాడు. సముద్రమథనంలో దేవతలకు అమృతం లభించగా, దాని అనేక బిందువులు భూమిపై పడ్డాయి. అక్కడ దాహంతో ఒక శశకుడు (కుందేలు) నీటిలోకి ప్రవేశించి అమృతమిశ్రిత జలాశయంతో సంబంధం పొందగా, అమృతస్పర్శవల్ల అతనికి అసాధారణ స్థితి కలిగి, చిహ్నరూపంగా అక్కడే దర్శనమిచ్చాడు. మనుష్యులు పడిన అమృతాన్ని త్రాగి అమరులవుతారేమోనని దేవతలు ఆందోళన చెందారు. అప్పుడు వేటగాడి దాడితో బాధపడి కదలలేని చంద్రుడు (నిశానాథుడు) అమృతం కోరాడు. దేవతలు—అక్కడి జలాశయంలో చాలా అమృతం పడిందని చెప్పి, ఆ నీటినే త్రాగమని సూచించారు. చంద్రుడు శశకుడితో కలిసి/శశకసంబంధిత నీటిని త్రాగి పుష్టిగా, తేజోవంతంగా మారాడు; శశకుడు అమృతస్పర్శకు ప్రత్యక్ష సూచకంగా నిలిచాడు. తరువాత దేవతలు ఎండిపోయిన కుండాన్ని తవ్వగా మళ్లీ నీరు ఉద్భవించింది. చంద్రుడు శశకసంబంధిత నీటిని త్రాగిన కారణంగా ఆ స్థలానికి ‘శశాపాన’ అనే పేరు స్థిరపడింది. ఫలశ్రుతిలో—అక్కడ స్నానం చేసిన భక్తులు మహేశ్వరసంబంధ పరమగతిని పొందుతారు; బ్రాహ్మణులకు అన్నదానం చేస్తే సమస్త యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది; తరువాత సరస్వతి వడవాగ్నితో కలిసి వచ్చి తీర్థాన్ని మరింత పవిత్రం చేస్తుందని, సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో అక్కడ స్నానం చేయమని ఆజ్ఞాపించబడింది.

25 verses

Adhyaya 259

पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తూ—ప్రాచీ సరస్వతీ ఉత్తర తీరంలో ఉన్న సూర్యదేవస్థానం ‘పర్ణాదిత్య’కు యాత్రికుడు వెళ్లి దర్శనం చేయాలని చెప్పుతాడు. తరువాత పురావృత్తాంతం వర్ణించబడుతుంది—త్రేతాయుగంలో పర్ణాద అనే బ్రాహ్మణుడు ప్రభాసక్షేత్రానికి వచ్చి ఘోర తపస్సు చేసి, పగలు-రాత్రి నిరంతర భక్తితో ధూపం, మాలలు, చందనాదులు సమర్పిస్తూ, వేదానుగుణ స్తోత్రాలతో సూర్యుని పూజిస్తాడు. ప్రసన్నుడైన సూర్యుడు ప్రత్యక్షమై వరం ఇవ్వమంటాడు. భక్తుడు మొదట అరుదైన ప్రత్యక్ష దర్శనానుగ్రహాన్ని కోరుతూ, తరువాత సూర్యుడు అక్కడే శాశ్వతంగా ప్రతిష్ఠితుడై ఉండాలని ప్రార్థిస్తాడు. సూర్యుడు అంగీకరించి అతనికి సూర్యలోకప్రాప్తి వరమిచ్చి అంతర్ధానమవుతాడు. చివరగా తీర్థవిధి, ఫలశ్రుతి—భాద్రపద మాసం షష్ఠీ తిథిన స్నానం చేసి పర్ణాదిత్య దర్శనం చేస్తే దుఃఖనివారణం కలుగుతుంది; ఈ దర్శన పుణ్యం ప్రయాగంలో విధివిధానంగా వంద గోవులను దానం చేసిన ఫలంతో సమానమని చెప్పబడింది. ఘోర రోగాలతో బాధపడుతూ కూడా పర్ణాదిత్యను గుర్తించని వారు అవివేకులని పేర్కొని, తెలిసి భక్తితో తీర్థయాత్ర చేయాల్సిన ప్రాముఖ్యతను బలపరుస్తుంది.

12 verses

Adhyaya 260

Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి, ప్రభాసక్షేత్రపు పశ్చిమ భాగంలో ఉన్న సిద్ధేశ్వరుని వద్దకు వెళ్లమని ఆదేశిస్తాడు; ఆయన సిద్ధులు స్థాపించిన పరమ దేవస్వరూపం. దివ్యసిద్ధులు అక్కడికి వచ్చి, అన్ని కార్యాలలో సిద్ధి పొందాలనే ఉద్దేశంతో లింగాన్ని విధివిధానంగా అభిషేకించి ప్రతిష్ఠిస్తారు; వారి ఘోర తపస్సును చూసి శివుడు ప్రసన్నుడవుతాడు. శివుడు వారికి అణిమాది అనేక అద్భుత సిద్ధులు, ఐశ్వర్యాలు ప్రసాదించి, ఆ స్థలంలో తన నిత్య సాన్నిధ్యాన్ని ప్రకటిస్తాడు. తరువాత కాలవిధానం చెప్పబడుతుంది—చైత్రమాస శుక్ల చతుర్దశి నాడు అక్కడ శివపూజ చేసినవాడు శివకృపతో పరమపదాన్ని పొందుతాడు. చివరికి శివుడు అంతర్ధానమవుతాడు; సిద్ధులు పూజను కొనసాగిస్తారు; సిద్ధేశ్వరుని భక్తితో మహాసిద్ధి, ఇష్టఫలసిద్ధి కలుగుతుందని, అందువల్ల నిత్యారాధన చేయవలెనని ఉపదేశం ఇస్తారు।

8 verses

Adhyaya 261

न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి తత్త్వోపదేశం చేస్తూ న్యంకుమతీ నదిని సూచిస్తాడు. క్షేత్రశాంతి కోసం శంభువు ఈ నదిని పవిత్ర ‘మర్యాద’లో స్థాపించాడని, దాని దక్షిణ భాగంలో సమస్త పాపనాశకమైన స్థలం ఉందని వర్ణించబడింది. అక్కడ విధివిధానంగా స్నానం చేసి అనంతరం శ్రాద్ధం చేస్తే పితృదేవతలు నరకాది దుఃఖస్థితుల నుండి విముక్తి పొందుతారని ఫలశ్రుతి. ఇంకా వైశాఖ మాసం శుక్లపక్ష తృతీయ తిథిన స్నానం చేసి నువ్వులు, దర్భ, జలంతో తర్పణసహిత శ్రాద్ధం చేయవలెనని, అటువంటి శ్రాద్ధం గంగాతీరంలో చేసినదానికి సమాన ఫలమని చెప్పబడింది.

4 verses

Adhyaya 262

वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి సంక్షిప్తంగా తత్త్వోపదేశం చేస్తాడు. గోష్పదానికి దక్షిణంగా ఉన్న వరాహస్వామి ఆలయానికి వెళ్లమని, అది ‘పాప-ప్రణాశన’ స్థలమని—అక్కడ పాపక్షయం కలుగుతుందని—వివరిస్తాడు. శుక్లపక్ష ఏకాదశి రోజున ప్రత్యేకంగా పూజ చేయడం అత్యంత ఫలప్రదమని చెప్పబడింది. ఆ పూజ వల్ల భక్తుడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై చివరికి ‘విష్ణుపదం’ను పొందుతాడు. స్థలం, కాలం, కర్మ (పూజ), ఫలం—ఈ నాలుగింటిని కలిపి ప్రాభాసక్షేత్ర సాధనామార్గాన్ని ఈ అధ్యాయం సంక్షిప్తంగా చూపిస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 263

छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రాభాసక్షేత్రంలోని ‘ఛాయాలింగం’ మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తాడు. న్యంకుమతీ తీర్థానికి ఉత్తర దిశలో అది ఉన్నదని దిశా-సూచనతో స్థలాన్ని నిర్ధారించి, పవిత్రతను భౌగోళికంగా స్థాపిస్తాడు. ఛాయాలింగ దర్శనం మహాఫలప్రదమని, విశేష ప్రభావం కలదని చెప్పబడుతుంది. భక్తితో దర్శించినవాడు పాపశుద్ధి పొందుతాడు; అయితే ఘోర పాపులు దానిని చూడలేరని పేర్కొని, దర్శనాన్ని కేవలం కర్మగా కాక నైతిక-ఆధ్యాత్మిక అర్హతగా కూడా చూపిస్తారు. చివరలో స్కందపురాణ ప్రాభాసఖండం, ప్రాభాసక్షేత్ర-మాహాత్మ్య పరంపరలో ఇది ‘ఛాయాలింగ మహాత్మ్య వర్ణనం’ అధ్యాయమని కొలొఫోన్ తెలియజేస్తుంది।

3 verses

Adhyaya 264

नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave

ఈ అధ్యాయంలో శైవ–దేవీ సంభాషణ సంక్షిప్తంగా వర్ణించబడుతుంది. ప్రభాస-క్షేత్రంలో ఉన్న నందినీ గుహను ఈశ్వరుడు స్వభావతః పాతకనాశినీ, పరమ పవిత్రమని వివరిస్తాడు. పుణ్యశీలులైన ఋషులు, సిద్ధులు అక్కడ నివసిస్తూ సమాగమమయ్యే స్థలమని చెప్పి, ఆ స్థల పవిత్రతను స్థాపిస్తాడు. ముఖ్య ఉపదేశం దర్శనాధారితం—ఎవరు అక్కడికి వెళ్లి నందినీ గుహను దర్శిస్తారో వారు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతారు, అలాగే చాంద్రాయణ వ్రతఫలాన్ని పొందుతారు. ఈ విధంగా స్థల పరిచయం, సిద్ధ-ఋషి సంబంధంతో మహిమ, మరియు తీర్థదర్శనాన్ని ప్రాయశ్చిత్త వ్రతంతో సమానంగా చెప్పే ఫలశ్రుతి ఈ అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించబడుతుంది.

3 verses

Adhyaya 265

कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవిని ఉద్దేశించి సంక్షిప్త శైవ-శాక్త ఉపదేశాన్ని అందిస్తాడు. ఈశాన్య (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలో ఉన్న దేవి కనకనందా క్షేత్రాన్ని సూచించి, ఆమెను ‘సర్వకామఫలప్రదా’గా—అన్ని కోరికలను నెరవేర్చే దేవతగా—స్తుతిస్తాడు. యాత్రా విధానం కూడా చెప్పబడింది: చైత్ర మాసంలో శుక్ల పక్ష తృతీయ తిథినాడు విధానతః యాత్ర చేసి దేవిని పూజించాలి. స్థలం, కాలం, నియమబద్ధ భక్తి—ఈ మూడింటి సమన్వయంతో యాత్రను సక్రమంగా ఆచరించిన భక్తుడు ఇష్టఫలాన్ని, సర్వకామావాప్తిని పొందుతాడని ఫలశ్రుతి స్పష్టం చేస్తుంది।

3 verses

Adhyaya 266

Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తూ—శరభస్థానానికి తూర్పు దిశలో కొద్దిదూరంలో ఉన్న ‘అనుత్తర’ కుంభీశ్వర క్షేత్ర దర్శనాన్ని సూచిస్తాడు. ప్రభాసక్షేత్ర యాత్రా-పరిధిలో ఈ శివాలయ స్థానం నిర్ధారించి, పవిత్ర భూగోళంలో దాని ప్రాముఖ్యాన్ని తెలియజేస్తాడు. ముఖ్య ఫలశ్రుతి స్పష్టం—కుంభీశ్వరుని కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే మనిషి సర్వ పాతకాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు. ఈ విధంగా క్షేత్రదర్శనాన్ని నైతిక-ఆధ్యాత్మిక శుద్ధికి సాధనంగా ప్రతిపాదిస్తుంది. చివర కోలోఫోన్‌లో ఇది స్కంద మహాపురాణం (81,000 శ్లోకాలు) లోని ప్రభాసఖండం, మొదటి ప్రభాసక్షేత్ర-మాహాత్మ్యంలో ‘కుంభీశ్వర మాహాత్మ్య’ అనే 266వ అధ్యాయమని పేర్కొంటుంది.

2 verses

Adhyaya 267

गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara

ఈ అధ్యాయంలో శైవ సంభాషణలో ఈశ్వరుడు దేవికి గంగాపథ అనే పవిత్ర తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు. అక్కడ మహావేగవతీ గంగా ప్రవహిస్తూ, గంగేశ్వర అనే శివావిర్భావం లింగరూపంగా విరాజిల్లుతుంది. గంగను సముద్రగామిని, పాపనాశిని, భూమిపై ‘ఉత్తానా’ అని ప్రసిద్ధి పొందినదిగా, త్రిలోకభూషణంగా వర్ణించారు. విధి ప్రకారం అక్కడ స్నానం చేసి గంగేశ్వరుని పూజించాలి. ఫలశ్రుతిలో భక్తుడు ఘోర పాపాల నుండి విముక్తుడై, అనేక అశ్వమేధ యాగాల సమానమైన పుణ్యాన్ని పొందుతాడని చెప్పబడింది. ఇది స్కందమహాపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో గంగాపథ–గంగేశ్వర మహాత్మ్యవర్ణనం.

4 verses

Adhyaya 268

चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి యాత్రికుడిని ప్రభాసఖండంలోని ప్రసిద్ధ ‘చమసోద్భేద’ తీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ పేరుకు కారణం ఇలా చెప్పబడింది—బ్రహ్మదేవుడు అక్కడ దీర్ఘకాలం సత్రయజ్ఞం నిర్వహించాడు; దేవతలు మరియు మహర్షులు యజ్ఞంలోని ‘చమస’ (పాత్ర)లతో సోమపానం చేసినందువల్ల భూమిపై ఆ స్థలం ‘చమసోద్భేద’గా ప్రసిద్ధి చెందింది। తదుపరి విధి—ఆ తీర్థానికి సంబంధించిన సరస్వతిలో స్నానం చేసి పితృదేవతల కోసం పిండదానం చేయాలి। ఇలా చేయడం వల్ల ‘గయా కోటి సమాన’ పుణ్యం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి, ముఖ్యంగా వైశాఖ మాసాన్ని అత్యంత ఫలప్రదంగా ప్రశంసించారు। చివరలో ఇది ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో, ప్రభాసఖండంలోని అధ్యాయమని కొలొఫన్‌తో ముగుస్తుంది।

4 verses

Adhyaya 269

विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవిని ఉద్దేశించి ఒక మహాతీర్థాన్ని సూచిస్తాడు—విదురుని మహాశ్రమం. అక్కడ ధర్మమూర్తిమాన్ అయిన విదురుడు ‘రౌద్ర’ తపస్సుతో ఘోరమైన సాధన చేశాడని వర్ణన. ఆ క్షేత్ర పవిత్రత శైవ మూలకృత్యంతో అనుసంధానమై ఉంది—అక్కడ మహాదేవ లింగ ప్రతిష్ఠ జరిగింది; అది ‘త్రిభువనేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి, సర్వలోకాధిపత్యానికి స్థానిక ప్రకటనలా। ఆ లింగ దర్శనంతో భక్తులు కోరిన ఫలాలను పొందుతారు, పాపశాంతి కలుగుతుందని చెప్పబడింది. ఆ స్థలం ‘విదురాట్టాలక’గా పిలవబడుతుంది; గణులు, గంధర్వులు సేవించే ‘ద్వాదశస్థానక’ పుణ్యసంకులం, మహాపుణ్యం లేక దుర్లభం. అక్కడ వర్షాభావం కూడా విశిష్ట క్షేత్రలక్షణంగా పేర్కొనబడింది; చివరికి అక్కడి దివ్య లింగ దర్శనం పాపోపశమనానికి ఉపకరిస్తుందని ఉపసంహారం।

5 verses

Adhyaya 270

Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు (శివుడు) దేవికి ప్రాచీ సరస్వతి ప్రవహించే స్థలంలో ‘మంకీశ్వర’ అనే లింగం ఉన్నదని ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ తపస్వి ఋషి మంకణక దీర్ఘకాలం నియమాహారం, అధ్యయనం, కఠిన తపస్సుతో ఉంటాడు. ఒకసారి అతని చేతి నుండి వృక్షరసం వంటి స్రావం రావడంతో దానిని అసాధారణ సిద్ధిగా భావించి ఆనందంతో నృత్యం చేస్తాడు. ఆ నృత్యం వల్ల జగత్తులో కలకలం—పర్వతాలు కదలడం, సముద్రం మథనంలా ఉప్పొంగడం, నదులు దారి మళ్లడం, గ్రహనక్షత్రాల గతి చెడిపోవడం—జరుగుతుంది. ఇంద్రాది దేవతలు బ్రహ్మా-విష్ణువులతో కలిసి త్రిపురాంతక శివుని శరణు కోరుతారు. శివుడు బ్రాహ్మణ వేషంలో వచ్చి కారణం అడిగి, తన బొటనవేలి నుండి భస్మాన్ని ప్రదర్శించి ఋషి భ్రమను తొలగించి లోకవ్యవస్థను స్థిరపరుస్తాడు. మంకణక శివ మహిమను గ్రహించి తన తపస్సు క్షీణించకూడదని వరం కోరగా, శివుడు తపస్సును మరింత వృద్ధి చేసి ఆ స్థలంలో నిత్య సాన్నిధ్యాన్ని స్థాపిస్తాడు. తర్వాత తీర్థవిధి, ఫలశ్రుతి వర్ణన. ప్రాచీ సరస్వతి, ముఖ్యంగా ప్రభాసంలో, అత్యంత పుణ్యదాయినిగా ప్రశంసించబడుతుంది; ఉత్తర తీరంలో మరణం పునర్జన్మ నివారకమని, అశ్వమేధసమ పుణ్యఫలమని చెప్పబడింది. నియమస్నానంతో పరమ సిద్ధి, బ్రహ్మపదప్రాప్తి; పాత్ర బ్రాహ్మణునికి స్వల్ప స్వర్ణదానమూ మేరువంత ఫలం; శ్రాద్ధం వల్ల అనేక తరాల క్షేమం; ఒక్క పిండదానం, తర్పణం ద్వారా పితృఉద్ధారం; అన్నదానం మోక్షమార్గానికి సహాయకం; పెరుగు, ఉన్ని కంబళి వంటి దానాలతో ప్రత్యేక లోకప్రాప్తి; అశౌచనివారణ స్నానం గోదానఫలసమం. కృష్ణపక్ష చతుర్దశి స్నానానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం, పుణ్యహీనులకు ఈ నది దుర్లభమని, కురుక్షేత్ర-ప్రభాస-పుష్కర ప్రస్తావనతో పాటు చివర విష్ణువాక్యం—ఇతర తీర్థాలకన్నా ప్రాచీ సరస్వతినే ధర్మపుత్రుడు ఆశ్రయించాలి—అని ముగుస్తుంది.

47 verses

Adhyaya 271

Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస క్షేత్రంలోని ప్రధాన పవిత్ర ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉన్న “జ్వాలేశ్వర” లింగానికి సంబంధించిన కారణకథ చెప్పబడింది. ఈశ్వరుడు వివరిస్తాడు—త్రిపురారి శివునికి సంబంధించిన పాశుపత శరము/అస్త్రతేజస్సు ఏ స్థలంలో పడిందో, అక్కడ జ్వాలల వంటి ప్రకాశం ఉద్భవించింది; అందువల్ల ఆ లింగం “జ్వాలేశ్వర” అని ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇలా పురాణ యుద్ధ-ఘటనను స్థిరమైన తీర్థచిహ్నంగా మార్చి, కథను భూగోళంతో అనుసంధానించారు. ప్రాయోగిక ఉపదేశం సంక్షిప్తం—ఈ లింగాన్ని దర్శించడమే భక్తునికి శుద్ధిని కలిగించి, సమస్త పాపాల నుండి విముక్తి ఇస్తుంది. అధ్యాయం ప్రారంభ-ముగింపుల్లో ఇది స్కంద మహాపురాణం, ప్రభాస ఖండం, మొదటి ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలోని 271వ అధ్యాయం అని పేర్కొనబడింది।

3 verses

Adhyaya 272

त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు తత్త్వోపదేశంగా యాత్రికునికి మార్గదర్శనం చేస్తాడు. ఇదే పవిత్ర ప్రాంతంలో తూర్పు దిశలో (ప్రాచీ), దేవి సన్నిధికి సమీపంగా ఒక విశేష స్థలం ఉందని చెప్పి, అక్కడ త్రిపురకు సంబంధించిన మూడు లింగాలు ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయని వివరిస్తాడు. ఆ మహాత్మ త్రిపురపురుషుల పేర్లు—విద్యున్మాలి, తారక, కపోల। అధ్యాయ సారాంశం దిశా-నిర్దేశం, లింగత్రయ పరిచయం, దర్శనఫలము అనే మూడు అంశాల అనుసంధానం. ఆ లింగాలను కేవలం దర్శించడమే పాపవిమోచనకు కారణమని పేర్కొంటుంది. ముగింపులో ఇది స్కందమహాపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలోని ‘త్రిపురలింగత్రయమాహాత్మ్యం’గా సూచించబడుతుంది।

3 verses

Adhyaya 273

शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి శండతీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు—ఇది అపూర్వమైన తీర్థం, సమస్త పాపాలను శమింపజేసి కోరిన ఫలితాలను ప్రసాదిస్తుంది. పూర్వకథలో బ్రహ్మకు ఐదు శిరస్సులు ఉండగా, ఒక సందర్భంలో ఈశ్వరుడు వాటిలో ఒక శిరస్సును ఛేదించాడు. ఆ రక్తప్రవాహాది కారణంగా ఆ ప్రదేశం పవిత్రమై, మహా తాళవృక్షాలు ఉద్భవించాయి; అందువల్ల అది తాళవనంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈశ్వరుని చేతికి కపాలం అంటుకుపోయి ఉండడంతో ఆయనకూ ఆయన వృషభానికీ శరీరం నలుపుగా మారింది. దోషభయంతో తీర్థయాత్ర చేసినా ఎక్కడా భారము తొలగలేదు. చివరకు ప్రభాసంలో తూర్పుముఖంగా ఉన్న సరస్వతీ (ప్రాచీ దేవి) దర్శనమైంది. వృషభుడు స్నానం చేయగానే వెంటనే తెల్లబడగా, అదే క్షణంలో ఈశ్వరుడు హత్యాదోషం నుండి విముక్తుడయ్యాడు; కపాలం చేతి నుండి పడిపోయి అక్కడ కపాలమోచన లింగరూపంగా స్థలం స్థాపితమైంది. ఆపై ప్రాచీ దేవి సమీపంలో శ్రాద్ధదాన విధానం చెప్పబడింది—పితృదేవతలకు మహాతృప్తి కలుగుతుంది, ముఖ్యంగా ఆశ్వయుజ మాస కృష్ణపక్ష చతుర్దశీనాడు విధివిధానాలతో, యోగ్యులకు అన్నం, స్వర్ణం, పెరుగు, దుప్పట్లు మొదలైన దానాలతో చేయాలి. వృషభుడు తెల్లబడిన ఘటన ఆధారంగా ‘శండతీర్థ’ నామకారణం కూడా వివరించబడింది.

