Adhyaya 11

Verse 1

सूत उवाच । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः

సూతుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పబడినప్పుడు దేవీ ఆశ్చర్యంతో విప్పారిన కన్నులతో, రోమాంచంతో కప్పబడిన దేహంతో, సుందర భ్రూవులతో, మళ్లీ ఆ దివ్య ఋషిని ప్రశ్నించింది.

Verse 2

देव्युवाच । धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया । यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः

దేవి చెప్పింది—నేను ధన్యురాలిని, పుణ్యవతినిని; నా తపస్సు సత్కార్యంగా నెరవేరింది, ఎందుకంటే మహాదేవుని నుండి ఈ క్షేత్ర మహిమను నేను విన్నాను.

Verse 3

भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर

హే భగవాన్, దేవదేవేశా, సంసారసముద్రం దాటించువాడా! నేను ముందుగా అడిగినదంతా నీవు వివరించావు, హే హరా.

Verse 4

पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता । न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर

అయినప్పటికీ, హే దేవదేవేశా, నీ వాక్యామృతంతో ఆనందితురాలినైనా నేను తృప్తి పొందలేకపోతున్నాను—హే దేవదేవా, హే మహేశ్వరా.

Verse 5

किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो

ప్రభాసక్షేత్ర విస్తారాన్ని గురించి నేను ఇంకొంచెం అడగదలచుకున్నాను. ఓ కామేశా, ఓ జగత్ప్రభో, కరుణచేసి అది నాకు చెప్పుము.

Verse 6

ईश्वर उवाच । पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् । तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि

ఈశ్వరుడు పలికెను—పృథివి మధ్యగర్భంలో ఉన్నది జంబూద్వీపమని ప్రసిద్ధి. ఓ సుందరీ, అది వర్షభేదముచే నిజంగా తొమ్మిది భాగాలుగా విభజించబడింది.

Verse 7

तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् । नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः

వాటిలో ప్రథమం భారతవర్షం; అది కూడా తొమ్మిది విధాలుగా స్మృతం. దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకు దాని పరిమాణం తొమ్మిది వేల యోజనాలు.

Verse 8

अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् । उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः

తూర్పు నుండి పడమర వరకు దాని విస్తారం ఎనభై వేల (యోజనాలు) అని స్మృతం. ఉత్తరాన హిమవాన్ ఉన్నాడు; దక్షిణాన క్షీరోద సముద్రం స్మృతం.

Verse 9

एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्

ఓ దేవీ, ఈ విస్తారంలో భారతమే ఉత్తమ క్షేత్రం. ఇక్కడే కృత, త్రేతా, ద్వాపర, తిష్య (కలి) అనే నాలుగు యుగాలు గణించబడతాయి.

Verse 10

अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः । चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम्

ఇక్కడే యుగాల క్రమవ్యవస్థ ఉంది; ఇక్కడే జనులు చతుర్వర్ణాలుగా స్థితులై ఉన్నారు. కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి యుగాల ప్రమాణం వరుసగా నాలుగు, మూడు, రెండు, ఒక ‘శరద్-శత’గా చెప్పబడింది.

Verse 11

जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् । यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम्

హే దేవీ! ఇక్కడ మనుష్యులు కృత, త్రేతా మొదలైన యుగాలలో క్రమంగా (తగిన ఆయుష్షు-ధర్మాలతో) జీవిస్తారు. నేను చెప్పిన ఈ భౌమ పద్మం నాలుగు రేకులుగలది.

Verse 12

वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम् । भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च

భారతం మొదలైన వర్షాలు ఈ (భూమి-రూప) పద్మానికి రేకులు; అవి నాలుగు దిశలలో విస్తరించి ఉన్నాయి—భారతం, కేతుమాలం, కురు, భద్రాశ్వం.

Verse 13

भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम् । दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः

‘భారతవర్షం’ అని పిలువబడే దేశాన్ని నేను దక్షిణదేశంగా చెప్పాను. దాని తూర్పున, అలాగే దక్షిణం మరియు పడమర వైపున మహాసముద్రం ఉంది; ఉత్తరాన హిమవంతుడు ఉన్నాడు—అందువల్ల అది ధనుస్సు తాడులా ఆకారమై ఉంటుంది.

