Adhyaya 20
ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు దేవికి అపార కాలచక్రాలలో దైత్య–రాక్షస సంబంధిత రాజ్యాధికారాల క్రమాన్ని వివరిస్తాడు. హిరణ్యకశిపుడు, బలి వంటి మహాబలవంతులైన రాజులను ఉదాహరణగా చూపుతూ, యుగసదృశ కాలాల్లో అధర్మాధిక్యం పెరిగి, తరువాత లోకవ్యవస్థ పునఃస్థాపన ఎలా జరుగుతుందో చెప్పబడుతుంది. తదుపరి వంశావళి–రాజవృత్తాంతం వస్తుంది: పులస్త్య వంశం, కుబేరుడు–రావణుడు మొదలైన వారి జన్మలు, పేర్లు–గుర్తింపులకు కారణమైన లక్షణాల వివరణ. ఆపై ప్రధాన మలుపు—అత్రి తపస్సుతో సోముడు (చంద్రుడు) అవతరించడం, సోముని ‘పతనం’ వల్ల జగత్తులో కలకలం, బ్రహ్మ జోక్యం, మరియు సోముని రాజత్వం–యజ్ఞప్రతిష్ఠలో స్థాపన; రాజసూయ సందర్భం, దక్షిణాదానం కూడా పేర్కొనబడతాయి. చివరగా ఓషధుల (వనస్పతులు, ధాన్యాలు, పప్పులు మొదలైనవి) ఉద్భవకథను కారణసహితంగా జాబితా రూపంలో చెబుతుంది. సోముడు జ్యోత్స్న ద్వారా లోకాన్ని పోషించేవాడని, వృక్షవనస్పతులకు అధిపతినని ప్రతిపాదించి, బ్రహ్మాండతత్త్వాన్ని వ్యవసాయ–ఆచారజీవితంతో అనుసంధానిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ दैत्यावताराणां क्रमो हि कथ्यते पुनः । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
ఈశ్వరుడు పలికెను—ఇప్పుడు దైత్యావతారాల క్రమము మరల చెప్పబడుచున్నది. రాజు హిరణ్యకశిపుడు ఒక అర్బుద సంవత్సరములు నిలిచెను (పాలించెను)।
Verse 2
तथा शत सहस्राणि यानि कानि द्विसप्ततिम् । अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत्
అదేవిధంగా ఒక లక్ష, తరువాత డెబ్బై రెండు వేల, ఇంకా ఎనభై వేల (సంవత్సరములు) వరకు అతడు త్రిలోకాధిపతిగా నిలిచెను।
Verse 3
सौत्येऽहन्यतिरात्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिके
కాశ్యపుని అశ్వమేధ యజ్ఞములో, అతిరాత్ర కర్మలోని సౌత్య దినమున—
Verse 4
उपक्षिप्ता सनं यत्तु होतुरर्थे हिरण्मयम् । निषसाद स गर्तो ऽत्र हिरण्यकशिपुस्ततः
హోతకు నిమిత్తమై స్వర్ణమయ ఆసనము ఉంచబడినప్పుడు, హిరణ్యకశిపుడు ఇక్కడ ఒక గర్తములో కూర్చుండెను।
Verse 5
शतवर्षसहस्राणां तपश्चक्रे सुदुश्चरम् । दशवर्षसहस्राणि दित्या गर्भे स्थितः पुरा
అతడు ఒక లక్ష సంవత్సరములు అత్యంత దుష్కరమైన తపస్సు చేసెను. పూర్వము దితి గర్భములో పది వేల సంవత్సరములు స్థితుడై ఉండెను।
Verse 6
हिणयकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरातनः । राजा हिरण्यकशिपुर्यां यामाशां निरीक्षते
హిరణ్యకశిపుని గురించి దైత్యులు ఒక ప్రాచీన శ్లోకాన్ని పాడారు— “రాజు హిరణ్యకశిపు ఏ ఏ దిశను దర్శిస్తాడో…” అని।
Verse 7
पर्याये तस्य राजाभूद्बलिर्वर्षार्बुदं पुनः
అతని తరువాత వారసత్వంగా రాజు బలి మళ్లీ ఒక కోటి సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని పాలించాడు।
