Adhyaya 343
ఈ అధ్యాయం శివ–దేవి సంభాషణగా సాగుతుంది. మొదట దిశానిర్దేశాలు, తీర్థసంబంధ భౌగోళిక సూచనలతో కపిలేశ్వరుడు మరియు కపిలక్షేత్ర స్థానం వివరించబడుతుంది; తరువాత మహర్షి కపిలుని దీర్ఘ తపస్సు, మహేశ్వర ప్రతిష్ఠ అనే పురావృత్తాంతంతో క్షేత్ర మహిమ స్థాపించబడుతుంది. సముద్రంతో అనుబంధమైన పవిత్ర ప్రవాహం ‘కపిలధారా’ పుణ్యవంతులకు ప్రత్యక్షమవుతుందని చెప్పబడింది. ముఖ్యంగా ‘కపిలా-షష్ఠీ’ వ్రత విధానం బోధించబడుతుంది—దుర్లభ తిథి-సంయోగం దీనికి లక్షణం. క్షేత్రంలో లేదా సూర్యసంబంధ స్థలంలో స్నానం, జపం, నిర్దిష్ట ద్రవ్యాలతో సూర్యునికి అర్ఘ్యం, ప్రదక్షిణ, కపిలేశ్వర సమీపంలో పూజ అనే క్రమం ఇవ్వబడింది. తరువాత కుంభవిన్యాసం, సూర్యచిహ్న/ప్రతిమతో కూడిన దానం వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి ఇవ్వాలని విధానం ఉంది. చివర ఫలశ్రుతిలో సঞ্চిత పాపక్షయం, మహాయజ్ఞసమ పుణ్యం, అనేక తీర్థదానాల సమాన మహాఫలం అని ప్రశంసించబడింది.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कपिलेश्वरमुत्तमम् । शीराभूषणपूर्वेण कोटितीर्थाच्च पश्चिमे
ఈశ్వరుడు పలికెను—హే మహాదేవీ! తదుపరి ఉత్తమమైన కపిలేశ్వరుని దర్శనార్థం గచ్ఛించుము. అది కోటితీర్థానికి పడమరగా, శీరాభూషణానికి తూర్పుగా ఉన్నది।
Verse 2
जरद्गवेशाद्दक्षिणे समुद्रोत्तरतस्तथा । एतद्वै कापिलं क्षेत्रं नापुण्यैः प्राप्यते नरैः
అది జరద్గవేశ్వరునికి దక్షిణంగా, అలాగే సముద్రానికి ఉత్తరంగా ఉన్నది. ఇది నిజముగా కాపిల క్షేత్రము; పుణ్యహీనులైన మనుష్యులకు ఇది లభించదు।
Verse 3
कपिलेन पुरा देवि यत्र तप्तं तपो महत् । वर्षाणामयुतं साग्रं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्
హే దేవీ! పూర్వకాలమున అక్కడ కపిలుడు మహత్తర తపస్సు చేసెను; మహేశ్వరుని ప్రతిష్ఠించి పది వేల సంవత్సరములు మించి సాధన చేసెను।
Verse 4
समाहूता तत्र देवी कपिलधारा महानदी । समुद्रमध्ये साऽद्यापि पुण्यवद्भिः प्रदृश्यते
అక్కడ దేవి—కపిలధారా అను మహానది—ఆహ్వానింపబడెను. ఆమె నేడు కూడా సముద్రమధ్యమున పుణ్యవంతులకు దర్శనమిస్తుంది।
Verse 5
तत्र स्नात्वा महादेवि कपिलाषष्ठ्यां विशेषतः । कपिलां दापयेत्तत्र गोकोटिफलभाग्भवेत्
హే మహాదేవీ! అక్కడ స్నానం చేసి, విశేషంగా కపిలా-షష్ఠీ నాడు, అక్కడ కపిలా (తామ్రవర్ణ) గోవును దానం చేయాలి; గో-కోటి దానఫలంలో భాగస్వామి అవుతాడు।
Verse 6
सर्वेषां चैव पापानां प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् । कपिलेश्वरं तु संपूज्य कन्याकोटिफलं लभेत्
ఇది సమస్త పాపాలకు ప్రాయశ్చిత్తమని చెప్పబడింది. కపిలేశ్వరుని విధివిధానంగా పూజిస్తే కన్యా-కోటి దానఫలంతో సమానమైన పుణ్యం లభిస్తుంది।
Verse 7
देव्युवाच । आश्चर्यं मम देवेश कपिलषष्ठ्या महेश्वर । विधानं श्रोतुमिच्छामि दानमन्त्रादि पूर्वकम्
దేవి పలికింది—హే దేవేశా, హే మహేశ్వరా! ఈ కపిలా-షష్ఠీ నాకు ఆశ్చర్యంగా ఉంది. దానవిధి, మంత్రాది మొదలుకొని దాని విధానాన్ని వినదలచుకున్నాను।
Verse 8
ईश्वर उवाच । जन्मजीवितमध्ये तु यद्येका लभ्यते नरैः । संयोगयुक्ता सा षष्ठी तत्किं देवि ब्रवीम्यहम्
ఈశ్వరుడు పలికాడు—హే దేవీ! జన్మజీవిత మధ్యలో మనుష్యులకు శుభసంయోగాలతో కూడిన ఇలాంటి ఒక్క షష్ఠీ అయినా లభిస్తే, హే దేవీ, నేను ఇంకేమి చెప్పగలను?