Verse 14

तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने । तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः

హే వరాననే! ఈ భారతవర్షమే సమస్త ఫలసిద్ధికి బీజస్వరూపం. ఇదే కర్మభూమి; ఇతరత్ర కర్మద్వారా పుణ్యపాపాల ఇలాంటి ప్రాప్తి లేదు.

Verse 15

देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः । अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ

హే దేవేశీ! దేవతలకైనా నిత్యము ఇదే ప్రియమైన మనోరథం— ‘భారతభూమిపై మనకు మానవజన్మ లభించుగాక’ అని.

Verse 16

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे

భద్రాశ్వ-వర్షంలో విష్ణువు అశ్వశిరా (హయగ్రీవ) రూపంగా విరాజిల్లును; భారత-వర్షంలో కూర్మరూపంగా స్థితుడైయున్నాడు; కేతుమాలలో వరాహరూపంగా, ఉత్తరదేశంలో మత్స్యరూపంగా ప్రకాశించును.

Verse 17

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः

ఆ ప్రాంతాలలో నక్షత్రవిన్యాసానుసారంగా విషయప్రదేశాలు స్థిరంగా అమర్చబడ్డాయి. హే మహాదేవీ! నాలుగు దిశలలోనూ ప్రాకట్యమైన విగ్రహం నవపాద (తొమ్మిది భాగాలు/పదాలు) కలది.

Verse 18

भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः । नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्

హే మహాదేవీ! కూర్మరూపంగా స్థితమైన ఈ భారతానికి సంబంధించిన నక్షత్ర-గ్రహ విన్యాసాన్ని నేను నీకు ఇప్పుడు వివరిస్తాను.

Verse 19

प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये

హే ప్రియే! తూర్పుముఖంగా ఉన్న భగవాన్ దేవుడు కూర్మరూపంగా స్థితుడై భారతవర్షాన్ని ఆవరించుచున్నాడు; ఈ ప్రియదేశం తొమ్మిది భేదాలుగా విభజింపబడినది.

Verse 20

नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे । कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम्

నవధా విభజింపబడిన ఈ భారతదేశ నక్షత్రాలను నన్ను బట్టి గ్రహించు. కృత్తిక, రోహిణి, సౌమ్యము (మృగశిర)—ఈ మూడు కూర్మపృష్ఠమున ఉన్నవని చెప్పబడినవి.

Verse 21

रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे । आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये

రౌద్రము (ఆర్ద్ర), పునర్వసు, పుష్యము—ఈ నక్షత్రత్రయం కూర్మముఖమున ఉంది. ఆపై ఆశ్లేష, పైత్ర (మఘ) మరియు ప్రథమ ఫాల్గుని (పూర్వ), ఓ ప్రియమా.

Verse 22

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम्

ఆగ్నేయ పాదమున నక్షత్రత్రయం ఆశ్రయించి ఉంది. అక్కడ ఉత్తర ఫాల్గుని, హస్త, చిత్ర—ఈ మూడు సమూహముగా స్మరించబడును.

Verse 23

कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् । स्वाती विशाखा मैत्रं च नैरृते त्रितयं स्मृतम्

కూర్ముని దక్షిణ కుక్షిలో నక్షత్రవ్యవస్థలో మరొక భాగము ఉంది. నైరృత దిశలో స్వాతి, విశాఖ, మైత్ర (అనురాధ)—ఈ త్రయం స్మరింపబడును.

Verse 24

ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् । आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता

పృష్ఠమున ఐంద్రము (జ్యేష్ఠ), మూల, ఆషాఢ—ఈ త్రయం స్మరింపబడును. ఇక్కడ ఆషాఢ, శ్రవణ, ధనిష్ఠ అని కూడా పేర్కొనబడింది.