13 verses

Adhyaya 274

Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస-క్షేత్రంలోని ఒక సంక్షిప్త తీర్థోపదేశం చెప్పబడింది. ఈశ్వరుడు మహాదేవిని ఉద్దేశించి, ఆమె (మరియు యాత్రికులూ) కాంతిమంతమైన, మహాప్రభావశాలైన సూర్యప్రాచీ తీర్థానికి వెళ్లాలని ఆదేశిస్తాడు. ఈ స్థల మహాత్మ్యం శుద్ధికారకంగా వర్ణించబడింది—ఇది సర్వపాపశమనకరం, అలాగే పురాణోక్త నియమబద్ధ తీర్థయాత్ర ధర్మంలో ధర్మ్యమైన కోరికల ఫలితాలను ప్రసాదించేది। ఇక్కడ ప్రధాన కర్మ తీర్థస్నానం. సూర్యప్రాచీలో స్నానం చేస్తే ధర్మశాస్త్రంలో చెప్పిన పంచపాతకాలు (ఐదు మహాపాపాలు) నుండి విముక్తి లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి పేర్కొంటుంది; ఇది మహాత్మ్య సాహిత్యంలో ప్రాయశ్చిత్త వాక్యాల తీవ్రతను చూపిస్తుంది. ఉపసంహారంలో ఇది స్కంద మహాపురాణం 81,000 శ్లోక సంహితలోని ఏడవ ఖండం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలోని ‘సూర్యప్రాచీ-మాహాత్మ్య’ అధ్యాయమని గుర్తించబడింది।

3 verses

Adhyaya 275

त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)

అధ్యాయం 275లో ఋషి-తీర్థ సమీపంలోని త్రినేత్రేశ్వర శివతీర్థ మహాత్మ్యం, ఆచారవిధి సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది. ఈశ్వరుడు మహాదేవిని ఉద్దేశించి—న్యంకుమతీ నది తీరానికి ఉత్తర భాగంలో, మునులు పూజించిన స్థలంలో త్రినేత్ర దేవుడైన శివుని సమీపించి దర్శన-పూజలు చేయమని ఆదేశిస్తాడు. అక్కడి జలం స్ఫటికంలా నిర్మలమని, తీర్థానికి ప్రత్యేక గుర్తుగా మత్స్య/జలచర-చిహ్నం ఉన్నదని వర్ణన ఉంది. అక్కడ స్నానం చేయడం వల్ల బ్రహ్మహత్య వంటి మహాపాపవర్గం నుండీ విముక్తి కలుగుతుందని శుద్ధి-బోధన చెబుతుంది. తరువాత భాద్రపద మాసం కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు వ్రతం విధించబడింది—ఉపవాసం చేసి రాత్రి జాగరణ చేయాలి. ఉదయం శ్రాద్ధం నిర్వహించి విధివిధానంగా శివపూజ చేయాలని చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో దీర్ఘకాలం రుద్రలోక నివాసం లభిస్తుందని, తీర్థసేవ-వ్రతాచరణ-శైవసాధనల పరలోకఫలాన్ని అనుసంధానిస్తూ ప్రకటించబడింది.

5 verses

Adhyaya 276

Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఋషి-తీర్థం వైపు తీర్థయాత్ర విధానాన్ని ఉపదేశించి, దేవికా నదీ తీరానికి సంబంధించిన అత్యంత పుణ్యక్షేత్ర మహిమను వివరిస్తాడు. అక్కడ ‘మహాసిద్ధివనం’ అనే సిద్ధవనాన్ని ప్రకృతి-దివ్య వైభవంతో చిత్రిస్తాడు—వివిధ పుష్ప-ఫల వృక్షాలు, పక్షుల మధుర గానం, జంతువులు, గుహలు, పర్వతాలు; అలాగే దేవులు, అసురులు, సిద్ధులు, యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులు, అప్సరసలు సమూహంగా చేరి స్తోత్రం, నృత్యం, సంగీతం, పుష్పవర్షం, ధ్యానం, భక్తి-ఉన్మాద సంకేతాలతో ఆ స్థలాన్ని ఆరాధనా-భూమిగా నిలుపుతారు. తదుపరి ఈశ్వరుడు అక్కడ శాశ్వత దివ్యస్థానాన్ని ‘ఉమాపతీశ్వర’మని ప్రకటించి, యుగాలు-కల్పాలు-మన్వంతరాలంతటా తన సన్నిధి నిరంతరం ఉంటుందని, దేవికా శుభ తీరంపై ప్రత్యేక అనురాగం ఉందని చెబుతాడు. పుష్య మాస అమావాస్యనాడు శ్రాద్ధం చేయాలని విధానం; ఫలశ్రుతిలో దానపుణ్యం అక్షయమని, దర్శనమాత్రంతో మహాపాపనాశం—‘వెయ్యి బ్రహ్మహత్యలు’ వంటి ఘోర పాపాల క్షయమని పేర్కొంటుంది. గోదానం, భూదానం, హిరణ్యదానం, వస్త్రదానం మొదలైనవి ప్రశంసించబడతాయి; అక్కడ పితృకర్మ చేసినవాడు విశేష పుణ్యవంతుడని చెప్పబడుతుంది. చివరగా దేవతలు స్నానార్థం సమవేతమయ్యారు కాబట్టి నది ‘దేవికా’ అని, అందువల్ల అది ‘పాపనాశిని’ అని నామవ్యుత్పత్తి ఇవ్వబడుతుంది.

18 verses

Adhyaya 277

Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)

ఈ అధ్యాయంలో దేవికా నది తీరంలో ఉన్న పవిత్ర తీర్థస్థానాన్ని సూచించి, అక్కడ ‘భూధర’ దర్శనం చేయవలెనని చెప్పబడింది. పేరుకు కారణం పురాణకథా-యజ్ఞరూపకంగా వివరించబడుతుంది—భూమిని ఉద్ధరించిన వరాహుని స్మరింపజేస్తూ, ఆ స్థలాన్ని విస్తృత యాగ-అలంకారంతో అర్థం చేస్తారు. వరాహదేహాన్ని యజ్ఞాంగాలతో అనుసంధానిస్తూ—వేదాలు పాదాలుగా, యూపం దంతాలుగా, స్రువ-స్రుచలు ముఖ/వదనంగా, అగ్ని జిహ్వగా, దర్భలు కేశాలుగా, బ్రహ్మ శిరస్సుగా—అని పేర్కొని, సృష్టితత్త్వం మరియు యజ్ఞనిర్మాణం ఏకమని బోధిస్తారు. తదుపరి భాగంలో శ్రాద్ధవిధి నిర్దేశించబడింది—పుష్యమాసం, అమావాస్య, ఏకాదశి, ఋతుసందర్భం, అలాగే సూర్యుడు కన్యారాశిలో ప్రవేశించే కాలంలో చేయవలసిన కర్మలు. బెల్లం కలిపిన పాయసం, బెల్లం కలిపిన హవిస్ వంటి నైవేద్యాలు, పితృదేవతలకు ఆహ్వాన-సంస్కారాలు, నెయ్యి-పెరుగు-పాలు మొదలైన వాటికి విడివిడిగా మంత్రాలు, అనంతరం విద్వాన్ విప్రులకు భోజనం మరియు పిండదానం చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో—ఇక్కడ విధివిధానంగా చేసిన శ్రాద్ధం పితృులను దీర్ఘకాలం తృప్తిపరచి, గయకు వెళ్లకుండానే గయాశ్రాద్ధసమ ఫలాన్ని ఇస్తుందని, ఈ తీర్థ మహిమను ప్రతిష్ఠిస్తుంది అని చెప్పబడింది.

13 verses

Adhyaya 278

देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణ సాగుతుంది. దేవికా నది సుందర తీరానికి సమీపంలో భాస్కరుడు (సూర్యుడు) సంబంధిత ప్రసిద్ధ స్థలాన్ని ఈశ్వరుడు సూచిస్తాడు. వాల్మీకి ఎలా “సిద్ధుడు” అయ్యాడు? సప్తర్షులు ఎందుకు దోచబడారు? అని దేవి అడుగుతుంది. అప్పుడు ఈశ్వరుడు పూర్వకథ చెబుతాడు: బ్రాహ్మణ వంశంలో పుట్టిన ఒక కుమారుడు (కథలో వైశాఖ/విశాఖ) వృద్ధ తల్లిదండ్రులు, కుటుంబ పోషణ కోసం దొంగతనానికి దిగుతాడు. తీర్థయాత్రలో సప్తర్షులను చూసి బెదిరిస్తాడు; కానీ ఋషులు సమచిత్తంగా ఉంటారు. అంగిరసుడు ధర్మప్రశ్న వేస్తాడు—అధర్మార్జిత ధనపు పాపభారం ఎవరు పంచుకుంటారు? దొంగ తల్లిదండ్రులను, తరువాత భార్యను అడిగితే, వారు “కర్మఫలం కర్తకే; పాపాన్ని పంచుకోలేం” అని నిరాకరిస్తారు. దీంతో అతనికి వైరాగ్యం కలిగి, తప్పు ఒప్పుకుని హింస/చౌర్యవృత్తి నుంచి తప్పుకునే మార్గం కోరుతాడు. ఋషులు నాలుగు అక్షరాల మంత్రం “ఝాటఘోట”ను ఉపదేశిస్తారు—గురు ఆశ్రయంతో ఏకాగ్రంగా జపిస్తే పాపనాశకమై మోక్షప్రదమని చెబుతారు. దీర్ఘకాల జప–సమాధితో అతడు స్థిరుడవుతాడు; కాలక్రమంలో అతని దేహం వల్మీకం (చీమల గుట్ట)తో కప్పబడుతుంది. తరువాత ఋషులు తిరిగి వచ్చి వల్మీకాన్ని తొలగించి అతని సిద్ధిని గుర్తించి “వాల్మీకి” అనే నామం ఇస్తారు; రామాయణ రచనకు ప్రేరిత వాక్శక్తి కలుగుతుందని ప్రకటిస్తారు. ఆపై క్షేత్రమాహాత్మ్యం: నింబ వృక్ష మూలంలో సూర్యుడు క్షేత్రదేవతగా నివసిస్తాడు; ఈ స్థలం “సూర్యక్షేత్రం”, “మూలస్థానం”గా ప్రసిద్ధం. ఇక్కడ స్నానం, తిలజల తర్పణం, శ్రాద్ధం పితృఉద్ధారాన్ని ఇస్తాయి; జలస్పర్శతో జంతువులకూ పుణ్యం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. నిర్దిష్ట తిథి/కాలంలో చేసిన కర్మలతో కొన్ని చర్మరోగాలు శమిస్తాయని కూడా పేర్కొంటుంది. చివరికి దేవదర్శనం, ఈ కథాశ్రవణం మహాదోష నివారణమని ఉపదేశిస్తుంది.

80 verses

Adhyaya 279

च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి, ప్రాభాస ఖండంలో హిరణ్యా ప్రాంతపు తూర్పు భాగంలో చ్యవన ఋషి స్థాపించిన ‘చ్యవనార్క’ అనే మహత్తర సూర్యస్థానాన్ని సూచిస్తాడు. సప్తమి తిథినాడు భక్తుడు శుచిగా ఉండి విధి-నియమాలతో సూర్యుని స్తుతించి, ఏకాగ్రచిత్తంతో సూర్యుని అష్టోత్తరశతనామాలు (108 నామాలు) పఠించాలి అని ఉపదేశం ఇస్తాడు. తదుపరి నామావళి విస్తరిస్తుంది; అందులో సూర్యుడు కాలరూపాలైన కలా, కాష్ఠా, ముహూర్త, పక్ష, మాస, అహోరాత్ర, సంవత్సరములుగా, అలాగే ఇంద్ర, వరుణ, బ్రహ్మ, రుద్ర, విష్ణు, స్కంద, యమ వంటి దేవతాస్వరూప సమానత్వాలతో, ధాత్రి, ప్రభాకర, తమోనుద, లోకాధ్యక్ష వంటి జగత్‌కార్య నియంతగా వర్ణింపబడతాడు. ఈ స్తోత్ర పరంపర కూడా చెప్పబడుతుంది—శక్రుడు బోధించాడు, నారదుడు గ్రహించాడు, ధౌమ్యుడు యుధిష్ఠిరునికి అందించాడు; యుధిష్ఠిరుడు ఇష్టసిద్ధి పొందాడు. ఫలశ్రుతిలో నిత్యపఠనం, ముఖ్యంగా సూర్యోదయ సమయంలో, ధన-రత్న సమృద్ధి, సంతానలాభం, స్మృతి-బుద్ధి వృద్ధి, శోకనివృత్తి, సంకల్పసిద్ధి కలుగుతాయని—నియమబద్ధ భక్తికి శాస్త్రసమ్మత ఫలమని—ప్రతిపాదించబడింది।

22 verses

Adhyaya 280

च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణ ద్వారా ప్రభాసక్షేత్రంలో ఉన్న చ్యవనేశ్వర లింగ మహిమను చెప్పి, దానిని ‘సర్వపాతకనాశన’మని వర్ణిస్తారు. అనంతరం భార్గవ ఋషి చ్యవనుని పూర్వకథ వస్తుంది—అతడు ప్రభాసానికి వచ్చి ఘోర తపస్సు చేసి స్థాణువులా కదలకుండా నిలిచిపోయి, వల్మీకం, లతలు, చీమలతో కప్పబడతాడు. రాజు శర్యాతి పెద్ద పరివారంతో తీర్థయాత్రకు వచ్చి కుమార్తె సుకన్యను కూడా తీసుకొస్తాడు. సుకన్య సఖులతో తిరుగుతూ వల్మీకం దగ్గరికి వెళ్లి, ఋషి కన్నులను ప్రకాశించే వస్తువులని పొరబడి ముల్లుతో గుచ్చుతుంది. ఋషి కోపంతో రాజసేనపై శిక్షారూప అడ్డంకి పడుతుంది—మలమూత్ర విసర్జనకు అడ్డంకి వంటి బాధ. విచారణలో సుకన్య తన తప్పును ఒప్పుకుంటుంది; శర్యాతి క్షమాపణ కోరుతాడు. చ్యవనుడు క్షమిస్తాడు, కానీ షరతుగా సుకన్యను తనకు వివాహం చేయాలని కోరుతాడు; రాజు అంగీకరిస్తాడు. చివరికి సుకన్య ఆదర్శ సేవను వర్ణిస్తారు—నియమశీలత, అతిథి సత్కారం, భక్తితో తపస్వి భర్తను సేవిస్తూ ధర్మబోధను నిలుపుతుంది; ఇలా క్షేత్రమహిమతో పాటు బాధ్యత, పరిహారం, నిష్ఠాసేవ మార్గదర్శనం అందుతుంది.

36 verses

Adhyaya 281

च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)

ఈశ్వరుడు శుకన్య కథను వివరిస్తాడు. శుకన్య శర్యాతి కుమార్తె, మహర్షి చ్యవనుని భార్య. అరణ్యంలో దివ్య వైద్యులైన అశ్వినీకుమారులు ఆమెను చూసి ఆమె సౌందర్యాన్ని పొగిడుతూ, వృద్ధుడైన చ్యవనుని అశక్తతను చెప్పి భర్తను విడిచిపెట్టమని ప్రలోభపెడతారు. కానీ శుకన్య పతివ్రతాధర్మంలో స్థిరంగా ఉండి, దాంపత్యనిష్ఠను ప్రకటించి వారి మాటలను తిరస్కరిస్తుంది. అప్పుడు అశ్వినులు ఒక మార్గం చెబుతారు—మేము చ్యవనుని యౌవనవంతుడిగా, సుందరుడిగా చేస్తాం; ఆపై మీకు నచ్చినవారిని భర్తగా ఎంచుకో. శుకన్య ఈ ప్రతిపాదనను చ్యవనునికి తెలియజేస్తే ఆయన అంగీకరిస్తాడు. చ్యవనుడు మరియు అశ్వినులు సరస్సులో స్నానార్థం ప్రవేశించి, కొద్దిసేపటిలోనే ఒకేలా ప్రకాశించే యౌవనరూపాలతో బయటకు వస్తారు. శుకన్య వివేకంతో తన నిజమైన భర్త చ్యవనునినే గుర్తించి ఆయననే వరిస్తుంది. చ్యవనుడు సంతోషించి అశ్వినులకు వరం కోరుకోమంటాడు. వారు యజ్ఞంలో భాగం మరియు సోమపానాధికారం కోరుతారు; అది ఇంద్రుడు నిరాకరించాడని చెప్పబడుతుంది. చ్యవనుడు ఋషి-ప్రభావంతో వారికి యజ్ఞభాగం, సోమపానాధికారం కల్పిస్తానని వాగ్దానం చేస్తాడు. అశ్వినులు తృప్తితో వెళ్లిపోతారు; చ్యవన-శుకన్యల గృహస్థజీవితం పునరుద్ధరించబడుతుంది. ఈ అధ్యాయం పతివ్రతధర్మం, ధర్మసమ్మత వైద్యం, ఋషి అధికారంతో కర్మాధికార స్థాపనను బోధిస్తుంది.

26 verses

Adhyaya 282

Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)

ఈ అధ్యాయంలో భృగువంశీయ ఋషి చ్యవనుని ఆశ్రమంలో యజ్ఞసమయంలో ఏర్పడిన విధి–తత్త్వ సంఘర్షణను వర్ణిస్తారు. చ్యవనునికి పునఃయౌవనం, సమృద్ధి కలిగిన వార్త విని రాజు శర్యాతి తన పరివారంతో అక్కడికి వచ్చి గౌరవసత్కారాలు పొందుతాడు. చ్యవనుడు రాజుకోసం యజ్ఞం నిర్వహించేందుకు అంగీకరించి, ఆదర్శ యజ్ఞవేదికను సిద్ధం చేస్తారు. సోమవితరణ సమయంలో చ్యవనుడు నాసత్యులైన అశ్వినీకుమారుల కోసం సోమగ్రహం తీసుకుంటాడు. ఇంద్రుడు—అశ్వినులు వైద్యులు, మానవుల మధ్య సంచరించేవారు; కాబట్టి ఇతర దేవతలతో సమానంగా సోమభాగానికి అర్హులు కారు—అని అభ్యంతరం చెబుతాడు. చ్యవనుడు ఇంద్రుని మందలించి అశ్వినుల దేవత్వం, లోకహితకారిత్వం నిరూపించి, హెచ్చరికను లెక్కచేయకుండా ఆహుతిని కొనసాగిస్తాడు. కోపించిన ఇంద్రుడు వజ్రంతో చ్యవనుని కొట్టబోతే, చ్యవనుడు తన తపోబలంతో ఇంద్రుని భుజాన్ని స్థంభింపజేస్తాడు. తరువాత మంత్రయుక్త ఆహుతితో కృత్యను సృష్టిస్తాడు; అతని తపస్సు నుండి ‘మద’ అనే భయంకర మహాసత్త్వం ఉద్భవిస్తుంది—అతివిశాల రూపంతో, జగత్తును కప్పే గర్జనతో, ఇంద్రుని మింగివేయాలన్న ఉద్దేశంతో దూసుకువస్తుంది. ఈ ఘట్టం యజ్ఞాధికారము, ఋత్వికుని ప్రామాణ్యం, దేవబలప్రయోగానికి నైతిక పరిమితి వంటి విషయాలను ప్రతిపాదిస్తుంది.

26 verses

Adhyaya 283

च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస-క్షేత్రంలో ఉన్న చ్యవనేశ్వర లింగ మహాత్మ్యం, స్థలకథ మరియు ఆరాధన విధానం వివరించబడుతుంది. ఈశ్వర వాక్యంగా కథ సాగుతుంది—భయంకరమైన ప్రభావం ఎదుట శక్రుడు (ఇంద్రుడు) భయపడగా, భృగువంశీయ ఋషి చ్యవనుడు నిర్ణాయక తపోధికారి గా నిలుస్తాడు. చ్యవనుని కార్యాల వల్లనే అశ్వినీదేవతలకు సోమపాన హక్కు స్థిరపడిందని, ఇది యాదృచ్ఛికం కాక ఋషి శక్తి ప్రకాశనార్థం, సుకన్యా మరియు ఆమె వంశానికి చిరకీర్తి స్థాపనార్థం ఏర్పాటైనదని చెప్పబడుతుంది. తదుపరి చ్యవనుడు సుకన్యతో కలిసి ఈ వనమయ పుణ్యక్షేత్రంలో విహరించి, పాపనాశక లింగాన్ని స్థాపించాడని, అది చ్యవనేశ్వరమని ప్రసిద్ధమైందని పేర్కొంటుంది. ఆ లింగాన్ని విధివిధానాలతో పూజిస్తే అశ్వమేధ యజ్ఞసమాన ఫలం లభిస్తుందని స్పష్టమైన ఆజ్ఞ ఉంది. ఇక్కడే చంద్రమస్-తీర్థం కూడా సూచించబడుతుంది; అక్కడ వైఖానస, వాలఖిల్య మునులు సేవిస్తారు. పౌర్ణమి నాడు, ముఖ్యంగా ఆశ్విన మాసంలో, నియమంగా శ్రాద్ధం చేసి బ్రాహ్మణులకు వేరువేరుగా భోజనం పెట్టితే ‘కోటి-తీర్థ’ ఫలం లభిస్తుంది. చివరగా ఫలశ్రుతి—ఈ పాపనాశిని కథను వినడం వల్ల జన్మజన్మాంతరాల పాపసంచయం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది।

15 verses

Adhyaya 284

सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ప్రాభాస-క్షేత్రంలోని మహాతీర్థమైన ‘సుకన్యా-సరస్’ను సూచిస్తాడు. సుకన్య, ఋషి చ్యవనుడు, అశ్వినీ కుమారుల ప్రసిద్ధ కథను ఈ సరస్సుతో అనుసంధానిస్తూ—అశ్వినులు చ్యవనునితో కలిసి ఇక్కడ అవగాహన (స్నానం) చేయగా, స్నానప్రభావంతో చ్యవనుని రూపం మారి అశ్వినుల సమానమైన తేజస్సు పొందినట్లు చెప్పబడింది. సరస్-స్నాన ప్రభావంతో సుకన్య కోరిక నెరవేరినందున ఈ తీర్థం ‘కన్యా-సరస్’గా కూడా ప్రసిద్ధమైందని నామకారణం వివరించబడింది. అనంతరం ఫలశ్రుతి రూపంలో, ముఖ్యంగా స్త్రీలు తృతీయా తిథిన ఇక్కడ స్నానం చేస్తే విశేష ఫలం కలుగుతుందని—అనేక జన్మల వరకు గృహభంగం/గృహకలహం నుండి రక్షణ, దారిద్ర్యము, వైకల్యము లేదా అంధత్వ లక్షణమున్న భర్తను తప్పించుకోవడం వంటి పుణ్యఫలాలు తీర్థాచరణతో సంబంధించి చెప్పబడుతున్నాయి.