Verse 8
षष्टिं चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च । बले राज्याधिकारस्तु याव त्कालं बभूव ह
బలికి రాజ్యాధికారం అరవై వేల మరియు ముప్పై నియుతాల వరకు—అంత దీర్ఘకాలం—నిలిచింది।
Verse 9
इंद्रादयस्ते विख्याता असुराञ्जघ्नुरोजसा
ప్రసిద్ధులైన ఇంద్రాది దేవతలు తమ పరాక్రమంతో అసురులను సంహరించారు।
Verse 10
दैत्यसंस्थमिदं सर्वमा सीद्दशयुगं किल । असपत्नं ततः सर्वमष्टादशयुगं पुनः
చెబుతారు, ఇది సమస్తం పది యుగాలు దైత్యుల అధీనంలో ఉండెను; ఆ తరువాత మళ్లీ పద్దెనిమిది యుగాలు అంతా ప్రత్యర్థులేని (అసపత్న) స్థితిలో నిలిచింది।
Verse 11
त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेंद्रेण तु पालितम् । त्रेतायुगे तु दशमे कार्त्तवीर्यो महाबलः
ఈ త్రిలోకము మహేంద్రునిచే నిర్భయంగా సక్రమంగా పాలింపబడెను. తరువాత త్రేతాయుగమున దశమ కాలమున మహాబలుడు కార్త్తవీర్యుడు అవతరించెను।
Verse 12
पंचाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिपः । स सप्तरत्नवान्सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह
ఆ నరాధిపుడు ఎనభై ఐదు వేల సంవత్సరములు రాజ్యము చేసెను. అతడు సప్తరత్నసంపన్నుడైన సమ్రాట్, చక్రవర్తిగా ప్రసిద్ధి పొందెను।
Verse 13
द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गी चर्मी शरासनी । रथी राजा सानुचरो योगाच्चौरानपश्यत
సప్తద్వీపములలో ఆ రాజు—ఖడ్గము, కవచము (ఢాలు), ధనుస్సు ధరించి, రథారూఢుడై అనుచరులతో కూడి—యోగబలముచే దొంగలనుకూడా దర్శించెను।
Verse 14
प्रणष्टद्रव्यता यस्य स्मरणान्न भवेन्नृणाम् । चतुर्युगे त्वतिक्रांते मनौ ह्येकादशे प्रभौ
యావనిని స్మరించుట మాత్రమున మనుష్యులకు ధననష్టం కలుగదు. చతుర్యుగములు గడిచిన తరువాత, ఏకాదశ మనువు కాలమున ఆ ప్రభావశాలి ప్రదర్శితుడయ్యెను।
Verse 15
अर्द्धावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रवर्तिते । मानवस्य नरिष्यंतो ह्यासीत्पुत्रो मदः किल
ఆ ద్వాపరయుగము ప్రారంభమై అర్ధభాగము శేషముండగా, మానవుని కుమారుడైన నరిష్యంతుడు—‘మద’ అని ప్రసిద్ధుడైనవాడు—జన్మించెను అని చెబుతారు।
Verse 16
नवमस्तस्य दायादस्तृणबिंदुरिति स्मृतः । त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह
ఆ వంశంలో తొమ్మిదవ వారసుడు తృణబిందువు అని స్మరించబడతాడు. త్రేతాయుగ ఆరంభంలో, మూడవ చక్రంలో అతడు రాజయ్యాడు.
Verse 17
तस्य कन्या त्विलविला रूपे णाप्रतिमाऽभवत् । पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत्
అతనికి ఇలవిలా అనే కుమార్తె ఉండెను; ఆమె సౌందర్యం అపూర్వం. ఆ రాజర్షి ఆమెను పులస్త్య మహర్షికి వివాహార్థం సమర్పించాడు.