Verse 9
प्रौष्ठपद्यसिते पक्षे षष्ठ्यामंगारको यदि । व्यतीपातश्च रोहिण्यां सा षष्ठी कपिला स्मृता
ప్రౌష్ఠపదీ శుక్లపక్ష షష్ఠీ నాడు మంగళవారం వచ్చి, రోహిణీ నక్షత్రంలో వ్యతీపాత యోగం కూడా ఉంటే—ఆ షష్ఠీనే ‘కపిలా’ అని స్మరించబడుతుంది।
Verse 10
तत्र क्षेत्रे नरः स्नात्वा अथवार्कस्थले शुभे । मृदा शुक्ल तिलैश्चैव कपिलासंगमे शुभे
ఆ పుణ్యక్షేత్రంలో స్నానం చేసి, లేదా శుభమైన అర్కస్థలంలో; కపిలా నది శుభ సంగమంలో శుద్ధ మట్టితోను తెల్ల నువ్వులతోను (క్రియ) చేయవలెను।
Verse 11
कृतस्नानजपः पश्चात्सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् । रक्तचंदनतोयेन करवीरयुतेन च । कृत्वार्घपात्रं शिरसि मंत्रेणानेन दापयेत्
స్నానం, జపం పూర్తైన తరువాత సూర్యదేవునికి అర్ఘ్యం సమర్పించాలి। రక్తచందన సువాసనజలంలో కరవీర పుష్పాలు కలిపి, అర్ఘ్యపాత్రాన్ని శిరస్సుపై ఉంచి ఈ మంత్రంతో అర్పించాలి।
Verse 12
नमस्त्रैलोक्यनाथाय उद्भासितजगत्त्रय । वेदरश्मे नमस्तुभ्यं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते
త్రిలోకనాథుడా! నమస్కారం; త్రివిధ జగత్తును ప్రకాశింపజేసేవాడా! హే వేదరశ్మీ! నీకు నమస్కారం—ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించు; నీకు నమో నమః।
Verse 13
सूर्यं प्रदक्षिणीकृत्य संपूज्य कपिलेश्वरम् । उपलिप्ते शुभे देशे पुष्पाक्षतविभूषिते
సూర్యుని ప్రదక్షిణ చేసి, కపిలేశ్వరుని సమ్యక్ పూజించి, పూతపూసి శుద్ధి చేసిన శుభస్థలానికి వెళ్లాలి; అది పుష్పాలు, అక్షతలతో అలంకృతమై ఉండాలి।
Verse 14
स्थापयेदव्रणं कुम्भं चन्दनोदकपूरितम् । पंचरत्नसमायुक्तं दूर्वापुष्पाक्षतान्वितम्
చందనసువాసన జలంతో నిండిన అవ్రణ (నిర్దోష) కలశాన్ని స్థాపించాలి; అందులో పంచరత్నాలు ఉండాలి, అలాగే దూర్వా, పుష్పాలు, అక్షతలు కూడ ఉండాలి।
Verse 15
रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रेण संयुतम् । रथो रुक्मफलस्यैव एकचित्रविचित्रितः
రుక్మఫల అర్పణార్థం రెండు ఎర్ర వస్త్రాలతో కప్పబడినది, తామ్రపాత్రంతో కూడినది, ఒకే విశిష్ట అలంకార చిత్రంతో విచిత్రంగా అలంకరించబడిన రథాన్ని సిద్ధం చేయవలెను।
Verse 16
सौवर्णपलसंयुक्तां मूर्तिं सूर्यस्य कारयेत् । कुंभस्योपरि संस्थाप्य गंधपुष्पैः समर्चयेत्
సువర్ణ-పలస పరిమాణంతో యుక్తమైన సూర్యదేవుని మూర్తిని చేయించాలి. దానిని కలశంపై స్థాపించి గంధపుష్పాలతో సమ్యక్గా ఆరాధించాలి।
Verse 17
कपिलेश्वरसान्निध्ये मण्डपे होमसंस्कृते । आदित्यं पूजयेद्देवं नामभिः स्वैर्यथोदितैः
కపిలేశ్వర సన్నిధిలో, హోమసంస్కారంతో పవిత్రమైన మండపంలో, యథావిధిగా స్వనామాలతో దేవ ఆదిత్యుని పూజించాలి।
Verse 18
आदित्यभास्कर रवे भानो स्वयं दिवाकर । प्रभाकर नमस्तुभ्यं ससारान्मां समुद्धर
హే ఆదిత్యా, హే భాస్కరా, హే రవీ, హే భానూ—నీవే నిజమైన దివాకరుడు. హే ప్రభాకరా, నీకు నమస్కారం; ఈ సంసార ప్రవాహం నుండి నన్ను उद्धరించు।
Verse 19
भुक्तिमुक्तिप्रदो यस्मात्तस्माच्छांतिं प्रयच्छ नः
నీవు భుక్తి మరియు ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించువాడవు; అందువల్ల మాకు శాంతిని ప్రసాదించుము।
Verse 20
प्रार्थनामन्त्रः । नमोनमस्ते वरद ऋक्सामयजुषांपते । नमोऽस्तुविश्वरूपाय विश्वधाम्ने नमोऽस्तु ते
ప్రార్థనా మంత్రం: హే వరదా! ఋగ్-సామ-యజుః వేదాల అధిపతీ, నీకు పునఃపునః నమస్కారం. హే విశ్వరూపా, హే విశ్వధామా, నీకు నమో నమః.
Verse 21
अमृतं देवि ते क्षीरं पवित्रमिह पुष्टिदम् । त्वत्प्रसादात्प्रमुच्यंते मनुजाः सर्वपातकैः
హే దేవీ! నీ క్షీరం అమృతమే—ఈ లోకంలో పవిత్రమై పుష్టినిచ్చేది. నీ ప్రసాదంతో మనుష్యులు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు.
Verse 22
ब्रह्मणोत्पादिते देवि वह्निकुण्डान्महाप्रभे । नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वदेवनमस्कृते
హే దేవీ! బ్రహ్మచే ఉత్పన్నమై అగ్నికుండం నుండి ప్రదర్శితమైన మహాప్రభా! సమస్త దేవతలచే నమస్కరింపబడే పుణ్యమయి కపిలా, నీకు నమస్కారం.
Verse 23
सर्वदेवमये देवि सर्वतीर्थमये शुभे । दातारं पूजयानं मां ब्रह्मलोकं नय स्वयम्
హే శుభదేవీ! నీవు సర్వదేవమయి, సర్వతీర్థమయి. దాతగా నిన్ను పూజిస్తున్న నన్ను, నీ స్వశక్తితో, బ్రహ్మలోకానికి నడిపించు.
Verse 24
पूजामंत्रः । एवं संपूज्य कपिलां कुम्भस्थं च दिवाकरम् । ब्राह्मणे वेदविदुष उभयं प्रतिपादयेत्
పూజా మంత్రం: ఈ విధంగా కపిలాను మరియు కుంభంలో ప్రతిష్ఠితమైన దివాకరుడు (సూర్యుడు)ను సమ్యక్గా పూజించి, వేదవిద్వాంసుడైన బ్రాహ్మణునికి రెండింటినీ విధిగా సమర్పించాలి.