4 verses

Adhyaya 285

अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి ధార్మిక సంభాషణ తీర్తయాత్ర క్రమంలో నడుస్తుంది. ఈశ్వరుడు దేవిని న్యంకుమతీ నదీ తీరంలోని పవిత్ర స్థలాలకు దారి చూపుతాడు—గోష్పద అనే మహాతీర్థంలో గయా-శ్రాద్ధం, వరాహ దర్శనం, తరువాత హరి ధామ దర్శనం, మాతృదేవతల పూజ, నది–సముద్ర సంగమంలో స్నానం. అనంతరం తూర్పు దిశగా న్యంకుమతీ యొక్క సుందర తీరంలో ఉన్న దివ్య అగస్త్యాశ్రమం ‘క్షుధా-హర’మని, పాపనాశకమని వర్ణించబడుతుంది. దేవి అడుగుతుంది—వాతాపి ఎందుకు దమనమయ్యాడు? అగస్త్యుని కోపానికి కారణం ఏమిటి? ఈశ్వరుడు ఇల్వల–వాతాపి కథను చెబుతాడు: కపట అతిథి సత్కారంతో వారు బ్రాహ్మణులను పదేపదే హతమార్చి, పునర్జీవన యుక్తితో మోసం చేసేవారు; అప్పుడు బ్రాహ్మణులు అగస్త్యుని శరణు కోరుతారు. ప్రభాసంలో అగస్త్యుడు మేషరూపంలో వండిన వాతాపిని భక్షించి అతని పునరుత్థాన పథకాన్ని నిర్వీర్యం చేసి, ఇల్వలుని భస్మం చేస్తాడు; తరువాత ధనసంపదతో నిండిన ఆ స్థలాన్ని బ్రాహ్మణులకు దానం చేస్తాడు—అందుకే అది ‘క్షుధా-హర’ స్థలంగా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. దైత్యభక్షణం వల్ల కలిగిన దోషశాంతికి గంగను ఆహ్వానిస్తారు; గంగా అక్కడే ప్రతిష్ఠితమై అగస్త్యుని పవిత్రం చేస్తుంది, అందువల్ల అక్కడి శివలింగం ‘గంగేశ్వర’మని నామకరణం పొందుతుంది. గంగేశ్వర దర్శనం చేసి స్నానం, దానం, జపం చేయడం ద్వారా నిషిద్ధ భక్షణజన్య పాపం తొలగుతుందని తీర్తమాహాత్మ్యం స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది।

34 verses

Adhyaya 286

बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)

ఈ అధ్యాయం ప్రభాస-క్షేత్ర యాత్రావర్ణనలో దేవిని ఉద్దేశించి ఈశ్వరుడు ఉపదేశించే రూపంలో సాగుతుంది. ఈశ్వరుడు యాత్రికునికి ‘పాపనాశన’మైన బాలార్క తీర్థాన్ని దర్శించమని ఆదేశించి, అది అగస్త్యాశ్రమానికి ఉత్తరంగా, ఎక్కువ దూరం కాకుండా ఉందని తెలియజేస్తాడు. తర్వాత నామకారణం చెప్పబడుతుంది—ప్రాచీనకాలంలో సూర్యుడు (అర్కుడు) బాలరూపంలో అక్కడ తపస్సు చేశాడని, అందువల్ల ఆ స్థలానికి ‘బాలార్క’ అనే పేరు వచ్చిందని. ఫలశ్రుతిగా, రవివారంలో దర్శనం చేస్తే కుష్ఠాది రోగాలు కలగవు, పిల్లలకు రోగజన్య బాధలు పుట్టవని పేర్కొంటుంది. ఇలా ఈ భాగం పవిత్ర భూగోళ సూచన, నామోత్పత్తి తత్త్వం, కాలానుసార భక్తితో అనుసంధానమైన ఆరోగ్యఫలాన్ని సమన్వయంగా వివరిస్తుంది।

4 verses

Adhyaya 287

अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి అగస్త్యస్థానానికి సమీపంలో ఉన్న శుభతీర్థం ‘అజాపాలేశ్వరీ’ వైపు దృష్టి సారించమని చెబుతాడు. రఘువంశానికి చెందిన మహారాజు అజాపాలుడు అక్కడ పాపరోగనాశినిగా దేవిని భక్తితో ఆరాధించి, ‘అజా-రూప’ (మేకరూప) వ్యాధులుగా రూపకంగా చెప్పబడిన కష్టాలను శమింపజేసినవాడిగా వర్ణించబడతాడు. అనంతరం తన పేరుతోనే దేవిని ప్రతిష్ఠించి, పాపనాశక శక్తిగా నిలిపాడు. ఈ అధ్యాయం క్షేత్రస్థానం, రాజాశ్రయం, మరియు తిథి-ఆధారిత పూజా విధానాన్ని కలిపి బోధిస్తుంది. చివర ఫలశ్రుతి ప్రకారం తృతీయ తిథినాడు విధివిధానాలతో భక్తిగా పూజిస్తే బలం, బుద్ధి, కీర్తి, విద్య, సౌభాగ్యం లభిస్తాయి.

5 verses

Adhyaya 288

बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)

ఈశ్వరుడు దేవికి మార్గనిర్దేశ రూపంలో ఉపదేశిస్తాడు—అగస్త్యస్థానానికి తూర్పున, గవ్యూతి ప్రమాణాలతో సూచించిన దూరంలో బాలాదిత్య/బాలార్క అనే ప్రసిద్ధ స్థలం ఉంది. అధ్యాయంలో సమీప ప్రాంతాల గుర్తులు, సపాటికాతో సంబంధమైన స్థల సూచన కూడా చెప్పి, ఆ క్షేత్ర మహిమను ప్రకటిస్తాడు. తర్వాత కారణకథ—ఋషి విశ్వామిత్రుడు ఈ స్థలంలో విద్య (పవిత్ర జ్ఞానశక్తి)ని ఆరాధించి, మూడు లింగాలను స్థాపించి, రవిరూపాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. నియమబద్ధ సాధన ద్వారా సూర్యుని నుండి సిద్ధిని పొందగా, ఆ దేవత బాలాదిత్య/బాలార్కగా లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఫలశ్రుతి స్పష్టం—ఈ భాస్కరుని ‘పాపాలను దోచుకునేవాడు’గా దర్శించిన మనిషికి జీవితం ఉన్నంతకాలం దారిద్ర్యం కలగదు; ప్రభాస తీర్థయాత్రలో దర్శనమే పుణ్యప్రదమైన కర్మగా చెప్పబడింది.

6 verses

Adhyaya 289

पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి దక్షిణ దిశలో కొద్దిదూరం (గవ్యూతి ప్రమాణంలో) ఉన్న పవిత్ర తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు. అక్కడ గంగ ‘పాతాళగామిని’ రూపంలో ప్రవహిస్తూ పాపనాశినిగా స్పష్టంగా వర్ణించబడుతుంది. తదుపరి విశ్వామిత్ర మహర్షి స్నానార్థం గంగను ఆహ్వానించిన కథ చెప్పబడుతుంది; ఆ తీర్థంలో స్నానం చేస్తే సమస్త పాపాల నుండి విముక్తి కలుగుతుందని పేర్కొంటుంది. అనంతరం గంగేశ్వర, విశ్వామిత్రేశ్వర, బాలేశ్వర అనే మూడు లింగాల మహిమను తెలిపి, వాటి దర్శనంతో ఇష్టసిద్ధి, పాపక్షయం, కామప్రాప్తి ఫలిస్తాయని నిర్దేశిస్తుంది.

4 verses

Adhyaya 290

Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)

ఈ అధ్యాయం శివ–దేవి సంభాషణగా సాగుతుంది. శివుడు ప్రభాసక్షేత్రంలో న్యంకుమతీ నదీ తీరాన ఉన్న ఒక ఉత్తమ స్థలాన్ని సూచిస్తాడు; అక్కడ పూర్వం కుబేరుడు ‘ధనద’ పదవిని పొందాడని చెబుతాడు. దేవి—ఒక బ్రాహ్మణుడు దొంగతనంలాంటి దుష్కర్మంలో పడినా తరువాత కుబేరుడిగా ఎలా అవుతాడు? అని ప్రశ్నిస్తుంది. అప్పుడు శివుడు దేవశర్మ అనే బ్రాహ్మణుని పూర్వజన్మకథను వివరిస్తాడు—గృహకార్యాలలో మునిగి లోభంతో ధనాన్వేషణకు గృహత్యాగం చేస్తాడు; అతని భార్యను నీతిస్థిరతలేని స్వభావంగా చూపుతారు. వారి కుమారుడు దుఃసహుడు ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో పుట్టి, తరువాత దుర్వ్యసనాలకు లోనై సమాజం చేత విసర్జింపబడతాడు. దుఃసహుడు శివాలయంలో దొంగతనానికి వెళ్తాడు; కానీ దాదాపు ఆరిపోయిన దీపం, వత్తి సంబంధిత చర్యల వల్ల అనుకోకుండా ‘దీపసేవ’ వంటి పుణ్యకర్మ జరుగుతుంది. ఆలయ సేవకుడు అతన్ని గమనించగా భయంతో పారిపోతాడు; చివరకు రక్షకుల చేత హింసాత్మకంగా మరణిస్తాడు. తరువాత గంధారదేశంలో సుదుర్ముఖుడు అనే దుష్టరాజుగా జన్మించి, నీతిహీనుడైనా వంశపారంపర్య లింగాన్ని మంత్రరహితంగా అలవాటుగా పూజిస్తూ, తరచుగా దీపదానం చేస్తుంటాడు. వేటలో పూర్వసంస్కారబలంతో ప్రభాసానికి వచ్చి, న్యంకుమతీ తీరంలో యుద్ధంలో హతుడవుతాడు; శివపూజ ప్రభావంతో పాపక్షయం కలిగిందని చెప్పబడుతుంది. ఆపై అతడు తేజోవంతుడైన వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు)గా జన్మించి న్యంకుమతీ సమీపంలో లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి మహాదేవునికి విస్తృత స్తోత్రం చేస్తాడు. శివుడు ప్రత్యక్షమై సఖ్యత, దిక్పాల పదవి, ధనాధిపత్యం వంటి వరాలు ప్రసాదించి, ఆ స్థలం ‘కుబేరనగరం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుందని ప్రకటిస్తాడు. పడమర దిశలో ప్రతిష్ఠితమైన లింగం ‘సోమనాథ’ (ఇక్కడ ఉమానాథతో అనుబంధంగా)గా స్మరించబడుతుంది. ఫలశ్రుతి—శ్రీపంచమీనాడు విధివిధానంగా పూజ చేస్తే ఏడు తరాల వరకు స్థిరమైన లక్ష్మీ లభిస్తుందని చెబుతుంది.

41 verses

Adhyaya 291

भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ‘కౌబేర-సంజ్ఞక’మని పిలువబడే స్థలానికి ఉత్తరంగా ఉన్న భద్రకాళీ దేవీ క్షేత్రాన్ని సూచిస్తాడు. దేవి వాంఛితార్థ-ప్రదాయిని అని, వీరభద్రునితో కూడి దక్షయజ్ఞ విధ్వంసకథలో యజ్ఞభంగానికి కారణశక్తిగా ఉన్నదని స్పష్టంగా వర్ణించబడింది. తదుపరి కాలనియమం చెప్పబడుతుంది—చైత్రమాస తృతీయ తిథినాడు దేవీపూజ విశేష ఫలదాయకమని. చాముండా రూపాల విస్తృత ఆరాధనచేత భక్తునికి సౌభాగ్యం, విజయం, లక్ష్మీ నివాసం (సంపద) లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి చెప్పి, స్థల-సూచనను మరియు తిథి-విధానాన్ని కలిపి ఆచరణాత్మక ఉపాసన మార్గదర్శకంగా ఈ అధ్యాయం నిలుస్తుంది।

4 verses

Adhyaya 292

भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు కౌరవ-సంజ్ఞక స్థలానికి అవతల ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ఒక తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. అక్కడ దేవి భద్రకాళీ ఘోర తపస్సు చేసి, అనంతరం పరమభక్తితో రవి/సూర్యుని ప్రతిష్ఠ (సంస్థాపన) చేస్తుంది. రవివారము సప్తమి తిథితో కలిసిన సమయం ప్రత్యేక పూజాకాలమని చెప్పబడింది. ఎర్ర పుష్పాలు, ఎర్ర చందనాది లేపనాలతో అర్చన చేయడం శ్రేష్ఠమని పేర్కొంటుంది. భక్తితో చేసిన పూజ కోటి యజ్ఞఫలాన్ని ఇస్తుంది; వాత-పిత్తజన్య రోగాలు మరియు ఇతర విస్తృత వ్యాధుల నుండి విముక్తి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి. చివరగా తీర్థయాత్ర ఫలాన్ని సంపూర్ణంగా కోరువారు అదే స్థలంలో అశ్వదానం చేయవలెనని ఆజ్ఞ. స్థలారాధన, కాలనియమం, దానం—ఈ మూడు సమన్విత ధర్మాచరణగా ప్రతిపాదించబడతాయి.

5 verses

Adhyaya 293

कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు కుబేరునికి సంబంధించిన ఒక విశిష్ట పవిత్రస్థానాన్ని తత్త్వబోధగా వివరిస్తాడు. పుణ్యక్షేత్ర పటంలో నైరృత (దక్షిణ-పడమర) దిశలో కుబేరస్థానం ఉందని, అక్కడ కుబేరుడు స్వయంభూగా నివసించి సర్వదారిద్ర్యనాశకుడని ప్రకటించబడుతుంది. పంచమి తిథిన గంధం, పుష్పాలు, అనులేపనం మొదలైనవాటితో ప్రత్యేక పూజ చేయాలని విధానం చెప్పబడింది. ఆ స్థలం ఎనిమిది మకర-సంబంధిత “నిధాన”ాలతో అలంకృతమై ఉందని వర్ణన. కాలం–ద్రవ్యం–స్థలం అనే సమన్వయంతో భక్తి పూజ చేస్తే నిర్విఘ్నంగా నిధానప్రాప్తి, అపూర్వ ధనసమృద్ధి లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి తెలియజేస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 294

Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara

ఈ అధ్యాయం శివ–దేవి సంభాషణగా సాగుతుంది. కుబేరస్థానానికి తూర్పున ఉన్న పవిత్ర పుష్కరాన్ని విశిష్ట తీర్థంగా ఈశ్వరుడు దేవికి తెలియజేస్తాడు. చేపలను చంపే దుష్కర్మి అయిన ఒక కైవర్తుడు (మత్స్యకారుడు) ఎలా ఆధ్యాత్మిక సిద్ధిని పొందాడో వివరించమని దేవి అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు పూర్వవృత్తాంతం చెబుతాడు—మాఘమాసంలో చలితో బాధపడుతూ తడిచిన వల మోసుకొని అతడు పుష్కరక్షేత్రంలోకి వచ్చి, లతలు–వృక్షాలతో కప్పబడిన శైవ ప్రాసాదాన్ని చూశాడు. వేడి కోసం ప్రాసాదంపైకి ఎక్కి ధ్వజస్తంభ శిఖరంపై వలను ఎండలో ఆరబెట్టేందుకు పరచాడు; నిర్లక్ష్యం/మత్తుతో కింద పడిపోయి శివక్షేత్రంలోనే అకస్మాత్తుగా మరణించాడు. కాలక్రమంలో ఆ వల ధ్వజాన్ని బంధించి శుభకారణమైంది; ‘ధ్వజమాహాత్మ్యం’ వల్ల అతడు అవంతిలో ఋతధ్వజ అనే రాజుగా పునర్జన్మించి రాజ్యపాలన చేశాడు, విస్తృతంగా సంచరించాడు, రాజభోగాలు అనుభవించాడు. తరువాత జాతిస్మరుడై ప్రభాసక్షేత్రానికి తిరిగి వచ్చి అజోగంధ సంబంధిత ఆలయసముదాయాన్ని నిర్మించి/పునరుద్ధరించి, ఒక కుండ సమీపంలో ‘అజోగంధేశ్వర’ అనే మహాలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి దీర్ఘకాలం భక్తితో పూజించాడు. ఇక్కడ తీర్థక్రియలు విధించబడ్డాయి—పుష్కరంలోని పశ్చిమ కుండ ‘పాపతస్కర’లో స్నానం, అక్కడ బ్రహ్మ చేసిన పూర్వయజ్ఞాల స్మరణ, తీర్థావాహనం, అజోగంధేశ్వరలింగ ప్రతిష్ఠ/పూజ, మరియు ఉత్తమ బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణపద్మ దానం. ఫలశ్రుతి ప్రకారం గంధం, పుష్పాలు, అక్షతలతో శ్రద్ధగా పూజిస్తే ఏడు జన్మల పాపాలు కూడా నశిస్తాయి.

19 verses

Adhyaya 295

चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)

ఈశ్వరుడు దేవికి ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలోని పవిత్ర సముదాయాన్ని వివరిస్తాడు—గవ్యూతి ప్రమాణంతో నిర్ణయించిన దూరంలో ఉన్న శ్రేష్ఠమైన ఇంద్రస్థానం, చంద్రసరస్సు మరియు చంద్రమోదక జలాలతో అనుబంధమై ఉంటుంది. ఆ జలాలకు జరా (క్షయం/వృద్ధాప్యం) మరియు దారిద్ర్యాన్ని తొలగించే శక్తి ఉందని చెప్పబడింది. శుక్లపక్షంలో తీర్థం పెరుగుతుంది, కృష్ణపక్షంలో తగ్గుతుంది; అయినా పాపయుగంలో కూడా అది దర్శనమిస్తుంది. అక్కడ స్నానం చేయడం మహాపాపభారంతో ఉన్నవారికీ ఎక్కువ ఆలోచన లేకుండానే నిర్ణాయక ప్రాయశ్చిత్తమని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. తర్వాత అహల్యా ప్రసంగం, గౌతమ శాపంతో సంబంధమైన ఇంద్రుని ఘోర దోషం స్మరించబడుతుంది. ఇంద్రుడు విస్తార దానాలతో పూజ చేసి, సహస్ర సంవత్సరాలు శివుని ప్రతిష్ఠించాడు; ఆ రూపమే ‘ఇంద్రేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి, సమస్త అపరాధనాశకుడు. చివరగా యాత్రాక్రమం—చంద్రతీర్థంలో స్నానం, పితృదేవతలకు తర్పణాది అర్పణలు, ఇంద్రేశ్వరారాధన; దీనివల్ల నిస్సందేహంగా పాపవిముక్తి లభిస్తుంది.

8 verses

Adhyaya 296

ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రాభాస ఖండంలోని ‘దేవకుల’ అనే పవిత్ర క్షేత్రాన్ని తత్త్వపూర్వకంగా వర్ణిస్తాడు. అది ఆగ్నేయ దిశలో గవ్యూతి-ప్రమాణ దూరంలో ఉన్నదని, పురాతనకాలంలో దేవులు–ఋషుల సమావేశాల వల్ల దాని మహిమ స్థిరపడిందని, ముందుగా ప్రతిష్ఠితమైన లింగ ప్రభావంతోనే ఆ స్థలానికి ‘దేవకుల’ అనే ప్రామాణిక నామం కలిగిందని చెప్పబడింది. తదుపరి పశ్చిమదిశగా ‘ఋషులకు ప్రియమైన’ ఋషితోయా నది మహాత్మ్యం వస్తుంది—ఆ నది సమస్త పాపాలను హరించేదిగా పేర్కొనబడింది. విధివిధానాలతో స్నానం చేసి పితృదేవతలకు తర్పణాదులు చేస్తే దీర్ఘకాల పితృసంతృప్తి కలుగుతుందని నియమం చెప్పబడింది. దానధర్మం కూడా వివరించబడింది: ఆషాఢ అమావాస్యనాడు స్వర్ణం, అజినం, కంబళం దానం చేస్తే దాని పుణ్యం పౌర్ణమి వరకు క్రమంగా పెరిగి పదహారు రెట్లు అవుతుందని చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో—ఈ పవిత్ర భూభాగంలో స్నానం, తర్పణం, దానం చేయడం వల్ల ఏడు జన్మల పాపాలూ నశించి మోక్షం లభిస్తుందని ప్రకటించబడింది.