Verse 25

नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि । वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्

యశస్వినీ! వాయవ్య పాదంలో నక్షత్రత్రయం స్థితమై ఉంది—వారుణ నక్షత్రం (శతభిషజ్) మరియు ప్రోష్ఠపదా ద్వయం (పూర్వా-ఉత్తరా)।

Verse 26

कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये । रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् । ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु

ప్రియే! కూర్ముని ఎడమ కడుపుభాగంలో నక్షత్రత్రయం ఉంది—రేవతి, అశ్వినీదైవత్య నక్షత్రం, మరియు యామ్య (దక్షిణ) నక్షత్రం—ఈ మూడు. ఇవి ఈశ పాదానికి చెందినవని చెప్పబడినవి; ఇప్పుడు శుభాశుభ ఫలాలను విను।

Verse 27

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् । तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः

మహాదేవీ! ఏ నక్షత్రానికి ఏ గ్రహం అధిపతియో, ఆ గ్రహం పీడితమైతే ఆ దేశానికి దైన్యజన్య భయం కలుగుతుంది; అదే గ్రహం బలంగా ఉన్నప్పుడు ఆ భూమికి శుభఫలాగమనం కలుగుతుంది।

Verse 28

एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह । नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

ఇలా నేను భారతదేశంలో ఈ భగవాన్ కూర్ముని వర్ణించాను. ఆయనే అచింత్యస్వరూపుడైన నారాయణుడు; ఆయనపై సమస్తమూ ప్రతిష్ఠితమై ఉంది।

Verse 29

मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ । प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ

హృదయ మధ్యంలో మేష, వృషభ రాశులు స్థితమై ఉన్నాయి; ముఖంలో మిథునాది రాశులు ఉన్నాయి. అలాగే ఆగ్నేయ పాదంలో కర్కాటక, సింహ రాశులు నిలిచివున్నాయి।

Verse 30

सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् । धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे

సింహ, కన్య, తుల—ఈ మూడు రాశులు దాని కుక్షిలో (పార్శ్వంలో) ఉన్నవని చెప్పబడింది. క్రింద దక్షిణ-పశ్చిమ పాదంలో కుంభం మరియు వృశ్చికం రెండూ స్థితిచెందాయి.

Verse 31

पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम्

పుచ్ఛంలో వృశ్చికం మరియు ధనుస్సు స్థాపితమై ఉన్నాయి. వాయవ్య (వాయవ్య దిక్కు)లో ఎడమ పాదంపై ధనుస్సు మొదలుకొని మకరాది త్రయం క్రమంగా అమర్చబడింది.

Verse 32

कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ

కుంభం, మీనం కూడా దాని ఉత్తర కుక్షిలో (పార్శ్వంలో) ఆశ్రయించాయి. ఓ మహాదేవి, మీనం మరియు మేషం—ఈశాన్య పాదంలో స్థితిచెందాయి.

Verse 33

कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये । राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः

ఓ ప్రియే, కూర్మదేశ విభాగాలు మరియు నక్షత్రాలు ఈ దేశాలలో ఇలానే నియమించబడ్డాయి. అలాగే నక్షత్రాలలో రాశులు, రాశుల ప్రకారం గ్రహాలు వ్యవస్థితమై ఉన్నాయి.

Verse 34

तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् । तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा

కాబట్టి గ్రహ-నక్షత్ర పీడలు కలిగినప్పుడు, దానికి అనుగుణంగా దేశపీఢను కూడా నిర్దేశించాలి. అక్కడ ప్రజలు స్నానం, దానం, హోమాది కర్మలను ఆచరిస్తారు.

Verse 35

स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः । नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः

హే దేవీ, ఇది వైష్ణవ పాదము; దీని మధ్యన ఉన్న గ్రహము నారాయణనామధేయుడు, అచింత్యస్వరూపుడు, జగత్తుకు కారణమైన ప్రభువు.

Verse 36

भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः । गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः

కుజుడు, శుక్రుడు, బుధుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, మళ్లీ బుధుడు, శుక్రుడు, కుజుడు; అలాగే గురుడు, శని, అసురాచార్యుడు—ఇవే మేషాది రాశుల అధీశ్వరులని చెప్పబడినవి.

Verse 37

एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः । तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः

హే మహాదేవీ, ఈ విధంగా కూర్మరూపుడైన జనార్దనుడు వర్ణించబడెను; ఆయన నైరృత పాదమున ‘సౌరాష్ట్ర’ అని ప్రసిద్ధమైన దేశము ఉంది.

Verse 38

स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि । तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ

హే సుందరీ, పురభేదములచే ఆ పవిత్ర ప్రాంతము ఈ విధంగా తొమ్మిది భాగాలుగా విభజింపబడెను; వాటిలో తొమ్మిదవ భాగము సముద్ర సన్నిధిలోనే ఉంది.

Verse 39

प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा । योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम्

హే దేవీ, అది ‘ప్రభాస’ అని విఖ్యాతమై నాకెప్పుడూ ప్రియమైనది; దాని వృత్తాకార విస్తీర్ణము ద్వాదశ యోజనములు.

Verse 40

मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता । तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ

దాని మధ్యలో ఐదు యోజనాల విస్తీర్ణముగల ‘పీಠిక’ అని చెప్పబడింది. ఓ దేవీ, దాని అంతరంలో సముద్రసన్నిధిలో నా పవిత్ర ధామము నిలిచియున్నది.

Verse 41

तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम्

దాని పరమ మధ్యంలో, ఓ మహాదేవీ, నేను లింగరూపముగా నివసించుచున్నాను.

Verse 42

कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये । वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने

కృతస్మరాకు పడమటగా, మూడు వందల ధనుస్సుల దూరంలో, ఓ దేవేశీ, ఓ వరాననే, నేను అక్కడ నీతో కలిసి నివసించుచున్నాను.

Verse 43

तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् । गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने

ఓ మహాదేవీ, నా ఆ స్థానం కైలాసముకన్నా కూడా నాకు ప్రియమైనది. అది గోచర్మ పరిమాణమాత్రమైనా, ఓ వరాననే, అది మహా గోప్యమైనది.

Verse 44

अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् । एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम

ఓ దేవదేవేశీ, ఇది వర్ణనాతీతము; అయినా నీపై స్నేహముచేత దీనిని వెల్లడించితిని. ఈ ప్రాభాసిక క్షేత్రము నా ప్రభచేత దీప్తిమంతమై ఉంది.

Verse 45

तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः

హే వరాననే! ఆదికల్పంలో ఈ కారణముచేత దీనిని ‘ప్రభాస’ అని పిలిచిరి. రెండవ యుగంలో ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవతలు ఇక్కడ దివ్యప్రభను పొందిరి.

Verse 46

मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः

హే దేవేశీ! ఇది నా స్వయంతేజస్సు యొక్క ప్రభ; అందుచేత ఇది ‘ప్రాభాసిక’మని స్మరించబడును. హే దేవతలాధిపతినీ! ఇక్కడ మహాబలులు, ప్రభావశాలులు అయిన మహాసురులు కూడా ఉంటారు.

Verse 47

अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम्

లేదా ఈ కారణముచేతనే లోకాలలో ఇది ‘ప్రభాస’ అని కీర్తింపబడును. హే దేవీ! భూమిపై ఉన్న సమస్త తేజస్సులలో ఇది ముందుగా ప్రకాశించును. తీర్థములలో ఆదితీర్థమై ఉండుటవలన దీనిని ‘ప్రభాస’ అని ప్రకటించిరి.

Verse 48

प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः

లేదా అక్కడ సూర్యుడు అత్యుత్తమంగా ప్రకాశించును, విశ్వకర్మచే ప్రకాశింపబడినట్లుగా. అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ‘ప్రభాపాత’ సంభవించినందున అది ‘ప్రాభాసిక’మని పిలువబడును.

Verse 49

अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम्

లేదా: దక్షుని శాపముచేత నిష్ప్రభుడైన చంద్రుడు, హే దేవీ, అక్కడే తన ప్రభను మళ్లీ పొందెను; అందుచేత అది ‘ప్రాభాసిక’మని స్మరింపబడును. అక్కడే భారతీ దేవి ఔర్వాగ్ని—వడవానలాన్ని—ఉద్భవింపజేసెను.

Verse 50

अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि । सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम्

లేదా ఆ కారణముచేతనే, ఓ దేవేశీ, ఇది ‘ప్రభాస’ అని కీర్తింపబడుతుంది. మార్గమున విప్రులు పలికిన బ్రాహ్మీ, ప్రకృష్ట భారతీ (పవిత్ర వాక్కు) వినబడుతుంది; ఎక్కడ సదా ప్రభ వెలుగుతుంది, ఓ మహాదేవీ, అందువల్ల ‘ప్రభాస’ అని ప్రకటించబడింది.

Verse 51

प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये । तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

ప్రియమా, అక్కడ సముద్రం ఉల్లాసంగా ