Adhyaya 13

Verse 1

देव्युवाच । यदा भ्रमिस्थः सविता तक्षितः क्षुरधारया । श्वशुरेण महादेव जामाता प्रीतिपूर्वकम्

దేవి పలికెను—ఓ మహాదేవా! భ్రమిస్థలో స్థితుడైన సవితృ (సూర్యుడు)ను ఆయన శ్వశురుడు, ప్రియ జామాతగా భావించి, ప్రేమపూర్వకంగా క్షురధారతో తక్షించాడు.

Verse 2

तत्तेजः शातितं भूरि प्रभासे यत्पपात वै । तदभूत्किं तदा देव प्रभासात्कथयस्व मे

అతి మహత్తరమైన ఆ తేజస్సు తక్షింపబడి నిజంగా ప్రభాసలో పడినది—ఓ దేవా! అది అప్పుడు ఏమైంది? ప్రభాస విషయము నాకు చెప్పుము.

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ఈశ్వరుడు పలికెను—హే దేవీ, వినుము; నేను సూర్యుని ఉత్తమ మహాత్మ్యాన్ని ప్రకటించెదను. దానిని భక్తితో విన్న మనిషి సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడగును.

Verse 4

देहावतारो देवस्य प्रभासेऽर्कस्थलस्य च । पुराणाख्यानमाचक्षे तव देवि यशस्विनि

హే యశస్వినీ దేవీ! ప్రభాసలో దేవుని దేహావతారము మరియు అర్కస్థలము గురించిన పురాణాఖ్యానాన్ని నీకు వివరిస్తాను.

Verse 5

शाकद्वीपे महादेवि भ्रमिस्थस्य तदा रवेः । वर्षाणां तु शतं साग्रं तक्ष्यमाणे विभावसौ

హే మహాదేవీ! శాకద్వీపంలో భ్రమిస్థలో ఉన్న రవిని తక్షించుచుండగా, ఆ విభావసు వంద సంవత్సరాలకు కొద్దిగా మించిన కాలం దానిని సహించెను.

Verse 6

यदाद्य भागजं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । पतितं तत्र तत्तेजः स्थलाकारं व्यजायत

ప్రియే! తేజస్సు యొక్క ఆద్య విభక్త భాగము ప్రభాసలో పడిపోయెను. అక్కడ పడిన ఆ తేజస్సే పుణ్యస్థలాకారముగా అవతరించెను.

Verse 7

जांबूनदमयं देवि तत्पूर्वमभवत्क्षितौ । तिष्यमाहात्म्ययोगेन शैलीभूतं च सांप्रतम्

దేవీ! పూర్వకాలంలో అది భూమిపై జాంబూనద స్వర్ణమయముగా ఉండెను; తిష్య మహాత్మ్యయోగబలముచే ఇప్పుడు శైలీభూతమై పర్వతరూపమైంది.

Verse 8

तत्र चार्कमयं रूपं कृत्वा देवो दिवाकरः । उत्पन्नः सर्वभूतानां हिताय धरणीतले

అక్కడ దేవుడు దివాకరుడు అర్కమయ రూపమును నిర్మించి, భూమితలమందు సమస్త భూతముల హితార్థముగా అవతరించెను.

Verse 9

हिरण्यगर्भनामेति कृते सूर्येति कीर्तितम् । त्रेतायां सवितानाम द्वापरे भास्करः स्मृतः

కృతయుగమున ఆయన ‘హిరణ్యగర్భ’ నామముతో ప్రసిద్ధుడు, అదే యుగమున ‘సూర్య’ అని కీర్తింపబడెను. త్రేతాయుగమున ‘సవితా’, ద్వాపరయుగమున ‘భాస్కర’ అని స్మరింపబడెను.