8 verses

Adhyaya 297

ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)

దేవి ఈశ్వరుని అడిగింది—‘ఋషితోయా’ అనే పవిత్ర జలము ఎలా ఉద్భవించింది, దాని మహిమ ఏమిటి, అది శుభమైన దేవదారువనానికి ఎలా చేరిందని. ఈశ్వరుడు చెప్పినదేమనగా, అనేక తపస్వి ఋషులు స్థానిక జలాలలో మహానదుల వంటి కర్మానందం కలగక బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లి బ్రహ్మను సృష్టికర్త‑పాలక‑సంహర్తగా స్తుతించి, అభిషేకస్నానానికి తగిన పాపనాశిని నదిని ప్రార్థించారు। బ్రహ్ముడు కరుణతో గంగా, యమునా, సరస్వతి మొదలైన నదీదేవతలను సమీక్షించి, వారిని తన కమండలులో సమీకరించి భూమిపై ప్రవహింపజేశాడు. ఆ జలమే లోకంలో ‘ఋషితోయా’గా ప్రసిద్ధి చెందింది—ఋషులకు ప్రియమైనది, సమస్త పాపాలను తొలగించేది—దేవదారువనానికి చేరి వేదవేత్త ఋషుల మార్గదర్శనంతో సముద్రం వైపు సాగింది। ఇది సాధారణంగా సులభంగా లభ్యమని చెప్పినా, మహోదయ, మహాతీర్థ, మూలచాండీశ సమీపం—ఈ మూడు స్థలాలలో ప్రత్యేకంగా దుర్లభ ఫలప్రాప్తి ఉందని పేర్కొంటుంది. స్నాన‑శ్రాద్ధాలకు కాలానుసార సమానత్వం కూడా ఇస్తుంది—ప్రాతః గంగా, సాయంకాలం యమునా, మధ్యాహ్నం సరస్వతి మొదలైనవి; ఫలశ్రుతి—పాపక్షయం, ఇష్టసిద్ధి।

36 verses

Adhyaya 298

गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)

ఈ అధ్యాయంలో పార్వతి ప్రభాసక్షేత్రంలో సంగాలేశ్వర సమీపంలో తీర్థరాజమైన ప్రయాగం, అలాగే గంగా–యమునా–సరస్వతుల ఉనికి ఎలా ఉందో వివరణ కోరుతుంది. ఈశ్వరుడు చెబుతాడు: పూర్వం లింగసంబంధిత ఘట్టంతో కూడిన దివ్యసభలో అనేక తీర్థాలు సమాగమించగా, వాటిలో ప్రయాగం తనను తాను దాచుకొని ‘గుప్త’మై ‘గుప్తప్రయాగ’మని ప్రసిద్ధి పొందింది. అనంతరం పవిత్ర స్థల నిర్మాణం వివరించబడుతుంది—పడమట బ్రహ్మకుండం, తూర్పు వైష్ణవకుండం, మధ్య రుద్ర/శివకుండం; అలాగే ‘త్రిసంగమ’ ప్రాంతంలో గంగా–యమునల సంగమ మధ్య సరస్వతి సూక్ష్మంగా, గుప్తంగా ప్రవహిస్తుందని చెప్పబడింది. కాలనియమాలతో పాటు స్నానాల ద్వారా క్రమక్రమంగా శుద్ధి సిద్ధాంతం చెప్పబడింది—మనస్సు, వాక్కు, శరీరం, సంబంధాలు, గుప్త దోషాలు, ఉపదోషాలు స్నానాలతో తొలగుతాయి; పునఃపునః స్నానం మరియు కుండాభిషేకం మహామలిన్యాలనూ శుద్ధి చేస్తాయని పేర్కొంటుంది. మాతృదేవతలకు నైవేద్య-దానాలతో పూజ, ముఖ్యంగా కృష్ణపక్ష చతుర్దశీనాడు, వారి అనుచరగణాల వల్ల కలిగే భయ నివారణకు విధించబడింది. శ్రాద్ధం పితృ–మాతృ వంశోద్ధారకమని ప్రశంసించబడింది; యాత్రాఫల సంపూర్ణత కోరువారికి వృషదానం సూచించబడింది. చివర ఫలశ్రుతి—ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినీ, శ్రద్ధతో అంగీకరిస్తే శంకరధామ ప్రాప్తికి దారి తెరుచుకుంటుంది।

34 verses

Adhyaya 299

माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)

ఈశ్వరుడు ప్రభాస క్షేత్రంలో దక్షిణ దిశలో కొద్దిగా దూరంలో ఉన్న మాధవ క్షేత్రం/ఆలయాన్ని వర్ణిస్తాడు. అక్కడి దేవుడు శంఖ-చక్ర-గదాధారి విష్ణుస్వరూపుడైన మాధవుడని తెలియజేస్తాడు. శుక్లపక్ష ఏకాదశినాడు జితేంద్రియుడైన భక్తుడు ఉపవాసం చేసి, చందనం-సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలు, అనులేపనాలతో విధివిధానంగా పూజిస్తే ‘పరమపదం’ లభిస్తుంది; అది పునర్జన్మరహిత స్థితి (అపునర్భవ)గా చెప్పబడింది. బ్రహ్ముని గాథ విష్ణుకుండంలో స్నానం చేసి మాధవారాధన చేయడం హరి స్వయంగా పరమాశ్రయంగా ఉన్న లోకానికి నేరుగా దారి అని ధృవీకరిస్తుంది. చివరగా ఫలశ్రుతిగా—ఈ వైష్ణవ మహాత్మ్యం అన్ని పురుషార్థాలను ప్రసాదించి, సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుందని చెప్పి, ఇది స్తుతి మాత్రమే కాక సంక్షిప్త ఆచార-పూజావిధిగా కూడా నిలుస్తుంది.

5 verses

Adhyaya 300

संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్రం ఉత్తర భాగంలో, వాయవ్య దిశకు అనుగుణంగా ఉన్న సంగాలేశ్వర లింగం మహిమ వర్ణించబడింది; అది “సర్వపాతకనాశనం” అని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. ఈశ్వరుడు వివరిస్తూ—బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రుడు (శక్రుడు) మరియు ఇతర లోకపాలకులు, ఆదిత్యులు, వసువులు అక్కడ లింగారాధన చేశారు. దేవసమూహం సమవేశమై ఆరాధన స్థాపించినందున భూమిపై ఈ క్షేత్రం “సంగాలేశ్వర”మని ప్రసిద్ధి చెందుతుందని నామకరణ కారణం చెప్పబడింది. మనుష్యులు సంగాలేశ్వరుని పూజిస్తే వంశంలో ఐశ్వర్యం నిలిచి దారిద్ర్యం దూరమవుతుందని, కేవలం దర్శనమే కురుక్షేత్రంలో వెయ్యి గోవులను దానం చేసిన ఫలంతో సమమని పేర్కొనబడింది. అమావాస్యనాడు స్నానం చేసి కోపం లేకుండా శ్రాద్ధం చేయాలని, అలా చేస్తే పితృదేవతలు దీర్ఘకాలం తృప్తి చెందుతారని చెప్పబడింది. క్షేత్ర పరిమితి అర్ధక్రోశ పరిభ్రమణమని, అది కోరికలు నెరవేర్చే పాపనాశకమని వర్ణన. ఈ మహాపుణ్య తీర్థ పరిధిలో మరణించినవారు—ఉత్తములు గాని మధ్యములు గాని—ఉన్నత గతి పొందుతారని; ఉపవాసంతో దేహత్యాగం చేసినవారు పరమేశ్వరునిలో లీనమవుతారని చెప్పబడింది. హింసామరణం, ప్రమాదమరణం, ఆత్మహత్య, సర్పదంశం, అపవిత్ర స్థితిలో మరణం వంటి వాటికీ ఇక్కడ అపునర్భవం (పునర్జన్మ నివారణ) కలుగుతుందని ప్రతిపాదించబడింది. చివరగా షోడశ శ్రాద్ధాలు, వృషోత్సర్గం, బ్రాహ్మణ భోజనం మొదలైన కర్మలతో మోక్షం సిద్ధమవుతుందని, ఈ మహాత్మ్య శ్రవణం పాపం, శోకం, దుఃఖం నశింపజేస్తుందని ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది.

17 verses

Adhyaya 301

Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వర–దేవి మధ్య సంక్షిప్త తత్త్వసంభాషణ ఉంది. ప్రభాస ఖండంలోని తీర్థజాలంలో సిద్ధేశ్వరాన్ని శ్రేష్ఠ లింగస్థానంగా పేర్కొని, దాని సమీపం మరియు దిశానిర్దేశంతో స్థితిని తెలియజేస్తుంది. దేవతలు త్వరగా ‘సంగాలేశ్వర’ అనే శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించారు; అనంతరం సిద్ధగణాలు ‘సిద్ధేశ్వర’ను సమస్త సిద్ధుల ప్రసాదకుడిగా స్థాపించి స్తుతించారు. శివుడు వరమిచ్చినట్లు—విధిపూర్వకంగా వచ్చి స్నానం చేసి, సిద్ధనాథుని పూజించి, జపం చేయువాడు, ముఖ్యంగా శతరుద్రీయం, అఘోర మంత్రం, మహేశ్వర గాయత్రీ జపించువాడు—ఆరు నెలలలోనే సిద్ధి మరియు అణిమాది శక్తులను పొందుతాడు. ఆశ్వయుజ మాస కృష్ణపక్ష చతుర్దశి మహారాత్రిలో నిర్భయంగా స్థిరచిత్తంతో సాధనచేసినవాడికి విశేష విజయము కలుగుతుందని చెబుతుంది. చివర ఫలశ్రుతిలో ఇది పాపనాశకము, సర్వకామఫలప్రదము అని ప్రకటిస్తుంది.

11 verses

Adhyaya 302

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి ప్రభాసక్షేత్రంలో గంధర్వేశ్వరమనే మహాశివక్షేత్రానికి వెళ్లమని ఆదేశిస్తాడు. అక్కడ లింగం ఉత్తర దిక్భాగంలో ఐదు ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్నదని మార్గసూచనగా కూడా చెప్పబడింది. ఆ క్షేత్ర దర్శనమాత్రంతో దర్శకుడు ‘రూపవాన్’ అవుతాడని, అంటే శరీరసౌందర్యం పెరుగుతుందని పేర్కొంటుంది. ఆ లింగాన్ని గంధర్వులు ప్రతిష్ఠించారని పవిత్ర ప్రాచీనతను తెలియజేస్తుంది. స్నానం చేసి ఒక్కసారి శాస్త్రోక్తంగా పూజ చేస్తే చాలు—సర్వ కోరికలు సిద్ధిస్తాయి, అలాగే ‘రక్తకంఠ’ అనే శుభలక్షణం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

3 verses

Adhyaya 303

Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)

అధ్యాయం 303లో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—ఉత్తరదిశగా ఒక ‘ఉత్తమ దేవత’ వద్దకు వెళ్లాలని, ఆ దేవత పూజ మహాపాతకనాశినిగా చెప్పబడిందని. ఆ దేవతకు పడమర వైపున శ్రేష్ఠమైన లింగం ఉంది; శేషనాగుని నాయకత్వంలో నాగులు ఘోర తపస్సుతో దానిని ప్రతిష్ఠించారు. నాగారాధితమైన ఆ దేవతను పూజించినవారికి జీవితాంతం విషబాధ కలగదని, సర్పాలు ప్రసన్నమై హాని చేయవని రక్షణాత్మక ధర్మభావం వివరించబడింది. అందువల్ల మనుషులు సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో ఆ లింగాన్ని పూజించాలి అని ఆజ్ఞ ఉంది. ఇంకా పడమర ప్రాంతంలోని పుణ్యప్రదమైన గంగాతీరంలో ఋషులు అనేక లింగాలను స్థాపించారని చెప్పబడింది. వాటి దర్శన-పూజలతో సమస్త పాపాలు నశించి, సహస్ర అశ్వమేధ యజ్ఞసమాన పుణ్యం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతిగా పేర్కొనబడింది.

7 verses

Adhyaya 304

गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)

ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు సంభాషణకు పీఠిక వేస్తాడు; ప్రభాసఖండంలోని సంగాలేశ్వర సమీపంలో త్రిపథగామిని గంగ స్థానికంగా ఎలా ప్రదర్శితమైందో ఈశ్వరుడు పార్వతికి వివరిస్తాడు. పార్వతి రెండు ఆశ్చర్యాలు అడుగుతుంది—గంగ అక్కడికి ఎలా వచ్చింది? అక్కడ త్రినేత్ర మత్స్యాలు ఎలా ఉన్నాయి? ఈశ్వరుడు కారణకథను చెబుతాడు: మహాదేవునికి సంబంధించిన శాపప్రసంగంలో భాగమైన కొందరు ఋషులు పశ్చాత్తాపంతో సంగాలేశ్వరంలో ఘోర తపస్సు, పూజ చేస్తారు. వారి భక్తికి ప్రసన్నుడైన శివుడు లోకనిదర్శనార్థం వారికి త్రినేత్రచిహ్నం ప్రసాదించి, అభిషేకార్థం గంగను అక్కడ ప్రదర్శింపజేస్తానని వరం ఇస్తాడు. వెంటనే గంగ మత్స్యాలతో సహా ప్రकटిస్తుంది; ఋషుల దర్శనంతో ఆ మత్స్యాలూ శివానుగ్రహంతో త్రినేత్రులవుతాయి. తర్వాత ఆచారం–ఫలితం చెప్పబడింది: ఆ కుండంలో స్నానం చేస్తే పంచపాతక విమోచనం కలుగుతుంది. అమావాస్యనాడు స్నానం చేసి బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణం, గోవు, వస్త్రం, నువ్వులు దానం చేసినవాడు శివకృపా-చిహ్నరూప ‘త్రినేత్రత్వం’ పొందుతాడని చెప్పబడింది. ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడమే కూడా పుణ్యదాయకం, ఇష్టఫలప్రదమని ఉపసంహారం।

35 verses

Adhyaya 305

Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణ రూపంలో ప్రభాస ప్రాంతంలోని ‘నారదాదిత్య’ అనే సూర్యక్షేత్ర మహిమను వివరిస్తారు. అక్కడ సూర్యదర్శనం వల్ల జరా (వృద్ధాప్యం) మరియు దారిద్ర్యం తొలగుతాయని చెప్పబడింది. దేవి—నారదుడు జరాగ్రస్తుడెట్లా అయ్యాడు? అని అడుగుతుంది. శివుడు ద్వారావతిలో జరిగిన కథను చెబుతాడు—కృష్ణుని కుమారుడు సాంబుడు నారదునికి తగిన గౌరవం చూపకపోవడంతో నారదుడు బోధిస్తాడు; సాంబుడు తపస్సు జీవనాన్ని విమర్శించి కోపంతో నారదుని జరాధీనుడవు అని శపిస్తాడు. జరతో బాధపడిన నారదుడు శుచిగా, ఏకాంతంగా ఉన్న స్థలానికి వెళ్లి అందమైన సూర్యప్రతిమను ప్రతిష్ఠించి ‘సర్వ దారిద్ర్యనాశకుడు’గా సూర్యుని స్తోత్రాలతో స్తుతిస్తాడు—ఋక్/సామ స్వరూపుడు, నిర్మల జ్యోతి, సర్వవ్యాపి కారణం, తమోనాశకుడు అని కీర్తిస్తాడు. ప్రసన్నుడైన సూర్యుడు ప్రత్యక్షమై వరం ఇస్తాడు—నారదుడు మళ్లీ యౌవనదేహాన్ని పొందుతాడు. ఇంకా, రవివారంతో కలిసి సప్తమి తిథి వచ్చిన రోజున సూర్యదర్శనం చేస్తే రోగభయం తొలగుతుందని నియమం చెప్పబడింది. చివరలో ఈ క్షేత్రం పాపనాశక శక్తిని ఫలశ్రుతిగా ప్రకటిస్తుంది।

27 verses

Adhyaya 306

सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)

ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్ర ఉత్తరభాగంలో ఉన్న పాపనాశక తీర్థం ‘సాంబాదిత్య’ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. జాంబవతి కుమారుడు సాంబుడు తండ్రి కోపశాపంతో బాధపడుతూ విష్ణువును శరణు వేడుకుంటాడు. విష్ణువు అతనికి ప్రభాసక్షేత్రంలోని ఋషితోయా నది సుందర తీరాన, బ్రాహ్మణులతో శోభించే ‘బ్రహ్మభాగం’కు వెళ్లమని ఆజ్ఞాపించి, అక్కడ సూర్యరూపంలో వరం ఇస్తానని హామీ ఇస్తాడు. సాంబుడు అక్కడికి చేరి భాస్కరుని అనేక స్తోత్రాలతో స్తుతిస్తాడు; ఋషితోయా తీరంలో నారదుడు తపస్సు చేసే స్థలాన్ని దర్శిస్తాడు. స్థానిక బ్రాహ్మణులు బ్రహ్మభాగ పవిత్రతను నిర్ధారించి అతని సంకల్పాన్ని అనుమోదిస్తారు; సాంబుడు నిత్యపూజ, తపస్సు ఆచరిస్తాడు. విష్ణువు దేవకార్య విభాగాన్ని చెప్పి—రుద్రుడు ఐశ్వర్యదాత, విష్ణువు మోక్షదాత, ఇంద్రుడు స్వర్గదాత; జలం-భూమి-భస్మం శుద్ధికరాలు, అగ్ని రూపాంతరకారి, గణేశుడు విఘ్నహర్త—కాని దివాకరుడే విశేషంగా ఆరోగ్యదాత అని నిర్ధారిస్తాడు. శాపబాధ వల్ల సాధారణ వరాలు సిద్ధించక, విష్ణువు సూర్యరూపంలో ప్రత్యక్షమై సాంబుడిని కుష్ఠురోగం నుంచి విముక్తి చేసి శుద్ధి ప్రసాదిస్తాడు. సాంబుడు అక్కడ నిత్యసన్నిధి కోరగా, సూర్యుడు దేహశుద్ధిని వాగ్దానం చేసి వ్రతం ఉపదేశిస్తాడు—ఆదివారం వచ్చే సప్తమీనాడు ఉపవాసం, రాత్రి జాగరణం. భక్తితో స్నానం, ఆదివారం సాంబాదిత్య పూజ, సమీప పాపనాశక కుండంలో శ్రాద్ధం-బ్రాహ్మణభోజనం చేస్తే ఆరోగ్యం, ధనం, సంతానం, కోరికలసిద్ధి, సూర్యలోక గౌరవం లభిస్తాయని; వంశంలో కుష్ఠం వంటి పాపజన్య వ్యాధులు కలగవని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

30 verses

Adhyaya 307

अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)

అధ్యాయం 307లో ఈశ్వరుడు—మునుపు చెప్పిన సాంబాదిత్యానికి కొంత తూర్పు దిశలో ‘అపర-నారాయణ’ అనే దివ్యస్థానం ఉందని వర్ణిస్తాడు. అక్కడ సూర్యుడు విష్ణుస్వరూపుడని చెప్పి, భక్తులకు వరాలు ప్రసాదించుటకు భగవాన్ ‘అపర’ అంటే ఇతర/అధిక రూపాన్ని ధరించుట వల్ల ‘అపర’ అనే నామం ఏర్పడిందని వివరిస్తాడు. తదుపరి విధినిర్దేశం—ఆ స్థలంలో పుండరీకాక్షుని విధానతః పూజించవలెను, ముఖ్యంగా ఫాల్గుణ శుక్ల ఏకాదశినాడు. ఫలశ్రుతి స్పష్టం: పాపక్షయం కలిగి, కోరిన సమస్త ఫలసిద్ధి లభిస్తుంది; స్థలం-దేవత-తిథి-కర్మ-ఫలముల సంక్షిప్త మార్గం ఇక్కడ సూచించబడింది।

5 verses

Adhyaya 308

मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)

త్రిలోకాల్లో ప్రసిద్ధమైన ‘మూలచండీశ’ లింగ మహిమ ఎలా ఏర్పడిందో ఈశ్వరుడు దేవికి వివరిస్తాడు. దేవదారువనంలో ఆయన Ḍiṇḍి అనే భిక్షుక-తపస్వి రూపంలో ప్రేరకంగా ప్రత్యక్షమవగా ఋషులు కోపించి శాపం పెట్టారు; దాని ఫలితంగా ప్రధాన లింగం పడిపోయింది. శుభలక్షణం హరించబడడంతో కలత చెందిన ఋషులు బ్రహ్మను ఆశ్రయించారు. బ్రహ్మ—కుబేరాశ్రమ సమీపంలో గజరూపంలో ఉన్న రుద్రుని చేరి క్షమాపణ కోరమని ఉపదేశించాడు. ప్రయాణంలో గౌరీ కరుణతో గోరసం (పాలు) అందించి, అలసట తొలగేలా ఒక శ్రేష్ఠ స్నానస్థలాన్ని కల్పిస్తుంది; వేడి నీటి సంబంధంతో అది ‘తప్తోదక కుండం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. చివరికి ఋషులు రుద్రుని దర్శించి స్తుతి చేసి అపరాధాన్ని ఒప్పుకొని సమస్త జీవుల క్షేమాన్ని ప్రార్థిస్తారు. రుద్రుడు ప్రసన్నుడై లింగాన్ని మళ్లీ ఎత్తి ప్రతిష్ఠిస్తాడు (ఉన్నత భావంతో) మరియు ఫలశ్రుతి చెబుతాడు—మూలచండీశ దర్శనం మహా జలకార్యాలకన్నా అధిక పుణ్యదాయకం; స్నానానంతరం పూజ, దానాలు విధిగా చెప్పబడ్డాయి, వాటి ద్వారా శక్తి, ప్రభావం, లోకసామ్రాజ్య సూచక ఫలాలు పురాణ శైలిలో లభిస్తాయని పేర్కొంటుంది. అధ్యాయం చివర లింగనామ వ్యుత్పత్తి (చండీకి ఈశుడు; పడిన స్థలం ‘మూల’) మరియు సంగమేశ్వర, కుండికా, తప్తోదకాది తీర్థాల సూచికను ఇస్తుంది.