Verse 18
ऋषिरैलविलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्न्यश्च तिस्रस्तु पौलस्त्यकुलमंडनाः
ఆమె నుండి ఐలవిలుడు అని ప్రసిద్ధుడైన విశ్రవా ఋషి జన్మించాడు. అతనికి పులస్త్య వంశానికి అలంకారమైన మూడు భార్యలు ఉన్నారు.
Verse 19
बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै वेदवर्णिनी । पुष्पोत्कटा च वीका च उभे माल्यवतः सुते
బృహస్పతికి వేదవర్ణిని అనే శుభకన్య ఉన్నది. పుష్పోత్కటా మరియు వీకా—ఈ ఇద్దరూ మాల్యవతుని కుమార్తెలు.
Verse 20
केकसी मालिनः कन्या तस्यां देवि शृणु प्रजाः । ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे वरवर्णिनी
మాలినుని కుమార్తె కైకసీ—హే దేవీ, ఆమె సంతానాన్ని వినుము—ఆ శుభవర్ణురాలు అతని జ్యేష్ఠపుత్రుడు వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు)ను ప్రసవించింది.
Verse 21
अष्टदं हरिच्छ्मश्रुं शंकुकर्णं विलोहितम् । श्वपादं ह्रस्वबाहुं च पिंगलं शुचिभूषणम्
అతడు అష్టదంతుడు, హరిచ్ఛ్మశ్రువుతో, శంఖసదృశ కర్ణములతో, రక్తవర్ణ ఛాయతో ఉన్నాడు. శ్వపాదములు, హ్రస్వబాహువులు కలవాడు; పింగలవర్ణుడై శుచిభూషణములతో అలంకృతుడయ్యాడు।
Verse 22
त्रिपादं तु महाकायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् । एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विरूपं रूपतस्तदा
అతడు త్రిపాదుడు, మహాకాయుడు, స్థూలశిరస్సు కలవాడు, మహాహనువు (బలమైన దవడ) కలవాడు. అటువంటి రూపంలో వికృతమైన కుమారుని అప్పటికి చూసి…
Verse 23
तदा दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरोऽयमिति स्वयम् । कुत्सायां क्वितिशब्दोयं शरीरं वेरमुच्यते
అప్పుడు అతనిని చూసి ఆమె స్వయంగా—“ఇతడు కుబేరుడు” అని పలికింది. కుత్సా (అసహ్యం) భావంలో ‘క్వితి’ అనే శబ్దం వాడబడుతుంది; శరీరాన్ని ‘వేర’ (అసహ్యమైనది) అని అంటారు.
Verse 24
कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोंकितः । तस्य भार्य्याऽभवद्वृद्धिः पुत्रस्तु नलकूबरः
కుశరీరత్వం (కురూప దేహం) కారణంగా అతడు ‘కుబేర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. అతని భార్య ‘వృద్ధి’; అతని కుమారుడు ‘నలకూబరుడు’.
Verse 25
कैकस्यजनयत्पुत्रं रावणं राक्षसाधिपम् । शंकुकर्णं दशग्रीवं पिगलं रक्तमूर्द्धजम्
కైకసీ ఒక కుమారుని కనింది—రాక్షసాధిపతి రావణుని; అతడు శంఖకర్ణుడు, దశగ్రీవుడు, పింగలవర్ణుడు, రక్తమూర్ధజుడు (ఎర్రని కేశాలు కలవాడు).
Verse 26
वसुपादं विंशद्भुजं महाकायं महाबलम् । कालांजननिभं चैव दंष्ट्रिणं रक्तलोचनम्
అతడు అనేక పాదములు గలవాడు, ఇరవై భుజములు గలవాడు, మహాకాయుడు మహాబలవంతుడు; కాటుకవంటి శ్యామవర్ణుడు, దంష్ట్రధారి, రక్తనేత్రుడు।
Verse 27
राक्षसेनौजसा युक्तं रूपेण च बलेन च । निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणः स्मृतः
అతడు రాక్షసుల ఉగ్ర ఓజస్సుతో యుక్తుడు, రూపములోను బలములోను సంపన్నుడు; స్వభావతః దారుణుడు క్రూరుడు, అందుకే ‘రావణుడు’—ఇతరులను రోదింపజేసేవాడు—అని స్మరింపబడెను।
Verse 28
हिरण्यकशिपुस्त्वासीत्स राजा पूर्वजन्मनि । चतुर्युगानि राजा तु तथा दश स राक्षसः
పూర్వజన్మలో అతడు హిరణ్యకశిపు అనే రాజుగా ఉండెను. అతడు నాలుగు యుగములు రాజ్యము చేసెను; తదుపరి పది యుగములు రాక్షసరూపముగా నిలిచెను।
Verse 29
पंच कोटीस्तु वर्षाणां संख्यताः संख्याया प्रिये । नियुतान्येकषष्टिं च संख्यावद्भिरुदाहृतम्
హే ప్రియే, సంవత్సరముల సంఖ్య ఐదు కోట్లు అని చెప్పబడెను; అదనంగా అరవై ఒక నియుతములు కూడా—సంఖ్యావిదులు ఇలా ప్రకటించిరి।
Verse 30
षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां स हि रावणः । देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्
ఆ రావణుడు అరవై వేల సంవత్సరములు ఘోరమైన జాగరణమును కొనసాగించెను; దేవతలకును ఋషులకును భయంకర కాలముగా చేసెను।
Verse 31
त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् । रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमेयिवान्
ఇరవై నాలుగవ త్రేతాయుగంలో, తపస్సు ఫలం క్షీణించినప్పుడు రావణుడు దాశరథి శ్రీరాముని ఎదుర్కొని, తన గణములతో కూడ నాశమునకు చేరెను।
Verse 32
योऽसौ देवि दशग्रीवः संबभूवारिमर्द्दनः । दमघोषस्य राजर्षेः पुत्रो विख्यातपौरुषः
ఓ దేవీ! ఆ దశగ్రీవుడే ‘అరిమర్దనుడు’గా ప్రసిద్ధి పొందెను; అతడు రాజర్షి దమఘోషుని కుమారుడు, పరాక్రమమునకు ఖ్యాతిగాంచినవాడు।
Verse 33
श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालो बभूव ह । रावणं कुंभकर्णं च कन्यां शूर्पणखां तथा
శ్రుతశ్రవ నుండి చైద్యుడు శిశుపాలుడుగా జన్మించెను; అలాగే రావణుడు, కుంభకర్ణుడు మరియు కన్య శూర్పణఖ కూడా జన్మించారు।
Verse 34
विभीषणं चतुर्थं च कैकस्यजनयत्सुतान् । मनोहरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा
కైకసీ నాలుగవ కుమారుడిగా విభీషణుని కనెను; అలాగే మనోహరుడు, ప్రహస్తుడు, మహాపార్శ్వుడు మరియు ఖరుడు కూడా జన్మించారు।
Verse 35
पुष्पोत्कटायास्ते पुत्राः कन्या कुम्भीनसी तथा । त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः । कन्यैका श्यामिका नाम वीकायाः प्रसवः स्मृतः
ఇవే పుష్పోత్కటా యొక్క కుమారులు; అలాగే కుమ్భీనసీ అనే కుమార్తె కూడా. త్రిశిరుడు, దూషణుడు మరియు రాక్షసుడు విద్యుజ్జిహ్వ కూడా (ఉన్నారు). ‘శ్యామికా’ అనే ఒక కుమార్తె వీకా సంతానమని స్మరించబడుతుంది।
Verse 36
इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव । विभीषणो विशुद्धात्मा दशमः परिकीर्तितः
ఇట్లు పౌలస్త్య వంశమునకు చెందిన ఆ తొమ్మిది రాక్షసులు క్రూరకర్ములు; అయితే విశుద్ధాత్ముడైన విభీషణుడు పదవడని కీర్తింపబడెను।
Verse 37
पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च शूकरा हस्तिनस्तथा
పులహుని పుత్రులు మృగములే; వారందరూ దంష్ట్రధారులైన భయంకర వ్యాళులు—భూతాలు, పిశాచాలు, సర్పాలు, శూకరాలు, హస్తులు కూడా।
Verse 38
अनपत्यः क्रतुस्त्वस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंतरे । अत्रेः पत्न्यो दशैवासन्सुन्दर्यश्च पतिव्रताः
ఈ వైవస్వత మన్వంతరమున క్రతువు సంతానరహితుడని స్మరింపబడెను. అత్రి భార్యలు పది మంది—సుందరీలు, పతివ్రతలు.
Verse 39
भद्राश्वस्य घृताच्यंता जज्ञिरे दश चाप्सराः
భద్రాశ్వుని మరియు ఘృతాచీ నుండి పది అప్సరసలు జన్మించిరి।
Verse 40
भद्रा शूद्रा च मद्रा च नलदा जलदा तथा । उर्णा पूर्णा च देवेशि या च गोपुच्छला स्मृता
భద్రా, శూద్రా, మద్రా, నలదా, జలదా; అలాగే ఊర్ణా, పూర్ణా, ఓ దేవేశీ—గోపుచ్ఛలా అని స్మరింపబడిన ఆమె కూడా।
Verse 41
तथा तामरसा नाम दशमी रक्तकोटिका । एतासां च महादेवि ख्यातो भर्त्ता प्रभाकरः
అలాగే ‘తామరసా’ అనే పదవది ‘రక్తకోటికా’గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఓ మహాదేవీ, వారందరికీ ఖ్యాతిగాంచిన భర్త ప్రభాకరుడే.
Verse 42
स्वर्भानुना हते सूर्ये पतितेस्मिन्दिवो महीम् । तमोऽभिभूते लोकेस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता
స్వర్భానువు సూర్యుణ్ని హతమార్చగా, సూర్యుడు స్వర్గం నుండి భూమిపై పడిపోయాడు; లోకం చీకటితో కమ్ముకున్నప్పుడు, వెలుగును ప్రవహింపజేసినవాడు ఆయనే.
Verse 43
स्वस्ति तेस्त्विति चैवोक्तः पतन्निह दिवाकरः । ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात यतः प्रभुः
ఇక్కడ పడిపోతున్న దివాకరునికి ‘స్వస్తి తే అస్తు’—‘నీకు మంగళం కలుగుగాక’—అని పలికారు. ఆ బ్రహ్మర్షి వాక్యబలంతో ప్రభువు పడలేదు.
Verse 44
ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरेवं महर्षिभिः । भद्रायां जनयामाम् सोमं पुत्रं यशस्विनम्
అందుకే మహర్షులు ప్రభువును ‘ప్రభాకర’ అని పిలిచారు. భద్రాలో ఆయన యశస్వి కుమారుడైన సోముని జన్మింపజేశాడు.
Verse 45
त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वरस्तु सः । शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाचरः
సోముడు తేజోవంతుడు—ధర్ముని కుమారుడూ, శ్రేష్ఠ దేవుడూ. శీతల కిరణాలతో కృత్తికలలో జన్మించి, రాత్రివేళ సంచరించేవాడయ్యాడు.
Verse 46
पिता सोमस्य वै देवि जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः । तत्रात्रिः सर्वलोकेशं भृत्वा स्वे नयने स्थितः
హే దేవీ, నిజముగా సోముని తండ్రి భగవాన్ ఋషి అత్రీయే. అక్కడ అత్రి సర్వలోకేశ్వరుని ధరించి తన నేత్రాలలో స్థాపించాడు.
Verse 47
कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समा चरत् । काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः
కర్మతో, మనసుతో, వాక్తో ఆయన శుభకార్యాలనే సమంగా ఆచరించాడు. కట్టె, గోడ, రాయి వలె నిశ్చలమై, ఊర్ధ్వబాహువుగా మహాద్యుతితో ప్రకాశించాడు.
Verse 48
सुदुस्तरं नाम तपस्तेन तप्तं महत्पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानि सुरसुंदरि
హే సురసుందరీ, ఆయన ‘సుదుస్తర’ అనే మహత్తపస్సును పూర్వం తపించాడు—మూడు వేల దివ్య సంవత్సరాలు.