Verse 10

कलौ चार्कस्थलोनाम त्रिषु लोकेषु कीर्तितः । अवतीर्णमिदं देवि स्वयमेव प्रतिष्ठितम्

కలియుగమున ఆయన ‘అర్కస్థల’ నామముతో త్రిలోకములందు కీర్తింపబడెను. దేవీ! ఈ అవతారం స్వయంగా అవతరించి తన శక్తిచేనే ప్రతిష్ఠితమైంది.

Verse 11

यदा स्वारोचिषो देवि द्वितीयोऽभून्मनुः पुरा । तस्मिन्कालेऽवतीर्णोऽसौ देवस्तत्र दिवाकरः

హే దేవీ! పూర్వకాలంలో స్వారోచిషుడు అనే ద్వితీయ మనువు పాలించుచుండగా, అదే సమయంలో దివాకర దేవుడు అక్కడ అవతరించాడు।

Verse 12

भक्तिमुक्ति प्रदो देवि व्याधिदुःखविनाशकृत् । तस्य तेजोद्भवैर्व्याप्तं रेणुभिः पञ्चयोजनम्

హే దేవీ! ఆయన భక్తి, ముక్తి ప్రసాదించి వ్యాధి-दుఃఖాలను నశింపజేస్తాడు; ఆయన తేజస్సు నుండి పుట్టిన రేణువులతో ఐదు యోజనాల ప్రాంతం వ్యాపించింది।

Verse 13

दक्षिणोत्तरतो देवि पञ्चपूर्वापरेण तु । उत्तरेण समुद्रस्य यावन्माहेश्वरी नदी

హే దేవీ! ఇది దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకు ఐదు యోజనాలు, అలాగే తూర్పు నుండి పడమర వరకు కూడా ఐదు యోజనాలు విస్తరించింది; ఉత్తరంగా సముద్రం నుండి మాహేశ్వరీ నది వరకు వ్యాపించింది।

Verse 14

न्यंकुमत्याश्चापरतो यावदेव कृतस्मरम् । एतद्व्याप्तं महादेवि तत्तेजोरेणुभिः शुभैः

హే మహాదేవీ! న్యంకుమతీ నుండి పడమర దిశగా కృతస్మరా వరకు—ఈ సమస్త ప్రాంతం ఆయన తేజస్సు యొక్క శుభ రేణువులతో వ్యాపించింది।

Verse 15

तस्य सूक्ष्मा प्रभा या तु आदितेजोविनिःसृता । तया व्याप्तं महादेवि यावद्द्वादशयोजनम्

హే మహాదేవీ! ఆదిత్య తేజస్సు నుండి ప్రవహించే ఆ సూక్ష్మ ప్రభచేత ఈ ప్రాంతం ద్వాదశ యోజనాల వరకు వ్యాపిస్తుంది।

Verse 16

उत्तरे भास्करसुता दक्षिणे सरितां पतिः । पूर्वपश्चिमतो देवि रुक्मिणीद्वितयं स्मृतम्

ఉత్తరాన భాస్కరసుత, దక్షిణాన నదులాధిపతి; హే దేవీ, తూర్పు–పడమరలలో సీమారూపంగా ‘రుక్మిణీ-ద్వితయం’ స్మరింపబడుతుంది।

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे देवि सौरं तेजः प्रसर्प्पितम् । तेन पावित्र्यमानीतं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

ఈ మధ్యలో, హే దేవీ, సౌర తేజస్సు వ్యాపించింది; ఆ కాంతిచేత ద్వాదశ యోజన విస్తారమైన ఈ క్షేత్రం పవిత్రతను పొందింది।

Verse 18

तस्य मध्यस्य यन्मध्यं तद्गृहं मम सुन्दरि । तेजोमण्डलमध्यस्थं मम स्थानं महेश्वरि

ఆ మధ్యంలోని పరమమధ్యంలో, హే సుందరీ, నా గృహం ఉంది; తేజోమండల హృదయంలో స్థితమైనదే నా స్థానం, హే మహేశ్వరీ।