69 verses

Adhyaya 309

Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి సంక్షిప్తంగా తీర్థ-భౌగోళిక సూచనలు మరియు పూజావిధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. యాత్రికుడు చండీశుని ఉత్తరంగా ఉన్న ‘చతుర్ముఖ’ అనే వినాయక క్షేత్రానికి వెళ్లాలని, ఈశాన్య దిశలో నాలుగు ధనుస్సుల దూరంలో అది ఉన్నదని దిశా-దూర సూచనలతో చెబుతాడు. అక్కడ శ్రద్ధతో, ప్రయత్నపూర్వకంగా జాగ్రత్తగా పూజ చేయాలి—గంధం, పుష్పాలు, భక్ష్య-భోజ్య నైవేద్యాలు, ముఖ్యంగా మోదకాలు సమర్పించాలి. చతుర్థీ తిథిన పూజ చేస్తే సిద్ధి లభిస్తుందని, నియమబద్ధ భక్తితో విఘ్నాలు తొలగి ధార్మిక కార్యాలు విజయవంతమవుతాయని భావం।

4 verses

Adhyaya 310

कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara

అధ్యాయం 310లో ఈశ్వరవాక్యంగా ప్రాభాసక్షేత్రంలో కలంబేశ్వర క్షేత్రస్థానాన్ని సూచించారు. అది వాయవ్య (ఉత్తర-పడమర) దిశలో ‘ధనుర్ద్వితయ’ అంటే రెండు ధనుస్సుల దూరంలో ఉన్నదని చెప్పబడింది. కలంబేశ్వరుని దర్శనం మరియు పూజ మాత్రమే చేసినా సమస్త కిల్బిషాలు (నైతిక మలినాలు) తొలగి, ఇది సర్వపాతకనాశకమని ప్రకటించారు. సోమవారం అమావాస్య కలిసినప్పుడు అక్కడ విశేష పుణ్యఫలం కలుగుతుందని పేర్కొన్నారు. పుణ్యఫలాన్ని కోరేవారు అక్కడ విప్రులకు భోజనం పెట్టి అతిథిసత్కారరూప దానం చేయాలని ఉపదేశించి, చివరలో ఇది ప్రాభాసఖండంలోని ప్రాభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ‘కలంబేశ్వరమాహాత్మ్య’మని ముగించారు।

3 verses

Adhyaya 311

गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)

ఈ అధ్యాయంలో సంక్షిప్తంగా తత్త్వోపదేశాత్మక ధార్మిక సంభాషణ ఉంది. ఈశ్వరుడు మహాదేవిని గోపాలస్వామి హరి క్షేత్రానికి వెళ్లమని ఆజ్ఞాపించి, స్థలాన్ని స్పష్టంగా సూచిస్తాడు—చండీశుని నుండి తూర్పు దిశలో ఇరవై ధనుస్సుల దూరంలో ఆ దేవాలయం ఉన్నదని చెబుతాడు. అక్కడ హరి దర్శనం, పూజలు సమస్త పాపాలను శమింపజేసి దారిద్ర్య తరంగాలను నశింపజేస్తాయని పురాణోక్త ఫలశ్రుతి. ముఖ్యంగా మాఘమాసంలో పూజతో పాటు జాగరణ (రాత్రి జాగరణ) చేయమని ప్రశంసించబడింది; ఇలా చేసిన భక్తుడు పరమపదాన్ని పొందుతాడని ముగింపు చెబుతుంది।

3 verses

Adhyaya 312

Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుని ఉపదేశరూపంగా క్షేత్రనిర్దేశం మరియు వ్రతవిధానం సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది. ఉత్తర భాగంలో ‘ఎనిమిది ధనుస్సుల’ దూరంలో సూర్యస్వరూపుడైన బకులస్వామి ఆలయం ఉందని, ఆయన దర్శనం దుఃఖ-శోక-క్లేశాలను నశింపజేస్తుందని వర్ణించబడింది. తదుపరి విధానం: రవివారంలో సప్తమి తిథి కలిసినప్పుడు రాత్రంతా జాగరణ చేయాలి. దీని ఫలంగా సమస్త కోరికలు సిద్ధిస్తాయి, సూర్యలోకంలో గౌరవం మరియు ఉన్నతి లభిస్తాయని చెప్పబడింది. ఉపసంహారంలో ఇది స్కందమహాపురాణం, ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలోని ‘బకులస్వామి-మాహాత్మ్య’ అధ్యాయమని పేర్కొనబడింది.

3 verses

Adhyaya 313

उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)

ఈ అధ్యాయంలో ‘ఈశ్వర ఉవాచ’ రూపంలో ప్రామాణిక ధార్మిక ఉపదేశం ఇవ్వబడింది. ప్రభాసక్షేత్రంలోని వాయవ్య (ఉత్తర-పడమర) దిశలో, పదహారు ధనువు దూరంలో ఉన్న “ఉత్తరార్క” అనే పవిత్ర ఉపతీర్థాన్ని సూచించి దాని మహిమను వివరిస్తుంది. ఈ స్థలం ‘సద్యః ప్రత్యయకారక’మని—సాధకునికి వెంటనే ఫలానుభూతిని కలిగించేదిగా—చెప్పబడింది. ఇక్కడ నింబ-సప్తమీ వ్రతాచరణను విధిగా పేర్కొని, దాన్ని ఆచరించినవారికి సమస్త రోగాల నుండి విముక్తి, ఆరోగ్యలాభం కలుగుతుందని ఫలశ్రుతిగా ప్రకటించబడింది.

2 verses

Adhyaya 314

ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి చెప్పిన సంభాషణలో, ప్రభాస ఖండంలో సముద్రతీరాన దేవకులాగ్నేయ గవ్యూతిలో ఉన్న ‘ఋషితీర్థం’ అనే మహాతీర్థ మహిమను వివరించారు. ఆ స్థలం అత్యంత సుందరమై మహాప్రభావశాలిగా చెప్పబడింది; అక్కడ పాషాణాకృతులుగా ఉన్న ఋషులు మనుష్యులకు ఇప్పటికీ దర్శనమిస్తారని, అలాగే ఆ తీర్థం సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుందని స్పష్టంగా పేర్కొంటుంది. జ్యేష్ఠ మాస అమావాస్య నాడు శ్రద్ధగల భక్తులు స్నానం చేయాలి; ముఖ్యంగా పిండదానం చేసి పితృకార్యాన్ని నిర్వహించాలి అని కాల-విధానం చెబుతుంది. ఋషితోయ సంగమంలో స్నానం, శ్రాద్ధం అరుదైనవి మరియు మహాఫలప్రదమైనవిగా వర్ణించబడ్డాయి. తరువాత గోప్రదానం ప్రశంసించబడింది; సామర్థ్యానుసారం బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలని ఆజ్ఞ—తీర్థయాత్ర దానధర్మం, అతిథిసత్కారంతో సమన్వితమవుతుందని సూచిస్తుంది.

5 verses

Adhyaya 315

मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)

ఈ అధ్యాయంలో శివ–దేవి సంభాషణలో సంక్షిప్త క్షేత్రోపదేశం చెప్పబడింది. ఈశ్వరుడు మహాదేవిని పశ్చిమ దిశలో అర్ధక్రోశ దూరంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన ‘మారుదార్యా’ అనే స్థలానికి వెళ్లమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. అక్కడి దేవి మరుత్‌గణాలచే పూజింపబడినదిగా, ‘సర్వకామఫలప్రద’గా వర్ణించబడుతుంది. తదుపరి కాలనియమం, పూజావిధానం సూచించబడుతుంది—ప్రత్యేకంగా మహానవమి రోజున, అలాగే సప్తమి రోజున కూడా, గంధ–పుష్పాది ఉపచారాలతో శ్రద్ధగా పూజ చేయవలెనని చెప్పబడింది. స్థలం, కాలం, విధానం అనే పురాణ సంబంధాన్ని చూపిస్తూ, కోరిన ఫలాలు మరియు పుణ్యలాభం కోసం నియమిత భక్తిప్రయోగాన్ని బోధిస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 316

क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)

ఈ అధ్యాయంలో దేవకులానికి సమీపంలోని శంబరస్థానంలో, దేవకులం నుండి పంచ గవ్యూతి దూరంలో ‘క్షేమాదిత్య’ అనే దేవప్రతిష్ఠ ఉన్నదని నిర్దేశించబడింది. ఆ దేవుని దర్శనం మాత్రముచేత భక్తునికి క్షేమార్థసిద్ధి, శుభసంపదలు కలుగుతాయని మహిమ చెప్పబడింది। అలాగే సప్తమీ తిథి ఆదివారంతో కలిసినప్పుడు చేసిన పూజ సర్వకామదా, అనగా కోరిన ఫలములను ప్రసాదించేదిగా ప్రకటించబడింది. చివరికి ఇది దేవకుల తీర్థస్థ ఉపదేశరూప తీర్థమాహాత్మ్యవచనమని నిరూపించబడింది।

4 verses

Adhyaya 317

कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాసక్షేత్రంలోని దిశా-సూచకాలతో పేర్కొనబడిన ఒక స్థలంలో దేవి అవతరణకథను వివరిస్తాడు. అక్కడ పవిత్ర నదీ తీరంలో మహర్షులు మహా వైదిక యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తుంటారు—వేదఘోష, గాన-వాద్య ధ్వని, ధూపదీపాలు, హవిస్సులు, పండిత ఋత్వికుల క్రమబద్ధ ఆచారాలతో ఆ వాతావరణం పవిత్రంగా మారుతుంది. అప్పుడు మాయాశక్తిలో నిపుణులైన బలవంతమైన దైత్యులు యజ్ఞాన్ని భంగం చేయడానికి ప్రత్యక్షమవుతారు. భయంతో జనులు చెదరిపోతారు; కానీ అధ్వర్యుడు ధైర్యంగా రక్షాహోమం చేసి ఆహుతి సమర్పిస్తాడు. ఆ సంస్కృత కర్మం నుండి తేజోమయీ శక్తి అవతరిస్తుంది—ఆయుధధారిణి, భయంకర రూపిణి—మరియు విఘ్నకారులను సంహరించి యజ్ఞశాంతిని పునఃస్థాపిస్తుంది. ఋషులు దేవిని స్తుతిస్తారు; దేవి వరం ఇస్తుంది. తపస్సు చేసేవారి మరియు యజ్ఞధర్మ రక్షణార్థం ఆ స్థలంలో శాశ్వత నివాసం చేయమని వారు కోరగా, ఆమె అక్కడ ‘కంటకశోషిణీ’ అనే నామంతో స్థిరపడుతుంది—కంటకంలాంటి ఉపద్రవాలను శోషించి నశింపజేసేది. చివరగా అష్టమి లేదా నవమి తిథిలో పూజావిధానం చెప్పి, ఫలశ్రుతిగా రాక్షస-పిశాచ భయనాశం మరియు పరమ సిద్ధి ప్రాప్తి ప్రకటించబడింది.

24 verses

Adhyaya 318

ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్ర వివరణలో భాగంగా ఒక సంక్షిప్త తత్త్వసూచన ఉంది. ఈశ్వరుడు సూచనాస్థానానికి దూరం కాకుండా తూర్పు దిశలో ఉన్న అత్యంత ప్రభావశాలీ లింగాన్ని వర్ణిస్తాడు; అది పాపక్షయాన్ని కలిగించేది. ఆ లింగానికి ‘బ్రహ్మేశ్వర’ అనే నామం, అలాగే బ్రాహ్మణులు ప్రతిష్ఠించినదని చెప్పడం ద్వారా ప్రతిష్ఠా-పరంపరా ప్రామాణ్యం సూచించబడుతుంది. ఇక్కడ ఆచారక్రమం కూడా సూచితం: ముందుగా ఋషితోయా-జలంలో స్నానం చేసి, తరువాత బ్రహ్మేశ్వర లింగపూజ చేయాలి. ఫలశ్రుతి శుద్ధితో పాటు జ్ఞానపరిణామాన్ని కూడా చెబుతుంది—భక్తుడు వేదవిదుడవుతాడు, అర్హ బ్రాహ్మణత్వం పొందుతాడు, జాడ్యభావం (మానసిక మందత్వం/జడత్వం) నుండి విముక్తి పొందుతాడు. భూగోళస్థానం, విధిక్రమం, ఫలితం—ఇవి ఒకటిగా ప్రతిపాదించబడ్డాయి.

3 verses

Adhyaya 319

उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)

ఈశ్వర–దేవీ సంభాషణలో శివుడు దేవికి ఋషితోయా నదీ తీరానికి సమీపంగా ఉత్తర దిశలోని శుభప్రదేశాన్ని చూపించి, అక్కడ ‘ఉన్నత’ అనే స్థలాన్ని పరిచయం చేస్తాడు. దేవి ఆ పేరుకు వ్యుత్పత్తి, బ్రాహ్మణులకు ఆ స్థలాన్ని ‘బలవంతంగా’ దానం చేసిన సందర్భం, అలాగే సరిహద్దుల విస్తీర్ణం గురించి అడుగుతుంది. శివుడు ‘ఉన్నత’ అనే నామానికి అనేక కారణాలు చెబుతాడు—మహోదయలో లింగం ఉద్ధృతంగా/ప్రకటంగా ఉండటం, ప్రభాసంతో సంబంధమైన ‘ఉన్నత ద్వారం’, మరియు ఋషుల శ్రేష్ఠ తపస్సు–విద్యల వల్ల ఆ స్థల మహిమ పెరగడం. తదుపరి అనేక తపస్వి ఋషులు దీర్ఘకాలం తపస్సు చేస్తారు. శివుడు భిక్షుక రూపంలో ప్రత్యక్షమై గుర్తింపబడినా, చివరికి ఋషులు మూలచండీశ లింగ దర్శనమే పొందుతారు. ఆ దర్శనంతో స్వర్గారోహణం జరుగుతుండటంతో మరెందరో అక్కడికి చేరుతారు. అప్పుడు ఇంద్రుడు (శతక్రతు) వజ్రంతో లింగాన్ని కప్పి ఇతర ఋషులకు దర్శనం అడ్డుకుంటాడు. కోపించిన ఋషులను శివుడు శాంతింపజేసి, స్వర్గం అనిత్యం అని బోధించి, అగ్నిహోత్రం, యజ్ఞం, పితృపూజ, అతిథి సత్కారం, వేదాధ్యయనం నిరంతరం సాగే అద్భుత నివాసాన్ని స్వీకరించమని ఆదేశిస్తాడు—జీవితాంతంలో తన కృపతో మోక్షం ప్రసాదిస్తానని హామీ ఇస్తాడు. విశ్వకర్మను నిర్మాణానికి పిలుస్తారు; గృహస్థులు లింగ ప్రాంతానికి అతి సమీపంలో శాశ్వతంగా నివసించకూడదని అతడు సూచిస్తాడు. అందువల్ల శివుడు ఋషితోయా తీరంలోని ఉన్నతలో నిర్మాణం చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ‘నగ్నహర’ సహా దిశా సూచికలతో ఎనిమిది యోజనాల పరిమాణం గల పవిత్ర మండలాన్ని వివరిస్తారు. కలియుగ రక్షణకు మహాకాలుడు రక్షకుడు, ఉన్నతం విఘ్నరాజ/గణనాథుడిగా ధనదాత, దుర్గాదిత్యుడు ఆరోగ్యదాత, బ్రహ్మ పురుషార్థాలు–మోక్షం ప్రసాదించేవాడని వరాలు చెప్పబడతాయి. చివరికి స్థలకేశ్వర ప్రతిష్ఠ, యుగానుసార ఆలయ వర్ణన, మాఘ శుక్ల చతుర్దశినాడు రాత్రి జాగరణతో కూడిన ప్రత్యేక వ్రతం పేర్కొనబడుతుంది.

71 verses

Adhyaya 320

लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas

ఈశ్వర-దేవి సంభాషణలో ఈ అధ్యాయం పుణ్యక్షేత్రం ఆగ్నేయ భాగంలో ఉన్న అత్యంత పుణ్యప్రదమైన లింగద్వయ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ లింగాలను విశ్వకర్మ స్థాపించాడని చెప్పబడుతుంది; నగర నిర్మాణార్థం త్వష్టా వచ్చి ముందుగా మహాదేవుని ప్రతిష్ఠించి, ఆపై నగరాన్ని నిర్మించి, లింగద్వయాన్ని (మళ్లీ) ప్రతిష్ఠించాడని కథనం—నగరవ్యవస్థ మరియు పవిత్ర ప్రతీక స్థాపన పరస్పరంగా బలపరచుకుంటాయని సూచిస్తుంది. తదుపరి మూలకథ నుండి ఆచారోపదేశానికి మారి, కార్యారంభంలోనూ కార్యాంతంలోనూ, ముఖ్యంగా ప్రయాణాలు మరియు వివాహయాత్ర/బరాత్ సందర్భాల్లో, లింగద్వయ పూజ తక్షణ ఫలదాయకమని విధానంగా చెప్పబడింది. సుగంధ ద్రవ్యాలు, అమృతసదృశ ద్రవాలు, వివిధ నైవేద్యాలు శ్రద్ధతో సమర్పించాలనీ, ఇది కేవలం ఆచారమాత్రం కాక జాగ్రత్తతో కూడిన ఉద్దేశ్యభక్తికి నైతిక మార్గదర్శకమని స్పష్టం చేస్తుంది.

6 verses

Adhyaya 321

उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)

ఈ అధ్యాయము శివ–దేవి సంభాషణగా సాగుతుంది. ఈశ్వరుడు మనుష్యుల పాపనాశకమైన ఒక గూఢమైన, శ్రేష్ఠమైన పుణ్యస్థలాన్ని ‘ఉన్నతస్థానం’గా ప్రకటించి, అక్కడ బ్రహ్మ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. దేవి—ఇక్కడ బ్రహ్మ బాలరూపుడని ఎలా అంటారు? ఇతరత్రా వృద్ధరూపంగా వర్ణించబడతాడు కదా—అని ప్రశ్నించి, ఆ స్థలస్థానం, బ్రహ్మ అక్కడ ఉండటానికి కారణం, పూజావిధి మరియు కాలాన్ని అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు—ఋషితోయా సమీపంలో బ్రహ్మ ప్రధానాసనం ఉందని, ప్రభాసక్షేత్రంలో త్రివిధ పూజాభూగోళం ఉందని చెబుతాడు: శుభ నదీతీరంలో బ్రహ్మ, అగ్నితీర్థంలో రుద్ర, రమ్యమైన రైవతక గిరిపై హరి (దామోదరుడు)। సోముని ప్రార్థనవల్ల బ్రహ్మ ఉన్నతస్థానంలో ఎనిమిదేళ్ల బాలుడిగా అవతరించాడని, కేవలం దర్శనమే భక్తులను పాపాల నుంచి విముక్తులను చేస్తుందని కథనం. తదనంతరం సిద్ధాంతస్తుతి—బ్రహ్మకు సమానమైన దేవుడు, గురువు, జ్ఞానం లేదా తపస్సు లేదు; పితామహునిపై భక్తితోనే సంసారదుఃఖం నుంచి మోక్షం లభిస్తుంది. చివరగా—ముందుగా బ్రహ్మకుండంలో స్నానం చేసి, తరువాత పుష్పాలు, ధూపం మొదలైన ఉపచారాలతో బాలబ్రహ్మను విధివిధానంగా పూజించమని ఉపదేశం.

17 verses

Adhyaya 322

दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి దక్షిణదిశలో ఉన్న “దుర్గాదిత్య” అనే పవిత్ర క్షేత్ర మహిమను వివరిస్తాడు; అది సమస్త పాపాలను హరించేదిగా చెప్పబడింది. ఆ క్షేత్రనామానికి కారణకథలో—దుఃఖనాశిని దుర్గాదేవి ఒకసారి క్లేశంతో బాధపడగా, ఉపశమనం కోసం సూర్యదేవుని ప్రసన్నం చేయుటకు దీర్ఘ తపస్సు చేసింది. తపస్సుకు సంతుష్టుడైన దివాకరుడు దర్శనమిచ్చి వరం కోరమన్నాడు. దేవి తన దుఃఖనాశాన్ని కోరగా, సూర్యుడు ఇలా ప్రవచించాడు—త్వరలో భగవాన్ త్రిపురాంతకుడు (శివుడు) ఒక ఎత్తైన శుభస్థలంలో ఉత్తమ లింగాన్ని స్థాపిస్తాడు; ఆ స్థలంలో నా నామం “దుర్గాదిత్య”గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది అని చెప్పి అంతర్ధానమయ్యాడు. చివరగా ఆచరణవిధి—ఆదివారంతో కూడిన సప్తమీ నాడు దుర్గాదిత్య పూజ చేయాలి; ఫలశ్రుతిగా అన్ని కష్టాలు తగ్గి, కుష్ఠం సహా అనేక చర్మరోగాలు శమిస్తాయని చెప్పబడింది.

8 verses

Adhyaya 323

Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara

శివ–దేవి ఉపదేశ సంభాషణలో ఈశ్వరుడు, ముందుగా చెప్పబడిన పుణ్యస్థానానికి ‘దక్షిణంగా’ ఋషితోయా నది తీరంలో ఉన్న ఒక క్షేత్రాన్ని దేవి దృష్టికి తెస్తాడు. ఆ స్థలం క్షేమేశ్వరమని గుర్తింపబడింది; నామపరంపర కూడా చెప్పబడుతుంది—పూర్వకాలంలో అది భూతీశ్వరమని ప్రసిద్ధి, కలియుగంలో క్షేమేశ/క్షేమేశ్వరమని ప్రకటించబడింది. అధ్యాయంలోని ఆచరణాత్మక బోధ సంక్షిప్తంగా తీర్థయాత్రకే కేంద్రీకృతం: ఆ దేవుని దర్శనం చేసి అనంతరం పూజ చేయడం మాత్రమేతో భక్తుడు సమస్త కిల్బిషాల (పాప/అశుద్ధి) నుండి విముక్తి పొందుతాడని చెప్పబడింది. ఉపసంహారంలో ఇది స్కందమహాపురాణం 81,000 శ్లోక సంహితలో, ప్రాభాస ఖండం—ప్రాభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలోని ‘క్షేమేశ్వరమాహాత్మ్య-వర్ణన’ అధ్యాయమని నిర్దేశించబడింది.

4 verses

Adhyaya 324

गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాస క్షేత్రం ఉత్తర భాగంలో, వాయవ్య (ఉత్తర-పడమర) దిశా ఉపప్రాంతంలో ఉన్న గణనాథ/వినాయక స్థానం మహాత్మ్యాన్ని, పూజావిధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ వినాయకుడు “సర్వసిద్ధి ప్రదాత” అని చెప్పబడతాడు; అలాగే అతడు పూర్వం ధనదుడు (కుబేరుడు) యొక్క సహచరుడై, ఇప్పుడు గణనాథ రూపంలో నిధుల రక్షకుడిగా ఉండి జీవులకు విజయసిద్ధిని ప్రసాదించేందుకు అక్కడ నిలిచినవాడని సమన్వయంగా వివరిస్తారు। తదుపరి కాలనియమంతో కూడిన సంక్షిప్త ఆచారం చెప్పబడుతుంది—చతుర్థీ తిథి భౌమవారం (మంగళవారం)తో కలిసినప్పుడు భక్ష్య, భోజ్య, మోదకాది నైవేద్యాలతో విధివిధానంగా పూజ చేయాలి. చివరగా ఫలశ్రుతిగా, ఈ విధంగా సక్రమంగా ఆరాధిస్తే ధ్రువసిద్ధి, అనగా నిశ్చిత విజయఫలం లభిస్తుందని ప్రకటించబడుతుంది।

4 verses

Adhyaya 325

उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—ఋషితోయంతో పవిత్రమైన అందమైన నదీ తీరంలో ఉన్న వినాయకుని ఉత్తమ క్షేత్రానికి వెళ్లాలని. అక్కడి దేవుడు గణేశుడు/గణనాథుడు, దేవగణాల నాయకుడు; త్రిపుర సంహారక విశ్వశక్తితో ఏకత్వంగా, శైవ భావంలో ఆయన మహిమను వివరించారు. ప్రభాస మహాక్షేత్రంలో ఆయన ఉన్నత గజరూపంలో విరాజిల్లుతూ, అనేక గణాలతో పరివృతుడై ఉంటాడు. యాత్ర నిర్ఘాతం కావడానికి భక్తులు సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో పూజ చేయాలి; ప్రతిరోజు పుష్పాలు, ధూపం మొదలైన నైవేద్యాలు సమర్పించమని చెప్పబడింది. చతుర్థి తిథిన సామూహిక ఆచరణను కూడా విధించారు—నగరవాసులు చతుర్థి రోజున పునఃపునః మహోత్సవం నిర్వహించాలి; అది రాష్ట్రక్షేమానికి, కార్యసిద్ధికి దోహదం చేస్తుందని పేర్కొంటుంది।

5 verses

Adhyaya 326

Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస క్షేత్ర తీర్థయాత్ర క్రమంలో ఈశ్వరుడు దిశానిర్దేశం చేస్తాడు. భక్తుడు ఉత్తర దిశలో ఉన్న మహాకాలేశ్వర స్థలానికి వెళ్లాలని, ఆయన ‘సర్వ-రక్షా-కర’ పరమ రక్షకుడని వర్ణించబడింది. ఈ క్షేత్రానికి సంబంధించిన నగర/వసతి యొక్క అధిష్ఠాతగా రుద్రరూప భైరవుడు క్షేత్రపాలకుడిగా పేర్కొనబడుతూ, ఈ శ్రైన మహిమ రక్షణాత్మక శైవ తత్త్వంతో అనుసంధానమవుతుంది. దర్శ (అమావాస్య) మరియు పూర్ణిమ రోజుల్లో ‘మహాపూజ’ చేయాలని విధి చెప్పబడింది; యాత్రలో కాలానుశాసనం ముఖ్యమని సూచిస్తుంది. ఫలశ్రుతిలో—మహోదయ కాలంలో స్నానం చేసి మహాకాల దర్శనం చేసినవాడు ‘ఏడు వేల జన్మల’ వరకు ధనసంపదను పొందుతాడని పురాణోక్త ప్రేరణగా చెప్పబడింది.

4 verses

Adhyaya 327

महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ఈశాన దిశలో ఉన్న మహోదయ తీర్థ మహిమను, ఆచరణ విధిని ఉపదేశిస్తాడు. యాత్రికుడు మహోదయానికి వెళ్లి విధిపూర్వకంగా స్నానం చేసి, అనంతరం పితృదేవతలకు మరియు దేవతలకు తర్పణం చేయాలి. ప్రత్యేకంగా ‘ప్రతిగ్రహ’ (దానం స్వీకరణ) వల్ల కలిగే దోషాలు వంటి ధర్మసూక్ష్మమైన వ్యవహారాల్లో చిక్కినవారికి మహోదయం పరిహారకారిగా చెప్పబడింది; దీనిని సేవించినవారికి భయం కలగదు. ద్విజులకు ఇది మహా ఆనందదాయకం; ఇంద్రియవిషయాసక్తులు గానీ, ప్రతిగ్రహబంధంలో ఉన్నవారుగానీ కూడా మోక్షోన్ముఖ ఫలాన్ని పొందుతారని వర్ణిస్తుంది. మహాకాలానికి ఉత్తరంగా స్థలరక్షణార్థం మాతృగణం నిలిచివుంటారు; స్నానానంతరం వారిని పూజించాలి. చివరగా అభిషేకం ద్వారా మహోదయం పాపనాశకమూ మోక్షప్రదమూ అని, తీర్థ పరిధి సుమారు అర్ధక్రోశమని, మధ్యభాగం ఋషులకు నిత్యప్రియమైన పుణ్యస్థలమని ప్రశంసిస్తుంది.

7 verses

Adhyaya 328

संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు సంక్షిప్తంగా ఒక ధార్మిక-ఆచార విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. వాయవ్య దిశలో ఉన్న సంగమేశ్వరాన్ని పాపనాశక శైవ తీర్థంగా, ఋషుల సంగమస్థానంగా పేర్కొని దాని మహిమను స్థాపిస్తాడు. తదుపరి సమీపంలోని తూర్పు భాగంలో ‘కుండికా’ అనే పవిత్ర కుండం వర్ణించబడుతుంది; అది పాపహారిణి, అక్కడ సరస్వతి వడవానలశక్తితో కూడి వచ్చినదని చెప్పబడుతుంది. విధి—ముందుగా కుండికాలో స్నానం చేసి, తరువాత సంగమేశ్వరుని పూజించాలి. ఫలశ్రుతి—అనేక జన్మల వరకు ఐశ్వర్యం, ప్రియ సంతానం నుండి వియోగం లేకపోవడం, అలాగే జననం నుండి మరణం వరకు సమస్త పాపాల నిర్మూలనం అని ప్రకటిస్తుంది.

5 verses

Adhyaya 329

उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాస క్షేత్రంలోని “ఉత్తమస్థానం” అనే ప్రసిద్ధ పుణ్యస్థలాన్ని సూచిస్తాడు. అది ఒక నిర్దిష్ట దివ్య పరిసరానికి ఉత్తరంగా, స్థానిక దూర ప్రమాణాల ప్రకారం ఉన్నదని చెప్పబడింది. అదికూడా ఉత్తరంగా పన్నెండు ధనువు అంతరంలో “ఉన్నత విఘ్నరాజ” స్థితుడై, సమస్త ప్రత్యూహాలను నశింపజేసేవాడిగా (సర్వ-ప్రత్యూహ-నాశన) వర్ణించబడతాడు. చతుర్థీ తిథిన సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఫలాలు, మధుర నైవేద్యాలు (మోదకాలు మొదలైనవి) సమర్పించి పూజించమని విధానం చెప్పబడింది. ఈ పూజ ఫలంగా వాంఛిత కామ్యసిద్ధి కలుగుతుందని, అలాగే “త్రైలోక్య విజయం” వంటి జయప్రద విజయసూత్రం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి రూపంలో హామీ ఇవ్వబడింది.

4 verses

Adhyaya 330

तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు తత్త్వోపదేశంగా ఒక ఎత్తైన స్థలానికి ఉత్తరంగా సుమారు మూడు యోజనాల దూరంలో ఉన్న పవిత్ర తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు. అక్కడ తప్తోదకంతో సంబంధమైన తప్తకుండం, అలాగే దేవత తలాస్వామి మహిమ వర్ణించబడుతుంది. పూర్వకాలంలో దీర్ఘ యుద్ధానంతరం దైత్యుల నాయకుడైన తలాస్వామిని విష్ణువు సంహరించిన కథను కూడా స్మరింపజేస్తుంది. ఈ స్మృతి యాత్రావిధిగా మారుతుంది—సాధకుడు తప్తకుండంలో స్నానం చేసి తలాస్వామిని విధివిధానాలతో పూజించాలి, పితృదేవతల కోసం పిండప్రదానం కూడా చేయాలి. ఫలశ్రుతిలో ఇది కోటి-యాత్ర ఫలంతో సమానమైన మహాపుణ్యాన్ని ఇస్తుందని చెప్పి, స్థలసూచన, పురాణప్రామాణ్యం, కర్మవిధానం—మూడింటినీ ఒక తీర్థరూపంగా ఏకీకరిస్తుంది.

4 verses

Adhyaya 331

कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ‘కాలమేఘ’ అనే పుణ్యక్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. భక్తుడు అక్కడికి వెళ్లవలెనని చెప్పి, తూర్పు దిశలో లింగరూపంగా ప్రదర్శితమైన క్షేత్రప/క్షేత్రపాలుడు (రక్షక దేవత) ఉన్నాడని నిర్దేశిస్తాడు. పూజావిధానం తిథి ఆధారంగా చెప్పబడింది—ప్రత్యేకంగా అష్టమి లేదా చతుర్దశి రోజున బలి సమర్పణతో ఆ లింగాన్ని ఆరాధించాలి. ఫలశ్రుతిలో ఆ దేవుడు వాంఛితార్థప్రదుడని, కలియుగంలో కల్పవృక్షంలా సులభంగా ఫలమిచ్చేవాడని పేర్కొంటుంది. ఉపసంహారంలో ఇది స్కందమహాపురాణం ప్రభాసఖండంలోని ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య (ప్రథమ భాగం) 331వ అధ్యాయమని చెప్పబడింది.

3 verses

Adhyaya 332

रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలోని పరస్పర సంబంధిత రెండు పవిత్ర స్థలాలను ఉపదేశిస్తాడు—దక్షిణ దిశలో నిర్దిష్ట దూరంలో ఉన్న తప్తోదక-కుండాల సమూహం, అలాగే తూర్పు దిశలో నిర్ణీత అంతరంలో స్థాపితమైన దేవి రుక్మిణీ. తప్తోదక-కుండం శుద్ధి తీర్థమని, ‘కోటి-హత్యా’ వంటి ఘోర పాపాలనూ నశింపజేయగలదని స్పష్టంగా వర్ణించబడింది. క్రియాక్రమం ఇలా—ముందుగా తప్త జలంలో స్నానం చేసి, అనంతరం దేవి రుక్మిణీకి సంపూర్ణ పూజ చేయాలి. రుక్మిణీని సర్వపాపహారిణి, మంగళప్రదాయిని, భక్తులకు శుభఫలదాయిని అని స్తుతిస్తారు. ఫలశ్రుతిలో గృహస్థ ధర్మస్థైర్యం ప్రతిజ్ఞగా చెప్పబడింది—ప్రత్యేకంగా స్త్రీలకు ఏడు జన్మల వరకు గృహభంగం (వైవాహిక గృహ విఘాతం) కలగదని ఈ తీర్థయాత్ర ఫలంగా పేర్కొంటుంది.

4 verses

Adhyaya 333

मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)

ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలో భద్రా నది సమీపంలో, సముద్రసన్నిధానంలో ఉన్న పుణ్యస్థానాల క్రమాన్ని వివరిస్తాడు. అక్కడ దుర్వాసేశ్వర అనే లింగం మహాపావనమై సుఖప్రద ఫలితాలను ఇస్తుందని చెప్పబడింది. అమావాస్యనాడు స్నానం చేసి పితృదేవతలకు పిండదానం చేస్తే పితరులు దీర్ఘకాలం తృప్తి పొందుతారని ప్రతిపాదన. ఋషులు ప్రతిష్ఠించిన అనేక లింగాలను దర్శించి, స్పర్శించి, పూజిస్తే యాత్రికుల దోషాలు తొలగుతాయని చెప్పబడింది. తదుపరి క్షేత్ర సరిహద్దు ప్రాంతాలు సూచించబడతాయి—పరిధిలో మధుమతీ, నైరుతి దిశలో ఖండఘట. సముద్రతీరంలో పింగేశ్వరుడు నిలిచివున్నాడు; అక్కడ ఏడు బావుల ప్రస్తావన ఉంది, పర్వదినాల్లో పితరుల ‘చేతులు’ కనిపిస్తాయని సంప్రదాయం, దీనివల్ల శ్రాద్ధ మహిమ మరింత బలపడుతుంది. ఇక్కడ చేసిన శ్రాద్ధం గయాకన్నా అనేక రెట్లు ఫలదాయకమని చెప్పబడింది. చివరగా భద్రా సంగమాన్ని (తూర్పు–పడమర అమరికతో) నిర్దేశించి, దాని పుణ్యాన్ని గంగాసాగర సమానమని పేర్కొంటారు।

12 verses

Adhyaya 334

तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)

ఈ అధ్యాయంలో దేవి, ముందుగా చెప్పబడిన “తల” పతనం కారణమేమిటి? తలస్వామి మహిమ ఎందుకు ప్రసిద్ధమైంది? అని ఈశ్వరుని ప్రశ్నిస్తుంది. ఈశ్వరుడు రహస్య జన్మకథను వివరిస్తాడు—మహేంద్రుడనే దానవుడు దీర్ఘ తపస్సుతో దేవతలను జయించి భయంకర ద్వంద్వయుద్ధాన్ని కోరుతాడు. అప్పుడు రుద్రుని దేహస్థ అగ్ని-శక్తి నుండి “తల” అనే సత్త్వం అవతరిస్తుంది; రుద్రవీర్యబలంతో తల మహేంద్రుణ్ని ఓడించి నర్తిస్తాడు. ఆ నృత్యవేగంతో త్రిలోకాలు కంపించి, అంధకారం కమ్మి, సర్వజీవుల్లో భయం వ్యాపిస్తుంది. దేవతలు రుద్రుని శరణు కోరగా, “తల నా కుమారుడు; అతడు అవధ్యుడు” అని చెప్పి, ప్రభాసక్షేత్రంలో తప్తోదక కుండ సమీపంలోని స్తుతిస్వామి స్థలంలో ఉన్న హృషీకేశుడు (విష్ణువు) వద్దకు పంపుతాడు. విష్ణువు తలతో మల్లయుద్ధం చేసి అలసిపోతాడు; శ్రమ తొలగేందుకు తప్తోదక జలాల ఉష్ణతను తిరిగి కలిగించమని రుద్రుని ప్రార్థిస్తాడు. రుద్రుడు తృతీయ నేత్రంతో కుండను వేడిచేసి, విష్ణువు స్నానం చేసి బలాన్ని పొందిన తరువాత తలను జయిస్తాడు. తల నవ్వుతూ—అశుద్ధ ఉద్దేశంతోనైనా విష్ణువు పరమపదాన్ని పొందానని చెబుతాడు; విష్ణువు వరం ఇస్తాడు. తల—తన కీర్తి నిలవాలని, మార్గశీర్ష శుక్ల ఏకాదశీనాడు భక్తితో విష్ణుదర్శనం చేసినవారి పాపాలు నశించాలని కోరుతాడు. చివరగా తీర్థ మహిమ—పాపనాశనం, శ్రమనివారణ, మహాపాతకాలకూ ప్రాయశ్చిత్తం; అక్కడ నారాయణ సన్నిధి మరియు శైవ క్షేత్రపాలుడు “కాలమేఘ” ఉనికిని పేర్కొంటుంది. యాత్రావిధి—తలస్వామిగా విష్ణుస్మరణ, సహస్రశీర్ష మంత్రాది జపం, స్నానం, అర్ఘ్యం, గంధ-పుష్ప-వస్త్రాలతో పూజ, అభ్యంగ ద్రవ్యాలు, నైవేద్యం, ధర్మశ్రవణం, రాత్రి జాగరణ, అర్హ వైదిక బ్రాహ్మణునికి వృషభ/సువర్ణ/వస్త్ర దానం, ఉపవాసం, రుక్మిణీకి నమస్కారం. ఫలశ్రుతిలో కుండస్నానం, తలస్వామి దర్శనం వల్ల పితృఉద్ధారం, అనేక జన్మల పుణ్యవృద్ధి, అనేక యజ్ఞసమ ఫలమని చెప్పబడింది।

74 verses

Adhyaya 335

शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి స్థలవివరాలను సూక్ష్మంగా తెలియజేస్తాడు. యాత్రికుడు పశ్చిమదిశగా న్యంకుమతీ నది శుభతీరానికి వెళ్లి, అక్కడి నుంచి దక్షిణంగా ‘శంఖావర్త్త’ అనే మహాతీర్థానికి చేరాలని చెప్పబడింది. అక్కడ చిత్రాంకిత శిల ఉంది; అది స్వయంభూ ‘రక్తగర్భా’ సన్నిధితో సంబంధించిందని, శిలను కోసిన తరువాత కూడా ఎర్రని గుర్తు కనిపిస్తుందని వర్ణన—ప్రదేశంలో పవిత్రత నిలిచివుంటుందనే సూచన. ఈ స్థలం విష్ణు-క్షేత్రమని పేర్కొనబడింది. పూర్వకథలో విష్ణువు వేదాపహారి ‘శంఖ’ను సంహరించిన ఘటనతో ఈ తీర్థోత్పత్తి అనుసంధానమైంది. జలాశయం శంఖాకారమని చెప్పి, తీర్థనామానికి రూపకారణం, అధికారమూ స్థిరపడతాయి. ఫలశ్రుతి ప్రకారం ఇక్కడ స్నానం బ్రహ్మహత్యాభారాన్ని తొలగిస్తుంది; శూద్రుడుకూడా క్రమంగా బ్రాహ్మణజన్మలను పొందుతాడని చెప్పబడింది. అనంతరం తూర్పుగా రుద్రగయకు వెళ్లి, సంపూర్ణ తీర్థఫలాన్ని కోరేవారు అక్కడ గోదానం చేయాలని ఉపదేశం—శుద్ధి, పుణ్యం, దానధర్మం ఒకే యాత్రలో సమన్వయమవుతాయి.

7 verses

Adhyaya 336

गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు–దేవి సంభాషణగా ప్రభాసక్షేత్రంలోని న్యంకుమతీ నది పరిసరంలో ఉన్న గోష్పదతీర్థం మరియు దానికి సంబంధించిన ‘ప్రేతశిల’ మహిమ రహస్యంగా, అత్యంత ఫలప్రదంగా వర్ణించబడింది. ఇక్కడ శ్రాద్ధఫలం “గయాకన్నా ఏడు రెట్లు” అని చెప్పి, ఉదాహరణగా రాజు పృథువు చేసిన శ్రాద్ధం వల్ల పాపి రాజు వేనుడు దుర్యోనిలోనుండి విముక్తి పొందిన కథను చూపుతుంది. దేవి తీర్థోత్పత్తి, విధానం, మంత్రాలు, అర్హులైన ఋత్వికుల లక్షణాలు అడుగగా, ఈశ్వరుడు ఇది రహస్యోపదేశం; శ్రద్ధగలవారికే చెప్పవలెనని నియమం స్థాపిస్తాడు. తదుపరి శౌచం, బ్రహ్మచర్యం, ఆస్తిక్యం, నాస్తికసంగత్యాగం, శ్రాద్ధసామగ్రి సిద్ధం, న్యంకుమతీలో స్నానం, దేవతర్పణం–పితృతర్పణం వంటి క్రమబద్ధ విధి వివరించబడింది. అగ్నిష్వాత్త, బర్హిషద్, సోమప మొదలైన పితృదేవతలను ఆహ్వానించి తెలిసిన–తెలియని పితరులు, దుర్గతిలో ఉన్నవారు, ఇతర యోనుల్లో జన్మించినవారికీ పిండదానం విస్తృతంగా చెప్పబడింది; పాయసం, మధు, సక్తు, పిష్టక, చరు, ధాన్యాలు, మూలఫలాలు అర్పణ, గోదానం–దీపదానం, ప్రదక్షిణ, దక్షిణ, పిండవిసర్జన విధానాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇతిహాసభాగంలో వేనుని అధర్మపాలన, ఋషులచే అతని మరణం, నిషాద–పృథు ఉద్భవం, పృథు రాజ్యాభిషేకం, ‘భూమిదోహన’ ప్రసంగం వర్ణించబడుతుంది. వేనుని పాపభారంతో సాధారణ తీర్థాలు వెనుకడుగు వేయగా, దివ్య ఆదేశంతో పృథు ప్రభాసంలోని గోష్పదతీర్థానికి వచ్చి విధివిధానాలతో శ్రాద్ధం చేసి వేనునికి మోక్షం కలిగిస్తాడు. చివరగా ఈ తీర్థానికి కాలనియమాలు తక్కువగా ఉండటం, శుభావకాశాల సూచన, ఈ రహస్యాన్ని నిజమైన సాధకులకే అందించాలనే ఆజ్ఞ పునరుద్ఘాటించబడింది.

270 verses

Adhyaya 337

न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి—గోష్పదమనే స్థలానికి దక్షిణంగా, శుభ సముద్రతీరంలో, పాపనాశినిగా చెప్పబడిన న్యంకుమతీ సమీపంలో ‘నారాయణగృహం’ అనే పరమ తీర్థం ఉందని ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ కేశవుడు కల్పాంతరముల వరకు స్థిరంగా నివసిస్తాడు; శత్రుబల వినాశం చేసి, కఠినమైన కలియుగంలో పితృఉద్ధారార్థం ఈ ‘గృహం’లో విశ్రాంతి పొందుతూ లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందాడని చెప్పబడుతుంది. నాలుగు యుగాల ప్రకారం నామభేదం కూడా ఇవ్వబడింది—కృతయుగంలో జనార్దనుడు, త్రేతాయుగంలో మధుసూదనుడు, ద్వాపరంలో పుండరీకాక్షుడు, కలియుగంలో నారాయణుడు. ఈ విధంగా ఈ స్థలం నాలుగు యుగాలలోనూ ధర్మవ్యవస్థకు స్థిర కేంద్రంగా నిలుస్తుంది. ఏకాదశీనాడు నిరాహారంగా ఉండి దర్శనం చేసినవాడు హరి యొక్క ‘అనంత’ పరమపద దర్శనఫలాన్ని పొందుతాడని ఫలశ్రుతి. తీర్థస్నానం, శ్రాద్ధాది కర్మలు విధించబడి, ఉత్తమ బ్రాహ్మణునికి పీతవస్త్రదానం చేయమని ఆజ్ఞ. చివరగా ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడం లేదా పఠించడం శుభసద్గతిని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది.

10 verses

Adhyaya 338

Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)

ఈశ్వరుడు దేవికా నదీ తీరంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన లింగాన్ని ‘జాలేశ్వర’మని వర్ణిస్తాడు; నాగకన్యలు దానిని పూజిస్తారు, దాని స్మరణమాత్రమే బ్రహ్మహత్యాపాపాన్ని నశింపజేస్తుందని చెప్పబడింది. దేవి ఆ నామోద్భవం మరియు ఆ స్థలసంబంధ ఫలితాన్ని అడుగుతుంది. అప్పుడు ఈశ్వరుడు ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని చెబుతాడు—ప్రభాసంలో ఆపస్తంబ ఋషి జలమధ్య తపస్సు, ధ్యానం చేస్తుండగా మత్స్యకారులు పెద్ద వల వేసి తెలియకుండానే ఆయనను నీటిలోనుంచి లాగివేశారు. వారు పశ్చాత్తాపంతో క్షమాపణ కోరగా, ఋషి కరుణా-ధర్మాలను ఆలోచించి తన పుణ్యం లోకహితానికి ఉపయోగపడాలని, వారి దోషం తనపై పడాలని కోరాడు. రాజు నాభాగుడు మంత్రులు, పురోహితులతో వచ్చి మత్స్యకారులకు ‘విలువ’ చెల్లించాలనుకున్నా, ఋషి ధనంతో కొలవడం నిరాకరించాడు. లోమశ ఋషి గోవే తగిన విలువ అని చెప్పగా, ఆపస్తంబుడు గోవుల పవిత్రత, పంచగవ్య మహిమ, గోరక్షణం మరియు నిత్య గౌరవం ధర్మమని ప్రశంసించాడు. మత్స్యకారులు గోవును సమర్పించగా, ఋషి వారు నీటిలోనుంచి పైకి తీసిన చేపలతో కూడ స్వర్గానికి చేరుతారని ఆశీర్వదించాడు—భావశుద్ధి, పరహితం ప్రధానమని బోధించాడు. నాభాగుడికి సద్గురుసంగ మహిమ, రాజదర్పత్యాగం ఉపదేశించి, అరుదైన ‘ధర్మబుద్ధి’ వరం ఇచ్చాడు. చివరగా ఆ లింగాన్ని ఋషియే ప్రతిష్ఠించాడని, వల (జాలం)లో పడిన కారణంగా ‘జాలేశ్వర’ నామం ఏర్పడిందని ఈశ్వరుడు చెప్పాడు. జాలేశ్వరంలో స్నాన-పూజ, మాహాత్మ్య శ్రవణం, ముఖ్యంగా చైత్ర శుక్ల త్రయోదశిన పిండదానం మరియు వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి గోదానం మహాపుణ్యమని తెలిపాడు.

75 verses

Adhyaya 339

Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి దేవికా నది సుందర తీరంలో ఉన్న ‘త్రిలోక-విశ్రుత’ హుంకార-కూప మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. అక్కడ దేవికా తీరంలో తండీ అనే ముని అచంచల శివభక్తితో తపస్సు చేస్తుంటాడు. ఒక అంధ వృద్ధ జింక లోతైన, నీరు లేని గుంత/కూపంలో పడిపోతుంది. ముని కరుణతో కదిలినా తపోనియమాన్ని విడువకుండా పదేపదే ‘హుం’ అని హుంకారం చేస్తాడు; ఆ శబ్దశక్తితో కూపం నీటితో నిండిపోతుంది, జింక కష్టపడి బయటపడుతుంది. తర్వాత ఆ జింక మనుష్యరూపం ధరించి మునిని ప్రశ్నిస్తుంది—ఇలాంటి కర్మఫలం ఎలా ప్రత్యక్షమైంది? అది చెబుతుంది: ఈ తీర్థ ప్రభావంతోనే ఇక్కడే జింకయోని పొందాను, ఇక్కడే మళ్లీ మనుష్యుడనయ్యాను; ఇతర కారణం లేదు. ముని మళ్లీ హుంకారం చేయగానే కూపం మునుపటిలా నీటితో నిండుతుంది; ఆయన స్నానం, పితృతర్పణం చేసి ఈ స్థలాన్ని శ్రేష్ఠ తీర్థంగా గ్రహించి పరాగతిని పొందుతాడు. ఫలశ్రుతి ప్రకారం ఇప్పటికీ అక్కడ హుంకారం చేస్తే నీటి ధార ఉద్భవిస్తుంది. అక్కడికి భక్తుడు వెళితే—మునుపు పాపాచారంలో ఉన్నా—భూమిపై మరల మనుష్యజన్మ పొందడు. స్నానం చేసి శుద్ధుడై శ్రాద్ధం చేసినవాడు సర్వపాప విముక్తుడై పితృలోకంలో గౌరవింపబడతాడు; భూత-భవిష్యత్ కలిపి ఏడు వంశాలను ఉద్ధరిస్తాడని చెప్పబడింది।

14 verses

Adhyaya 340

चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి ప్రభాసక్షేత్రంలో చండీశ్వరమనే మహాలింగం ఉందని, అది సర్వపాతకనాశకమని ఉపదేశిస్తాడు. భక్తితో దర్శన-పూజలు చేయడం వల్ల మహాపుణ్యం, అంతఃశుద్ధి కలుగుతాయని పేర్కొంటాడు. తదుపరి కాల-వ్రత విధానాన్ని చెబుతాడు—కార్తీకమాస శుక్లపక్ష చతుర్దశిన ఉపవాసం చేసి రాత్రి జాగరణ చేయాలి. ఈ విధంగా ఆచరించినవాడు పాపక్షయంతో మహేశ్వరుని పరమపదాన్ని పొందుతాడని ఫలశ్రుతితో అధ్యాయం ముగుస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 341

आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు వాయవ్య (ఉత్తర-పడమర) దిశలో ఉన్న ‘ఆశాపూర విఘ్నరాజ’ క్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. ఆ ఆలయం ‘అకల్మష’ (నిర్మలమైనది) మరియు ‘విఘ్ననాశన’ (అడ్డంకులు తొలగించేది)గా ప్రసిద్ధి; భక్తుల ఆశలు, కోరికలు నెరవేర్చే శక్తి వల్ల దేవునికి ‘ఆశాపూరక’ అనే పేరు ఏర్పడిందని చెబుతాడు. క్షేత్ర ప్రభావాన్ని ఉదాహరణలతో స్థాపిస్తాడు—రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు అక్కడ గణేశుడు/విఘ్నేశ్వరుని పూజించి తమ అభీష్టాన్ని పొందారని; అలాగే చంద్రుడు గణాధిపుని ఆరాధించి కోరిన వరాన్ని పొందాడని, అందులో అన్ని రకాల కుష్ఠ (చర్మరోగ) నాశనం అయ్యే ఆరోగ్యఫలం ప్రత్యేకంగా పేర్కొనబడింది. భాద్రపద మాస శుక్లపక్ష చతుర్థి రోజున దేవుని పూజించి, మోదకాలతో బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలని విధానం. ఫలశ్రుతిగా విఘ్నరాజ కృపతో కోరిన సిద్ధి లభిస్తుందని, క్షేత్రరక్షణకూ యాత్రికుల విఘ్ననివారణకూ ఈశ్వరుడు ఆయనను నియమించాడని ముగింపులో చెప్పబడింది.

7 verses

Adhyaya 342

Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)

అధ్యాయం 342లో ప్రభాసఖండంలోని ఈశ్వరుడు స్థలవిశేష ఉపదేశాన్ని తెలియజేస్తాడు. దక్షిణ–నైరృత దిశలో కొద్దిదూరంలో సోముడు (చంద్రుడు) స్వయంస్థాపితంగా ప్రతిష్ఠించిన పాపహర లింగం ‘చంద్రేశ/చంద్రేశ్వర’గా పేర్కొనబడింది. దాని సమీపంలో ‘అమృతకుండ’ అనే పవిత్ర జలాశయం ఉంది; దానికే ‘కలాకుండ’ అనే పేరూ ఉంది. ఇక్కడ ఆచారక్రమం స్పష్టం—ముందుగా కుండలో స్నానం చేసి, తరువాత చంద్రేశ్వర పూజ చేయాలి. అలా చేసినవారికి సహస్ర సంవత్సరాల తపస్సు ఫలం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. ఇంకా చంద్రుడు నిర్మించిన ఒక తడాగం గురించి—పదహారు ధనుస్సుల పరిమాణంలో విస్తరించి, చంద్రేశకు సంబంధించి తూర్పు–పడమర దిశలో ఉన్నదని—వివరించి, ఈ భాగం తీర్థపటంలా మార్గదర్శకంగా నిలుస్తుంది. ఉపసంహారంలో ఇది ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ఆశాపూరామాహాత్మ్య ప్రవాహంలోనిదని సూచించబడింది.

5 verses

Adhyaya 343

कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)

ఈ అధ్యాయం శివ–దేవి సంభాషణగా సాగుతుంది. మొదట దిశానిర్దేశాలు, తీర్థసంబంధ భౌగోళిక సూచనలతో కపిలేశ్వరుడు మరియు కపిలక్షేత్ర స్థానం వివరించబడుతుంది; తరువాత మహర్షి కపిలుని దీర్ఘ తపస్సు, మహేశ్వర ప్రతిష్ఠ అనే పురావృత్తాంతంతో క్షేత్ర మహిమ స్థాపించబడుతుంది. సముద్రంతో అనుబంధమైన పవిత్ర ప్రవాహం ‘కపిలధారా’ పుణ్యవంతులకు ప్రత్యక్షమవుతుందని చెప్పబడింది. ముఖ్యంగా ‘కపిలా-షష్ఠీ’ వ్రత విధానం బోధించబడుతుంది—దుర్లభ తిథి-సంయోగం దీనికి లక్షణం. క్షేత్రంలో లేదా సూర్యసంబంధ స్థలంలో స్నానం, జపం, నిర్దిష్ట ద్రవ్యాలతో సూర్యునికి అర్ఘ్యం, ప్రదక్షిణ, కపిలేశ్వర సమీపంలో పూజ అనే క్రమం ఇవ్వబడింది. తరువాత కుంభవిన్యాసం, సూర్యచిహ్న/ప్రతిమతో కూడిన దానం వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి ఇవ్వాలని విధానం ఉంది. చివర ఫలశ్రుతిలో సঞ্চిత పాపక్షయం, మహాయజ్ఞసమ పుణ్యం, అనేక తీర్థదానాల సమాన మహాఫలం అని ప్రశంసించబడింది.

34 verses

Adhyaya 344

जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)

అధ్యాయం 344లో ప్రభాసక్షేత్ర పరిధిలో దేవికి ఈశ్వరుడు తీర్తస్థల మార్గదర్శనం చేస్తాడు. పాపనాశక లింగం ‘జరద్గవేశ్వర’మని, అది జరద్గవుడు ప్రతిష్ఠించినదని, కపిలేశ్వరానికి సమీపంలో దిశానిర్దేశంతో ఉన్నదని చెప్పబడింది. ఈ క్షేత్రంలో దర్శన-పూజల ద్వారా బ్రహ్మహత్యాది మహాపాపాలు మరియు అనుబంధ దోషాలు నశిస్తాయని ప్రతిపాదన ఉంది. అదే ప్రాంతంలో నదీదేవి అంశుమతీ ఉన్నదని పేర్కొని, విధిపూర్వక స్నానం చేసి పిండదానం (పితృకార్యం) చేయమని విధానం చెబుతుంది. దీని ఫలంగా పితృదేవతలకు దీర్ఘకాల తృప్తి కలుగుతుందని, అలాగే వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి వృషభదానం చేయడం శ్రేయస్కరమని సూచిస్తుంది. గంధ-పుష్పార్పణ, పంచామృతాభిషేకం, గుగ్గులు ధూపం, నిత్య స్తోత్రం, నమస్కారం, ప్రదక్షిణ వంటి భక్తిాచరణలు వివరించబడాయి. వివిధ ఆహారాలతో బ్రాహ్మణభోజనం చేయించడం ధర్మమని, బహుగుణ పుణ్యఫలమని చెప్పబడింది. ఈ తీర్థం కృతయుగంలో ‘సిద్ధోదక’గా, కలియుగంలో ‘జరద్గవేశ్వర తీర్థం’గా ప్రసిద్ధమని యుగాధారిత నామస్మృతి తెలిపింది.

8 verses

Adhyaya 345

नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాస క్షేత్రంలోని హాటకేశ్వర లింగ మహిమను సంక్షిప్తంగా వర్ణించి, దాని తూర్పు దిశలో నలేశ్వర అనే ఆలయం ఉన్నదని చెబుతుంది. ఈశ్వరుడు దేవికి దిశా సూచనలు, నిర్దిష్ట దూర పరిమాణంతో కూడిన మార్గవివరాలు చెప్పి ఆ స్థలాన్ని గుర్తించేటట్లు చేస్తాడు. నలుడు దమయంతితో కలిసి నలేశ్వరాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని పేర్కొని, ఆదర్శ రాజదంపతుల ద్వారా క్షేత్ర మహత్తును స్థాపిస్తుంది. ఫలశ్రుతిగా—విధివిధానాలతో లింగ దర్శన-పూజలు చేసే భక్తుడు కలిదోషాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు; అలాగే ద్యూతం/జూదంలో విజయఫలం కూడా లభిస్తుందని ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది.

4 verses

Adhyaya 346

कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ప్రభాసక్షేత్రంలోని ఆగ్నేయ (దక్షిణ-తూర్పు) దిక్భాగంలో ఉన్న ‘కర్కోటక-రవి’ అనే సూర్యస్వరూప మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఆ రూపాన్ని కేవలం దర్శించడమే సమస్త దేవతలను ప్రసన్నులను చేస్తుందని చెప్పి, ఒక స్థానిక దివ్యప్రకటనను సర్వదేవానుగ్రహానికి కేంద్రంగా స్థాపిస్తాడు. తదుపరి సంక్షిప్త విధి నిర్దేశించబడింది—సప్తమీ తిథి ఆదివారంతో కలిసినప్పుడు ధూపం, గంధం, అనులేపనం వంటి ఉపచారాలతో విధిపూర్వకంగా పూజ చేయాలి. సరైన కాలం మరియు శాస్త్రోక్త అర్పణలతో చేసిన ఆరాధన ‘సర్వ-కిల్బిష’ అంటే అన్ని పాప/దోషాల నుండి విముక్తిని ఇస్తుందని బోధించబడింది. ఇది స్కందమహాపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో 346వ అధ్యాయం.

3 verses

Adhyaya 347

हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)

ఈశ్వరుడు దేవికి హాటకేశ్వర లింగం ఉన్న స్థలం, దాని పవిత్రతను వివరిస్తాడు. అది నలేశ్వర సమీపంలో, అగస్త్యామ్ర-వనం దగ్గర ఉంది; అక్కడే పూర్వం మహర్షి అగస్త్యుడు తపస్సు చేశాడు. తర్వాత కారణకథ—విష్ణువు కాలకేయ దైత్యులను సంహరించిన తరువాత మిగిలినవారు సముద్రంలో దాగి, రాత్రివేళ ప్రభాస ప్రాంతంలోకి వచ్చి తపస్వులను హింసించి, యజ్ఞ-దాన సంప్రదాయాన్ని భంగం చేస్తారు; స్వాధ్యాయం, వషట్కారం వంటి ధర్మచిహ్నాలు క్షీణిస్తాయి. కలత చెందిన దేవతలు బ్రహ్మను ఆశ్రయిస్తారు; బ్రహ్మ వారు కాలకేయులని తెలిపి ప్రభాసంలో అగస్త్యుని వద్దకు పంపుతాడు. అగస్త్యుడు సముద్రాన్ని గండూషంగా త్రాగి దైత్యులను బయటపెడతాడు; వారు ఓడిపోతారు, కొందరు పాతాళానికి పారిపోతారు. సముద్రాన్ని తిరిగి నింపమని అడిగితే, నీరు జీర్ణం/అశుద్ధమైందని చెప్పి, భవిష్యత్తులో భాగీరథుడు గంగను తీసుకువచ్చి సముద్రాన్ని నింపుతాడని ప్రవచిస్తాడు. చివరగా వరాలు—అగస్త్యాశ్రమం, హాటకేశ్వర సన్నిధిలో స్నానం-పూజ మహాఫలదాయకం; నిత్యపూజ గోదాన సమాన పుణ్యం; ఋతు/అయన పూజ, శ్రాద్ధాలకు విశేష ఫలం. శ్రద్ధతో ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినితే దినరాత్రి పాపాలు తక్షణమే నశిస్తాయి.

52 verses

Adhyaya 348

नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుని ఉపదేశరూపంగా సంక్షిప్త తీర్థవిధి చెప్పబడింది. భక్తునితో—మహాదేవిని సంబోధిస్తూ—పడమర దిశలో ఉన్న నారదేశ్వరీ దేవి ఆలయానికి వెళ్లమని ఆదేశించబడింది; ఆమె సాన్నిధ్యం సర్వ దౌర్భాగ్యనాశినిగా వర్ణించబడింది। ప్రత్యేక విధానం: తృతీయ తిథినాడు శాంతచిత్తంతో దేవిని పూజించే స్త్రీ రక్షాకరమైన పుణ్యాన్ని స్థాపిస్తుంది; దాని ఫలంగా ఆమె వంశంలో స్త్రీలు దౌర్భాగ్యచిహ్నాలతో గుర్తింపబడరు. స్థల-నిర్దేశం, కాల-నియమం, ఫలశ్రుతి తెలిపి, ఇది ప్రాభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ‘నారదేశ్వరీమాహాత్మ్యం’గా ముగుస్తుంది।

3 verses

Adhyaya 349

मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ—భీమేశ్వరుని సమీపంలో ఉన్న “దేవి మంత్రవిభూషణా” అనే దేవీ రూపాన్ని విశేషంగా ఆరాధించమని చెబుతాడు. పూర్వకాలంలో సోముడు ఈ దేవిని విధివిధానాలతో పూజించాడని పేర్కొని, దేవీ మహిమను మరియు క్షేత్రసన్నిహితత్వాన్ని తెలియజేస్తాడు. తదుపరి వ్రతకాలనిర్ణయం చెప్పబడుతుంది—శ్రావణమాసంలో శుక్లపక్ష తృతీయ తిథినాడు నియమపూర్వకంగా ఈ దేవిని పూజించే స్త్రీ సమస్త శోకదుఃఖాల నుండి విముక్తి పొందుతుందని ఫలశ్రుతి. క్షేత్రవివరణ, భక్తపరంపర, వ్రతసమయం—ఇవి కలసి సంక్షిప్తంగా ఫలప్రదమైన ధర్మోపదేశంగా నిలుస్తాయి।

3 verses

Adhyaya 350

दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరవచనంగా దుర్గకూటకంలో ఉన్న విశ్వేశుని సూక్ష్మ స్థలవివరణ ఇవ్వబడింది—అతడు భల్లతీర్థానికి తూర్పున, యోగినీచక్రానికి దక్షిణంగా విరాజిల్లుతున్నాడు. తరువాత ఉదాహరణగా భీముడు ఈ దేవుని విజయవంతంగా ప్రసన్నం చేసిన కథ చెప్పి, విధివిధానాలతో పూజిస్తే ఈ క్షేత్రదేవుడు ‘సర్వకామప్రదుడు’ అని స్థాపిస్తుంది. ఫాల్గుణ మాసం శుక్లపక్ష చతుర్థి పూజాకాలమని నిర్దేశించి, గంధం, పుష్పాలు, జలం వంటి సరళ ఉపచారాలను సూచిస్తుంది. నియమబద్ధంగా పూజించిన భక్తుడు నిస్సందేహంగా ఒక సంవత్సరం నిర్విఘ్న జీవితం పొందుతాడని ఫలశ్రుతి తెలిపింది.

4 verses

Adhyaya 351

कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి కౌరవేశ్వరీ దేవిని ఆశ్రయించి ఆమె వద్దకు వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. ఆమె నామం పూర్వ ఆరాధన వల్ల కురుక్షేత్రంతో అనుసంధానమై ఉందని, ఆమె పవిత్ర క్షేత్రాన్ని కాపాడే రక్షాశక్తి అని చెప్పబడుతుంది; భీముడు కూడా క్షేత్రరక్షణ బాధ్యత తీసుకొని ఆమెను పూర్వం పూజించినట్లు స్మరింపబడుతుంది. మహానవమి రోజున శ్రమతో చేసిన పూజ అత్యంత ఫలప్రదమని నిర్దేశం ఉంది. అతిథిసత్కారం, దానధర్మం విషయంలో—ప్రత్యేకంగా దంపతులకు భోజనదానం చేయాలి; దివ్యగుణమున్న ఆహారపానీయాలు, సరిగా సిద్ధం చేసిన మధుర వంటకాలు సమర్పించాలి. ఇలా స్తుతితో సంతుష్టమైన దేవి భక్తుణ్ని కుమారుడిలా రక్షిస్తుందని, స్థలభక్తి–రక్షణధర్మం–నియత దానం పరస్పరం బలపరుస్తాయని బోధించబడుతుంది.

4 verses

Adhyaya 352

सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)

ఈశ్వరుడు దేవికి దిశానిర్దేశంతో తీర్థయాత్ర విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—దుర్గాకూటానికి దక్షిణంగా నిర్దిష్ట దూరంలో సుపర్ణేలా తీర్థం, దానికి సంబంధించిన భైరవీ స్థానం ఉన్నాయని చెబుతాడు. ఆ స్థల మహిమకు కారణకథ కూడా చెప్పబడుతుంది—సుపర్ణుడు (గరుడుడు) పాతాళం నుండి అమృతాన్ని తెచ్చి నాగుల సమక్షంలో అక్కడ విడిచాడు; నాగులు చూసి కాపాడిన ఆ స్థలం భూమిపై ‘సుపర్ణేలా’గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆ భూమిని సుపర్ణుడు స్థాపించిన ‘ఇలా’గా పేర్కొంటారు; ‘సుపర్ణేలా’ అనే నామం పాపనాశకమని స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది. ఆచరణక్రమంగా సుపర్ణకుండంలో స్నానం, అక్కడ పూజ, బ్రాహ్మణులకు అతిథ్యము, దానం ముఖ్యంగా అన్నదానం సూచించబడింది. ఫలశ్రుతిగా ప్రాణాంతక ప్రమాదాల నుండి రక్షణ, గృహంలో శుభఫలాలు, స్త్రీ ‘జీవవత్సా’గా ఉండటం మరియు సంతానసమృద్ధి కలగటం వర్ణించబడింది.

6 verses

Adhyaya 353

भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉద్దేశించి ప్రభాసఖండంలోని పశ్చిమ భాగంలో మిత్రవన సమీపంలో ఉన్న ‘భల్లతీర్థం’ అనే మహాతీర్థాన్ని సూచిస్తాడు. ఇది వైష్ణవ ‘ఆది-క్షేత్రం’గా చెప్పబడింది; యుగయుగాలలో విష్ణువు విశేషంగా ఇక్కడే నివసిస్తాడని, సర్వజీవుల హితార్థం గంగాదేవి సాక్షాత్తుగా ఇక్కడ ప్రదర్శితమై ఉందని వర్ణన ఉంది. ద్వాదశి రోజున (ఏకాదశి నియమశీలతతో అనుసంధానంగా) విధివిధానాలతో స్నానం, అర్హ బ్రాహ్మణులకు దానం, భక్తితో పితృతర్పణం/శ్రాద్ధం, విష్ణుపూజ, రాత్రి జాగరణ, దీపదానం చేయాలని ఉపదేశం. ఇవి పాపశుద్ధికరమై మహాపుణ్యఫలప్రదమని ప్రశంసించబడతాయి. తదుపరి కారణకథ—యాదవులు అంతర్ధానమైన తరువాత వాసుదేవుడు సముద్రతీరంలో ధ్యానస్థుడవుతాడు. జరా అనే వేటగాడు విష్ణువు పాదాన్ని జింకగా భావించి ‘భల్ల’ (బాణం) విడుస్తాడు; దివ్యరూపం తెలిసి క్షమాపణ కోరుతాడు. విష్ణువు ఇది పూర్వశాపాంతం పూర్తిచేసిన ఘటన అని చెప్పి వేటగాడికి ఉత్తమగతిని ప్రసాదిస్తాడు; ఈ స్థలంలో దర్శనం చేసి భక్త్యాచరణ చేసినవారు విష్ణులోకాన్ని పొందుతారని వరం ఇస్తాడు. భల్లఘటన వల్లే ‘భల్లతీర్థం’ అనే నామం, పూర్వకల్పాలలో ఇది ‘హరిక్షేత్రం’గా కూడా ప్రసిద్ధమని చెప్పబడింది. చివరగా వైష్ణవాచార నిర్లక్ష్యం, ముఖ్యంగా ఏకాదశి నియమభంగం, నిందించబడుతుంది; భల్లతీర్థ సమీపంలో ద్వాదశి పూజ గృహరక్షణ పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని ప్రశంస. యాత్రాఫలం సంపూర్ణం కావాలనుకునేవారు ప్రధాన బ్రాహ్మణులకు వస్త్రం, గోవు మొదలైన దానాలు చేయాలని సూచన ఉంది.

34 verses

Adhyaya 354

Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి కర్దమాల అనే తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఇది త్రిలోకప్రసిద్ధం, సమస్త పాపాలను హరించేది. ప్రళయకాలంలో ఏకార్ణవంలో భూమి మునిగిపోతుంది, జ్యోతిష్కమండలమూ లయమవుతుంది; అప్పుడు జనార్దనుడు వరాహరూపం ధరించి తన దంష్ట్రపై భూమిని ఎత్తి మళ్లీ స్థిరస్థానంలో ప్రతిష్ఠిస్తాడు. అనంతరం విష్ణువు ఈ స్థలంలో నియమబద్ధంగా దీర్ఘకాలం నివసిస్తానని ప్రకటించి, పితృకర్మలతో దీని విశేష సంబంధాన్ని చెబుతాడు—కర్దమాలలో తర్పణం చేస్తే పితృదేవతలు ఒక కల్పకాలం తృప్తి చెందుతారు; శాకమూలఫలాదులతో చేసిన శ్రాద్ధమూ సమస్త తీర్థాలలో చేసిన శ్రాద్ధంతో సమానమని చెప్పబడింది. స్నానం, దర్శనం ఫలశ్రుతిగా ఉత్తమ గతి, నీచయోనుల నుండి విముక్తి మొదలైనవి వర్ణించబడతాయి. తరువాత అద్భుతకథ: వేటగాళ్ల భయంతో పరుగెత్తిన జింకల గుంపు కర్దమాలలో ప్రవేశించగానే తక్షణమే మానవస్థితిని పొందుతుంది; అది చూసి వేటగాళ్లు ఆయుధాలు విడిచి స్నానం చేసి పాపముక్తులవుతారు. దేవి ఉద్భవం, సరిహద్దులు అడిగినప్పుడు ఈశ్వరుడు ‘రహస్య’ వృత్తాంతాన్ని వెల్లడిస్తాడు—వరాహదేహం యజ్ఞప్రతీకంగా వేదాంగ-యాగాంగాలతో విస్తారంగా వర్ణితం; ప్రభాసక్షేత్రంలో దంష్ట్రాగ్రం కర్దమలిప్తమై ఉండటంతో ‘కర్దమాల’ అనే నామం ఏర్పడింది. మహాకుండం, గంగాభిషేకసదృశమైన జలస్రోతస్సు, విష్ణు పవిత్ర పరిధి, అలాగే కలియుగంలో ‘సౌకర’ క్షేత్రంలో వరాహదర్శనంతో విశేష పుణ్యం మరియు మోక్షప్రాప్తి యొక్క అనన్యతను చెప్పి అధ్యాయం ముగుస్తుంది.

32 verses

Adhyaya 355

Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara

ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—ప్రభాసక్షేత్రంలో దేవగుప్తేశ్వరుని దర్శించుము; ఆ స్థలం పశ్చిమోత్తర దిశలో ఉంది. అక్కడ సోముడు (చంద్రుడు) కుష్ఠసదృశ రోగం మరియు శరీరక్షయంతో లజ్జపడి, గుప్తంగా తపస్సు చేశాడు. వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాల తపస్సు అనంతరం శివుడు ప్రత్యక్షమై ప్రసన్నుడై సోముని క్షయాన్ని, వ్యాధిని తొలగించాడు. ఆపై సోముడు దేవాసురులందరూ పూజించే మహాలింగాన్ని స్థాపించాడు; గుప్త తపస్సు కారణంగా ‘గుప్తేశ్వర’ అనే నామం ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ లింగ దర్శనమాత్రం లేదా స్పర్శమాత్రంతో చర్మరోగాలు నశిస్తాయని చెప్పబడింది. ముఖ్యంగా సోమవార పూజచేస్తే ఉపాసకుని వంశంలో కూడా కుష్ఠంతో జననం కలగదని ఫలశ్రుతి పేర్కొంటుంది.

7 verses

Adhyaya 356

बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)

ఈశ్వరుడు దేవిని ఉపదేశిస్తూ, ప్రభాసక్షేత్రంలోని హిరణ్య-పూర్వ దిక్భాగంలో ఉన్న బహుసువర్ణక/బహుసువర్ణేశ్వర లింగానికి వెళ్లమని చెబుతాడు. ఆ స్థల మహిమకు కారణంగా ఒక పూర్వకృతం చెప్పబడుతుంది—ధర్మపుత్రుడు అక్కడ అత్యంత కఠినమైన యజ్ఞం చేసి, ‘బహుసువర్ణ’ అనే మహాబలమైన లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని. ఆ లింగం ‘సర్వేశ్వర’మని కూడా ప్రసిద్ధి, సమస్త యజ్ఞఫలాలను ప్రసాదించేదిగా, సరస్వతి జలసంబంధంతో విధిపూర్ణమైందిగా వర్ణించబడుతుంది. అక్కడ స్నానం చేసి పిండదానం చేస్తే కులకోటి పితృదేవతలు ఉద్ధరింపబడతారని, రుద్రలోకంలో గౌరవం లభిస్తుందని నియమం. గంధ-పుష్పాదులతో శాస్త్రోక్త విధంగా భక్తితో పూజిస్తే, సదాశివుడు ‘కోటి-పూజ’ ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాడని నిశ్చయంగా చెప్పబడింది. ఇది స్కందపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో బహుసువర్ణేశ్వరమాహాత్మ్య వర్ణనగా నిలుస్తుంది.

6 verses

Adhyaya 357

शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)

“ఈశ్వర ఉవాచ”తో ప్రారంభమయ్యే ఈ అధ్యాయంలో దేవిని శుకస్థానానికి సమీపంలో ఉన్న అనుత్తమ శ్రీంగేశ్వర క్షేత్రానికి వెళ్లమని ఆదేశిస్తారు. అక్కడ విధివిధానంగా స్నానం చేసి, నియమప్రకారం శ్రీంగేశుని పూజించాలి అని కర్మానుష్ఠాన రూపంలో బోధించబడింది. ఈ క్షేత్రం “సర్వపాతకనాశనం”గా వర్ణించబడింది; సక్రమ తీర్థయాత్రా ఆచరణతో అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి ఫలమని చెప్పబడింది. ఉదాహరణగా ఋష్యశృంగుడు పూర్వం ఇక్కడ శుద్ధి/ఉద్ధారాన్ని పొందినట్లు ప్రస్తావన ఉంది. ఉపసంహారంలో ఇది స్కందమహాపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో “శ్రీంగేశ్వరమాహాత్మ్యవర్ణనం” అనే అధ్యాయమని సూచించబడింది.

3 verses

Adhyaya 358

कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara

ఈ అధ్యాయంలో “ఈశ్వర ఉవాచ” అనే ప్రసంగంతో కోటీశ్వర మహాలింగ మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా, క్షేత్రవర్ణనతో పాటు ఫలశ్రుతిగా చెప్పబడింది. ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలో కోటీనగరం అనే స్థలాన్ని సూచించి, దాని దక్షిణ భాగంలో ఒక యోజన దూరంలో కోటీశ్వర లింగం స్థితమై ఉందని పేర్కొంటుంది. ఇక్కడ ఆరాధన విధానం కూడా తెలిపింది—విధివిధానంగా స్నానం చేసి, అనంతరం లింగపూజ చేయాలి. కోటీశ్వరుడు ‘కోటి-యజ్ఞ’ ఫలాన్ని ప్రసాదించేవాడిగా, సమస్త పాపాల నుండి విముక్తి కలిగించేవాడిగా స్తుతించబడాడు. నియమంగా స్నానపూజలు చేసినవారికి సర్వపాతకముక్తి మరియు కోటి యజ్ఞసమాన మహాపుణ్యం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. ఇది స్కందపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో కోటీశ్వరమాహాత్మ్యవర్ణనము.

3 verses

Adhyaya 359

Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తూ యాత్రికుడు ‘నారాయణ’ అనే తీర్థానికి ముందుకు సాగాలని చెబుతాడు. ఆ తీర్థంలోని ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) భాగంలో ‘శాండిల్యా’ అనే వాపి/కుంట ఉందని స్పష్టమైన స్థల సూచన ఇస్తుంది. విధి ప్రకారం అక్కడ స్నానం చేసి శాండిల్య ఋషిని పూజించవలెనని క్రమం చెప్పబడింది. ఋషి-పంచమి రోజున పతివ్రత స్త్రీ స్పర్శ-అస్పర్శ నియమాన్ని ఆచరించితే రజోదోష (మాసిక అశౌచ) భయం నిశ్చయంగా తొలగుతుందని ఫలశ్రుతి పేర్కొంటుంది. చివరలో ఇది స్కందపురాణంలోని ప్రభాసఖండానికి చెందిన ‘నారాయణ-తీర్థ-మాహాత్మ్య’ అధ్యాయమని కొలఫోన్ తెలియజేస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 360

Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మహాదేవిని ఉద్దేశించి ‘శృంగసార’ అనే పవిత్ర తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు. అక్కడ నివసించే లింగం ‘శృంగారేశ్వర’గా ప్రసిద్ధి. ఆ స్థల పవిత్రతకు పూర్వ దివ్యకథను కారణంగా చెబుతారు—హరి గోపికలతో కలిసి అక్కడ శృంగారాన్ని ఆచరించాడని, అందువల్లే ఆ క్షేత్రానికి మరియు లింగానికి ఆ నామం స్థిరపడిందని వివరిస్తారు. తదుపరి, విధి-విధానాలతో ఆ స్థలంలో భవుడు (శివుడు)ను పూజించడం పాపసమూహనాశకమని ఉపదేశిస్తారు. ఫలశ్రుతిలో—దారిద్ర్యము, శోకముతో బాధపడే భక్తుడు అక్కడ ఆరాధన చేస్తే ఇకపై అలాంటి దుఃఖ-దారిద్ర్యాలు మళ్లీ ఎదురుకావని స్పష్టంగా చెప్పి, ఈ క్షేత్రాన్ని పరిహారభక్తి మరియు ధర్మాచరణకు అనుమోదిత స్థలంగా నిలుపుతారు.

4 verses

Adhyaya 361

मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)

అధ్యాయము 361లో ఈశ్వర–దేవి సంభాషణలో సంక్షిప్త తీర్థోపదేశం చెప్పబడింది. సాధకుడు హిరణ్యాతటానికి వెళ్లవలెనని, అక్కడ ‘ఘటికాస్థానం’ అనే ప్రత్యేక స్థలం ఉందని, అది పూర్వం ఒక సిద్ధఋషితో సంబంధమై ఉందని పేర్కొంటుంది. ఆ స్థల పవిత్రత మృకండుని యోగసిద్ధితో స్థాపితమైందని చెప్పబడింది. ఆయన ధ్యానయోగం ద్వారా—ఒక నాడీ-పరిమాణంలోనే ఫలసిద్ధి పొందినట్లు చెప్పుతూ—అదే చోట లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. ఆ లింగం ‘మార్కండేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి; దాని దర్శనం, పూజ మాత్రమే చేసినా సర్వపాప ఉపశమనం/నాశనం కలుగుతుందని గ్రంథం ముందుంచుతుంది. అంతర్ముఖ తపస్సు శక్తి ప్రజలకు సులభమైన భక్తి-ఆచరణగా తీర్థరూపంలో వ్యక్తమవుతుందని, ప్రభాసక్షేత్రంలోని ఒక సూక్ష్మ యాత్రామార్గాన్ని ఈ అధ్యాయం సూచిస్తుంది.

3 verses

Adhyaya 362

Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)

ఈశ్వరుడు దేవికి ప్రభాస-క్షేత్రంలో క్రమంగా చేయవలసిన తీర్థయాత్రను ఉపదేశిస్తాడు. ముందుగా మణ్డూకేశ్వరానికి వెళ్లమని చెప్పి, మాండూక్యాయనుడి అనుబంధంతో స్థాపితమైన శివలింగాన్ని సూచిస్తాడు. దాని సమీపంలో కోటిహ్రదం అనే పవిత్ర జలాశయం ఉంది; అక్కడ కోటీశ్వర శివుడు అధిష్ఠాతృరూపంగా ఉంటాడు. అక్కడే మాతృగణం స్థితమై, భక్తులకు ఇష్టఫలాలను ప్రసాదించేదిగా వర్ణించబడింది. విధానం—కోటిహ్రద తీర్థంలో స్నానం చేసి లింగపూజ చేయాలి, అలాగే మాతృదేవతలను కూడా పూజించాలి; ఫలంగా దుఃఖం, శోకం నుండి విముక్తి లభిస్తుందని చెప్పబడింది. తరువాత తూర్పు దిశలో ఒక యోజన దూరంలో త్రితకూపం అనే మరో స్థలం పేర్కొనబడింది—అది అత్యంత శుద్ధమైనది, సమస్త పాపనాశకము; అనేక తీర్థాల ప్రభావం అక్కడే సమాహితమై ‘స్థితమై’ ఉన్నట్లు ప్రతిపాదించబడింది. కోలోఫన్ ప్రకారం ఇది ప్రభాస ఖండంలోని ఈ భాగంలో 362వ అధ్యాయం।

5 verses

Adhyaya 363

एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas

ఈ అధ్యాయంలో ప్రభాసక్షేత్ర యాత్రకు సంబంధించిన సంక్షిప్త మార్గదర్శనం ఉంది. ఈశ్వరుడు దేవికి—గోష్పద అనే స్థలానికి ఉత్తరంగా రెండు గవ్యుతుల దూరంలో ప్రసిద్ధమైన వలాయ తీర్థం ఉందని, అక్కడికి భక్తితో వెళ్లాలని ఉపదేశిస్తాడు. వలాయలో ‘ఏకాదశ రుద్రులు’ తమ తమ స్థానలింగాల రూపంలో ప్రతిష్ఠితులని చెప్పబడుతుంది; అజైకపాద, అహిర్బుధ్న్య మొదలైన పేర్లు సూచించబడతాయి. ఆ లింగాలను విధివిధానంగా పూజిస్తే సర్వపాతకాలు నశించి సంపూర్ణ శుద్ధి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి తెలిపుతుంది.

3 verses

Adhyaya 364

Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి హిరణ్య-తటంలో తుణ్డపురం అనే స్థలం ఉందని, అక్కడ ఘర్ఘర-హ్రదం అనే పవిత్ర జలాశయం ఉన్నదని తెలియజేస్తాడు. ఆ తీర్థానికి అధిష్ఠాన దేవుడు కందేశ్వరుడని పేర్కొంటాడు. శివుడు—ఆ స్థలంలో తన జటలు బంధించబడ్డాయని—దివ్యస్మృతిగా చెప్పి, ఆ క్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని స్థాపిస్తాడు. భక్తుడు అక్కడికి వెళ్లి తీర్థస్నానం చేసి, విధివిధానాలతో కందేశ్వరుని పూజించాలి అనే క్రమం సూచించబడుతుంది. ఫలంగా ఘోర పాతకాలు నశించి, శుభమైన ‘శాసనం’ లభిస్తుంది—అంటే దైవ ఆజ్ఞా-రక్షణ/అనుగ్రహమనే పురాణోక్త ప్రసాదం।

3 verses

Adhyaya 365

संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)

ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తూ, యాత్రికుడు–సాధకుడు ‘ఉత్తమ’మైన సంవర్తేశ్వర క్షేత్రానికి వెళ్లవలసిన మార్గాన్ని తెలియజేస్తాడు. సంవర్తేశ్వర స్థానం ఇంద్రేశ్వరానికి పడమరగా, అర్కభాస్కరానికి తూర్పుగా ఉందని చెప్పి, సమీప పవిత్ర స్థలాలతో సంబంధిత దిశానిర్దేశాన్ని స్పష్టంగా చేస్తాడు. ఇక్కడ సంక్షిప్త ఆచారక్రమం విధించబడింది—ముందుగా మహాదేవుని దర్శనం, తరువాత పుష్కరిణి జలంలో స్నానం; ఇదే ప్రధాన భక్తిక్రియగా చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో, ఇలా చేసినవాడు పది అశ్వమేధ యజ్ఞాల ఫలాన్ని పొందుతాడని పేర్కొంటుంది. ముగింపులో ఇది స్కందపురాణం ప్రభాసఖండం, ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య ప్రథమ విభాగంలోని ३६५వ అధ్యాయం ‘సంవర్తేశ్వరమాహాత్మ్యవర్ణనం’ అని సూచించబడింది।

3 verses

Adhyaya 366

प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites

ఈశ్వరుడు మహాదేవికి ఉపదేశిస్తూ—హిరణ్యకు ఉత్తరంగా ఉన్న ‘సిద్ధి-స్థాన’ ప్రాంతాలకు వెళ్లుము; అక్కడ సిద్ధ మహర్షులు నివసిస్తారని చెబుతాడు. అనంతరం అధ్యాయం ప్రकीర్ణ తీర్థాలలోని లింగమాహాత్మ్యాన్ని సంఖ్యలతో వివరిస్తుంది—లింగాలు అనేకమైనా కొన్ని ప్రధాన లెక్కలు ఇస్తుంది: ఒక సమూహంలో వందకు పైగా ప్రసిద్ధ లింగాలు, వజ్రిణీ తీరంలో పందొమ్మిది, న్యఙ్కుమతీ తీరంలో 1200కు పైగా, కపిలా తీరంలో అరవై ఉత్తమ లింగాలు, సరస్వతీతో సంబంధమైనవి అయితే లెక్కకు అందనివి। ప్రభాసక్షేత్రం సరస్వతీ యొక్క పంచస్రోతసుల (ఐదు ప్రవాహాలు) ద్వారా నిర్వచించబడుతుంది; ఆ ప్రవాహాలు పన్నెండు యోజనాల పవిత్ర పరిధిని సూచిస్తాయి. ప్రాంతమంతటా చెరువులు, బావుల్లో నీరు ఉద్భవిస్తుంది; దానిని ‘సారస్వత’ జలమని గుర్తించి త్రాగడం ప్రశంసనీయం. సరైన శ్రద్ధతో ఎక్కడ స్నానం చేసినా సారస్వత-స్నాన ఫలం లభిస్తుందని చెప్పబడింది। చివరగా ‘స్పర్శ-లింగం’నే శ్రీ సోమేశమని పేర్కొని, క్షేత్రంలోని మధ్య లింగాన్ని సోమేశరూపంగా తెలిసి పూజిస్తే అది సోమేశ పూజయే అవుతుందని—చెదరిపోయిన శైవ క్షేత్రాలను ఒకే తత్త్వంలో ఏకీకరిస్తుంది।

11 verses

FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya

What is the specific Sthala Māhātmya emphasized in Prabhāsakṣetramāhātmya?

Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.

What are the primary pilgrimage merits (puṇya) associated with this section?

Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.

Which specific ancient legends are rooted in this geographical section?

The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.