Verse 49
तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह । सोमत्वं वपुरापेदे महाबुद्धेस्तु वै शुभे
అక్కడ ఊర్ధ్వరేతసుగా, అనిమేషంగా నిలిచిన ఆ మహాబుద్ధి తపస్వి దేహం, ఆ శుభ ప్రభావంతో, సోమత్వాన్ని పొందింది.
Verse 50
ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमसंभावितात्मनः । नेत्राभ्यां सोमः सुस्राव दशधा द्योतयन्दिशः
సోమంతో నిండిన ఆత్మభావమున్న అతనిలో సోమము పైకి ఎగసింది; అతని నేత్రాల నుండి సోమము పది ధారలుగా ప్రవహించి దిశలను ప్రకాశింపజేసింది.
Verse 51
तद्गर्भं विधिना दृष्टा दिशोदश दधुस्तदा । समेत्य धारयामासुर्न च धर्तुमशक्नुवन्
ఆ గర్భస్వరూప తత్త్వాన్ని విధాత బ్రహ్మ చూచి, దశదిశలకు దానిని స్వీకరించమని ఆజ్ఞాపించాడు. అవి సమేతమై దానిని ధరించ ప్రయత్నించాయి, కాని ధరించలేకపోయాయి.
Verse 52
स ताभ्यः सहसैवेह दिग्भ्यो गर्भश्च शाश्वतः पपात भावयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः
అప్పుడు ఆ శాశ్వత గర్భస్వరూప తత్త్వం దిశల నుండి అకస్మాత్తుగా ఇక్కడ పడిపోయింది—అది శీతకిరణుడైన సోముడు, సర్వభూతపోషకుడు, లోకాలను పోషిస్తూ.
Verse 53
यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः । ततस्ताभ्यः स शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्
ఆ స్త్రీరూప దిశలు ఆ గర్భతత్త్వాన్ని ధరించలేనప్పుడు, శీతకిరణుడైన సోముడు వాటి నుండి జారి భూమిపై పడిపోయాడు.
Verse 54
पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितका म्यया
పడిపోయిన సోముణ్ణి చూచి, లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ, లోకాల హితకాంక్షతో, అతనిని రథంపై అధిరోహింపజేశాడు.
Verse 55
स तदैव मया देवि धर्मार्थं सत्यसंगरः । युक्तो वाजिसहस्रेण सितेन सुरसुंदरि
అదే సమయంలో, ఓ దేవీ—ఓ సురసుందరీ—ధర్మార్థం, సత్యాన్ని సంకల్పంగా చేసుకొని, నేను ఆ రథాన్ని వెయ్యి తెల్లని అశ్వాలతో యుక్తం చేశాను.
Verse 56
तस्मिन्निपतिते देवि पुत्रेत्रेः परमात्म नि । तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त ये श्रुताः
దేవీ, అత్రి యొక్క పరమాత్మస్వరూపుడైన కుమారుడు అవతరించగానే, శ్రుతిప్రసిద్ధులైన బ్రహ్మదేవుని ఏడు మానసపుత్రులు స్తోత్రాలతో ఆయనను స్తుతించారు।
Verse 57
तथैवांगिरसः सर्वे भृगोश्चैवात्मजास्तथा । ऋग्भिस्तु सामभिश्चैव तथैवांगिरसैरपि
అదేవిధంగా సమస్త ఆంగిరస ఋషులు, భృగువంశపు కుమారులు కూడా—ఋగ్వేద ఋచలతో, సామవేద గానాలతో, అలాగే ఆంగిరస మంత్రాలతో—ఆయనను స్తుతించారు।
Verse 58
तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भासयामास सर्वशः
స్తుతింపబడుతున్న ఆ ప్రకాశవంతుడైన సోముని తేజస్సు మరింత పెరిగి, అన్ని దిశలలో త్రిలోకాలను ప్రకాశింపజేసింది।
Verse 59
स तेन रथमुख्येन सागरांतां वसुंधराम् । त्रिःसप्तकृत्वोतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्
అప్పుడు ఆ మహాయశస్సుగలవాడు ఆ శ్రేష్ఠ రథంపై అధిరోహించి, సముద్రసీమలతో కూడిన భూమిని మూడు సార్లు ఏడు—ఇరవై ఒక్కసార్లు—ప్రదక్షిణ చేశాడు।
Verse 60
तस्य यच्चापि तत्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत । ओषध्यस्ताः समुत्पन्नास्ते जसाऽज्वलयन्पुनः
మరియు ఆయన తేజస్సు భూమిలో ప్రవేశించి వ్యాపించినంత మాత్రాన, ఆ తేజస్సుతోనే ఔషధులు పుట్టి, మళ్లీ ప్రకాశించాయి।
Verse 61
ताभिर्धिनोत्ययं लोकं प्रजाश्चैव चतुर्विधाः । ओषध्यः फलपाकांताः कणाः सप्तदश स्मृताः
వీటివలన ఈ లోకమును, అలాగే నాలుగు విధాల ప్రాణులను కూడా పోషింపబడుతుంది. ఫలపాకాంతముగా పండే ఈ గ్రామ్య ఔషధులు ‘కణాలు’ అని పదిహేడు రకాలుగా స్మరించబడినవి.
Verse 62
व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः
వ్రీహులు (బియ్యం), యవాలు (బార్లీ), గోధూమాలు (గోధుమ), అణువులు (చిన్న ధాన్యం) మరియు నువ్వులు—
Verse 63
प्रियंगुः कोविदारश्च कोरदूषाः सतीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः
ప్రియంగు, కోవిదార, కోరదూష, సతీనక; అలాగే మాష (ఉడ్డు), ముద్గ (పెసలు), మసూర (కందిపప్పు); నిష్పావ మరియు కులత్థ కూడా—
Verse 64
आढक्यश्चणकाश्चैव कणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनां च ग्राम्याणां जातयः स्मृताः
ఆఢకీ మరియు చణక (శనగ) కూడా—ఇలా ‘కణాలు’ పదిహేడు అని స్మరించబడినవి. ఇవే ఔషధులలో గ్రామ్య (పంట) జాతులుగా చెప్పబడినవి.
Verse 65
ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्या रण्याश्चतुर्द्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमास्त्वणवस्तिलाः
యజ్ఞోపయోగ్యమైన ఔషధులు పద్నాలుగు రకాలని చెప్పబడినవి—గ్రామ్యమూ ఆరణ్యమూ రెండూ. వాటిలో వ్రీహులు, యవాలు, గోధూమాలు, అణువులు, నువ్వులు—
Verse 66
प्रियंगुषष्ठा इत्येते सप्तमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः
ప్రియంగు వరకు ఆరు రకాలు చెప్పబడ్డాయి; ఏడవది కులత్థ ధాన్యం. తరువాత శ్యామాక, నీవార, జర్తిల మరియు గవేధుక కూడా పేర్కొనబడ్డాయి.
Verse 67
ऊरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्यास्तथा ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश
ఊరువిందా, మర్కటకా, వేణుయవా—ఇవి, అలాగే గ్రామ్యమూ అరణ్యమూ పెరిగే రకాలతో కలిపి, ఔషధుల పద్నాలుగు వర్గాలుగా చెప్పబడినవి.
Verse 68
तृणगुल्मलता वीरुद्वल्लीगुच्छादि कोटिशः । एतेषामधिपश्चन्द्रो धारयत्यखिलं जगत्
గడ్డి, పొదలు, లతలు, వీరుదులు, వల్లి-గుచ్ఛాలు మొదలైనవి కోటానుకోట్లు. వీటన్నిటికి అధిపతి చంద్రుడు; వీటిద్వారా అతడు సమస్త జగత్తును ధరిస్తూ పోషిస్తాడు.
Verse 69
ज्योत्स्नाभिर्भगवान्सोमो जगतो हितकाम्यया । ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः
భగవాన్ సోముడు తన జ్యోత్స్నలతో, జగత్తు హితాన్ని కోరుతూ, సృష్టి క్షేమాన్ని సాధించాడు. అందుకే బ్రహ్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మ అతనికి రాజ్యాధికారాన్ని ప్రసాదించాడు.