Verse 19

चक्षुर्मंडलमध्ये तु यथा देवि कनीनिका । पूर्वपश्चिमतो देवि गोमुखादाऽश्वमेधिकम्

హే దేవీ, కన్ను మండల మధ్యలో పుప్పిలి ఉన్నట్లే, అలాగే—హే దేవీ—ఈ క్షేత్రం తూర్పు–పడమరలలో గోముఖం నుండి అశ్వమేధికం వరకు విస్తరించింది।

Verse 20

दक्षिणोत्तरतो देवि समुद्रात्कौरवेश्वरीम् । एतस्मिन्नंतरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञोऽहं वरानने

దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకు, హే దేవీ, ఇది సముద్రం నుండి కౌరవేశ్వరీ వరకు [విస్తరించింది]; ఈ క్షేత్రాంతరంలో, హే వరాననే, నేనే క్షేత్రజ్ఞుడు (రక్షక-జ్ఞాత)ను।

Verse 21

यस्मादर्कस्य तेजोभिर्भासितं मम तद्गृहम् । तस्मात्प्रभासनामेति कल्पेऽस्मिन्प्रथितं प्रिये

అర్కుడు (సూర్యుడు) యొక్క తేజస్సుతో నా ఆ ధామము ప్రకాశించుచున్నది; అందువలన, ఓ ప్రియే, ఈ కల్పములో అది ‘ప్రభాస’ అనే నామముతో ప్రసిద్ధి పొందింది.

Verse 22

तत्र पश्यति यः सूर्यमर्क्करूपं नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते

అక్కడ అర్కరూప సూర్యుని దర్శించు ఉత్తమ నరుడు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడై సూర్యలోకములో మహిమ పొందును.

Verse 23

स स्नातः सर्वतीर्थेषु तेन चेष्टं महामखैः । सर्वदानानि दत्तानि पूर्वजास्तेन तोषिताः

అతడు సమస్త తీర్థములలో స్నానము చేసినవాడివలె; మహాయజ్ఞములు ఆచరించినవాడివలె; అన్ని దానములు ఇచ్చినవాడివలె—అతని పితృదేవతలు తృప్తి పొందుదురు.

Verse 24

अर्करूपी यतः सूर्यस्तत्र जातो महीतले । तस्मात्त्याज्यः सदा चार्को भोजनेऽत्र न संशयः

అక్కడ భూమిపై అర్కరూప సూర్యుడు ప్రదర్శితుడైనందున, ఈ స్థలములో భోజనమున అర్కము (అర్క వృక్షము) ఎల్లప్పుడూ వర్జ్యము—సందేహము లేదు.

Verse 25

यो दृष्ट्वार्कस्थलं मर्त्त्यश्चार्कपत्रेषु भुंजति । गोमांसभक्षणं तेन कृतं भवति भामिनि

అర్కస్థలమును దర్శించి అర్కపత్రాలపై భుజించు మానవుడు, ఓ భామిని, గోమాంసభక్షణ పాపము చేసినవాడిగా భావింపబడును.

Verse 26

भक्षितो भास्करस्तेन स कुष्ठी जायते नरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चार्कपत्राणि वर्जयेत्

అతనికి భాస్కరుడు (సూర్యుడు) భక్షింపబడినట్టే అవుతాడు; ఆ మనిషి కుష్ఠురోగి అవుతాడు. కాబట్టి అన్ని ప్రయత్నాలతో అర్కపత్రాలను వర్జించాలి.

Verse 27

यात्रायां प्रथमं देवि दृष्टो येनार्कभास्करः । तं दृष्ट्वा महिषीं दद्याद्ब्राह्मणाय विपश्चिते

ఓ దేవీ, యాత్ర ప్రారంభంలోనే ఎవడు అర్క-భాస్కరుడైన ప్రకాశమయ సూర్యుని దర్శిస్తాడో, ఆయనను దర్శించిన వెంటనే జ్ఞానవంతుడైన బ్రాహ్మణునికి ఒక మహిషిని దానం చేయాలి.

Verse 28

ताम्रवर्णं रक्तवस्त्रं ततस्तुष्यति भास्करः । तस्य चैव तु सांनिध्ये वह्निकोणे व्यवस्थितम्

తామ్రవర్ణమైన అర్పణలతోను, ఎర్ర వస్త్రాలతోను భాస్కరుడు సంతుష్టుడవుతాడు. అలాగే ఆయన సన్నిధిలోనే అగ్నికోణంలో (ఆగ్నేయ దిశలో) అది స్థితమై ఉంది.

Verse 29

नातिदूरे महाभागे सिद्धेश्वरमिति स्मृतम् । सर्वसिद्धिप्रदं देवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम्

ఓ మహాభాగ్యవతీ దేవీ, చాలా దూరం కాదు—‘సిద్ధేశ్వర’మని ప్రసిద్ధమైన లింగం ఉంది. అది సమస్త సిద్ధులను ప్రసాదించేది, త్రిలోకములలో పూజింపబడేది.

Verse 30

जैगीषव्येश्वरंनाम पूर्वं कृतयुगेऽभवत् । कलौ सिद्धेश्वरमिति प्रसिद्धिमगमत्प्रिये

ప్రియమా, పూర్వం కృతయుగంలో దీనికి ‘జైగీషవ్యేశ్వర’ అనే నామం ఉండేది; కానీ కలియుగంలో ఇది ‘సిద్ధేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి పొందింది.

Verse 31

तं दृष्ट्वा मनुजो देवि सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । तत्रैव देवदेवेशि नातिदूरे व्यवस्थितम्

హే దేవి! దానిని దర్శించిన మనుజుడు సమస్త సిద్ధులను పొందగలడు. అలాగే అక్కడే, దేవదేవేశీ, అతి దూరం కాక మరొక పుణ్యస్థలం నిలిచి ఉంది.

Verse 32

सूर्यदक्षिणनैरृत्ये पातालविवरं प्रिये । मंदेहा राक्षसा यत्र तथा शालकटंकटाः

ప్రియే! సూర్యస్థానానికి దక్షిణ–దక్షిణపడమర దిశలో పాతాళానికి దారితీసే ఒక చీలిక ఉంది. అక్కడ మందేహ రాక్షసులు, అలాగే శాలకటంకటులు నివసిస్తారు.

Verse 33

सूर्यस्य तेजसा दग्धाः पातालमगमन्पुरा । कलौ तद्द्वारमेवास्ति न पाताले गतिः प्रिये

సూర్యుని తేజస్సుతో దగ్ధులై వారు పూర్వం పాతాళానికి దిగిపోయారు. కానీ కలియుగంలో, ప్రియే, ఆ ద్వారమే మిగిలింది—పాతాళానికి గతి లేదు.

Verse 34

योगिन्यस्तत्र रक्षंति ब्राह्म्याद्या मातरस्तथा । माघेकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ मातृगणान्यजेत् । बलिपुष्पोपहारैश्च ततः सिद्धिर्भविष्यति

అక్కడ యోగినీలు కాపాడుతారు; బ్రాహ్మీ మొదలైన మాతృకలు కూడా. మాఘ మాస కృష్ణపక్ష చతుర్దశి రాత్రి బలి, పుష్ప, ఉపహారాలతో మాతృగణాన్ని పూజించాలి; అప్పుడు సిద్ధి కలుగుతుంది.

Verse 35

इति हि सकलधर्मभावहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तनुपरिलिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोंऽते

ఇలా, సమస్త ధర్మభావాలను ప్రబోధించే, హరుడు, కమలాసనుడు (బ్రహ్మ) మరియు విష్ణువు స్తుతించిన భానువు యొక్క ఈ పవిత్ర వర్ణనను ఎవడు శ్రవణం చేస్తాడో, వాడు ఆయుష్షు అంత్యంలో దివాకరలోకాన్ని చేరుతాడు.