Verse 25
व्यासाय सूर्यभक्ताय मंत्रेणानेन दापयेत्
ఈ మంత్రంతోనే సూర్యభక్తుడైన వ్యాసునికి ఆ అర్పణం/దానం ఇవ్వించాలి.
Verse 26
दिव्यमूर्त्तिर्जगच्चक्षु र्द्वादशात्मा दिवाकरः । कपिलासहितो देवो मम मुक्तिं प्रयच्छतु
దివ్యమూర్తి, జగచ్చక్షువు, ద్వాదశాత్మకుడైన దివాకరుడు—కపిలాతో కూడిన ఆ దేవుడు నాకు ముక్తిని ప్రసాదించుగాక.
Verse 27
यस्मात्त्वं कपिले पुण्या सर्वलोकस्य पावनी । प्रदत्ता सह सूर्येण मम मुक्तिप्रदा भव
హే పుణ్యమయి కపిలా! నీవు సమస్త లోకాలను పవిత్రం చేసేదానివి; సూర్యునితో కలిసి దానమిచ్చినప్పుడు నాకు ముక్తిదాయినిగా అవు.
Verse 28
पलेन दक्षिणा कार्या तदर्धार्धेन वा पुनः । शक्तितो दक्षिणायुक्तां तां धेनुं प्रतिपादयेत्
ఒక పల పరిమాణంలో దక్షిణ ఇవ్వాలి, లేదా దాని సగం; తన శక్తి మేరకు దక్షిణతో కూడిన ఆ ధేనువును విధిగా దానంగా సమర్పించాలి.
Verse 29
योऽनेन विधिना कुर्या त्षष्ठीं कपिलसंज्ञिताम् । सोऽश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः
ఈ విధానంతో ‘కపిలా’ అనే షష్ఠీ వ్రతాన్ని ఆచరించేవాడు, ఆ మనిషి సహస్ర అశ్వమేధ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు.
Verse 30
यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वदानेषु यत्फलम् । तत्फलं सर्वमाप्नोति यः षष्ठीं कपिलां चरेत्
సర్వ తీర్థాలలో కలిగే ఫలం, సర్వ దానాలలో కలిగే పుణ్యఫలం—కపిలా షష్ఠీ వ్రతాన్ని ఆచరించువాడు ఆ సమస్త ఫలాన్ని సంపూర్ణంగా పొందును.
Verse 31
कपिलाकोटिसहस्राणि कपिलाकोटिशतानि च । सूर्यपर्वणि यद्दत्त्वा तत्फलं कोटिशो भवेत्
సూర్యపర్వదినమున కపిలా-సంబంధ దానాన్ని కోటి-సహస్రాలుగా, కోటి-శతాలుగా ఇచ్చినచో, ఆ కర్మఫలం కోట్లకొద్దీగా విస్తరిస్తుంది.
Verse 32
कोटिगोरोम संख्यानि वर्षाणि वरवर्णिनि । तावत्स वसते स्वर्गे यः षष्ठीं कपिलां चरेत्
ఓ సుందరీ! ‘గోరోమాల కోటి-సంఖ్య’ ఎంత సంవత్సరాలుగా లెక్కించగలమో, అంతకాలం కపిలా షష్ఠీని విధిగా ఆచరించువాడు స్వర్గంలో నివసించును.
Verse 33
ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यत्पापं पूर्वसंचितम् । तत्सर्वं नाशमायाति इत्याह कपिलो मुनिः
తెలిసి చేసినదైనా, తెలియక చేసినదైనా, పూర్వసంచితమైన ఏ పాపమైనా—అది సమస్తం నశించిపోతుంది; అని కపిల ముని ప్రకటించాడు.
Verse 343
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कपि लधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీ స్కాంద మహాపురాణము, ఏకాశీతి-సాహస్రీ సంహితలోని సప్తమ ప్రభాసఖండము, ప్రథమ ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యము, కపిలధారా-కపిలేశ్వరమాహాత్మ్యములో ‘కపిలా షష్ఠీ వ్రతవిధానమాహాత్మ్యవర్ణనం’ అను 343వ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.