Verse 70
बीजौषधीनां विप्राणां मंत्राणां च वरानने । सोऽभिषिक्तो महातेजा राजा राज्ये निशाकरः
ఓ వరాననే, విత్తనాలు మరియు ఔషధులు, బ్రాహ్మణులు మరియు మంత్రాలపై అధికారం కలిగిన రాజుగా మహాతేజస్సు గల నిశాకరుడు (చంద్రుడు) అభిషిక్తుడయ్యాడు.
Verse 71
त्रींल्लोकान्भावयामास स्वभासा भास्वतां वरः । तं सिनी च कुहूश्चैव द्युतिःपुष्टिः प्रभा वसुः
ప్రకాశవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆయన తన స్వప్రభతో త్రిలోకాలను ఆనందింపజేసి పోషించాడు. సినీ, కుహూ మరియు ద్యుతి, పుష్టి, ప్రభా, వసు ఆయనకు సేవచేశారు.
Verse 72
कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे । सप्तविंशतिरिंदोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः
కీర్తి, ధృతి, లక్ష్మీతో పాటు ఇతర దేవతలు కలిపి తొమ్మిది దివ్య దేవీలు ఆయనను సేవించారు. అలాగే ఇందు (చంద్రుడు)కు దక్షుని కుమార్తెలైన ఇరవైఏడు దాక్షాయణులు మహావ్రతధారిణులుగా ఉన్నారు.
Verse 73
ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः । स तत्प्राप्य मह्द्राज्यं सोमः सोमवतां वरः
ప్రచేతసుని కుమారుడైన దక్షుడు ‘నక్షత్రాలు’ అని ప్రసిద్ధమైన వారిని ఆయనకు ఇచ్చాడు. ఆ మహారాజ్యాన్ని పొందిన సోముడు—సోమసమాన దీప్తిమంతులలో శ్రేష్ఠుడు—తన అధికారంలో వికసించాడు.
Verse 74
समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् । हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्
అనంతరం ఆయన సహస్ర-శత దక్షిణలతో రాజసూయ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు. హిరణ్యగర్భుడు ఉద్గాతగా ఉండగా, బ్రహ్మత్వాన్ని పొందిన బ్రహ్మదేవుడు అధ్యక్షుడిగా విరాజిల్లాడు.
Verse 75
सदस्यस्तस्य भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः
ఆ యజ్ఞంలో స్వయంగా భగవాన్ హరి-నారాయణ ప్రభువు సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. సనత్కుమారుడు మొదలైన ఆద్య బ్రహ్మర్షులు ఆయనను చుట్టుముట్టి ఉన్నారు.
Verse 76
दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकांस्तु वरानने । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै शुभे
హే వరాననే శుభే! సోముడు దక్షిణను త్రిలోకములనే దానమిచ్చినట్లు ఇచ్చెను; ఆ దక్షిణను శ్రేష్ఠ బ్రహ్మర్షులకు మరియు యజ్ఞసభ్యులకు సమర్పించెను।
Verse 77
प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः । अतिराजति राजेन्द्रो दशधा भावयन्दिशः
అవభృథస్నానమును పొందిన తరువాత అతడు అవ్యగ్రుడై నిలిచెను; సమస్త దేవర్షులచే పూజింపబడి ఆ రాజాధిరాజుడు అత్యంత ప్రకాశించి, నానావిధముగా దశదిశలను దీప్తిమంతం చేసెను।
Verse 78
तेन तत्प्राप दुष्प्राप्यमैश्वर्य्यमकृता त्मभिः । स एवं वर्त्तते चन्द्रश्चात्रेय इति विश्रुतः
ఆ పుణ్యఫలముచేత అతడు అసంయతులకు దుర్లభమైన ఐశ్వర్యమును పొందెను. అందువల్ల చంద్రుడు ఆ స్థితిలోనే నిలిచి, పరంపరలో ‘చాత్రేయ’ అని ప్రసిద్ధుడై ఉన్నాడు।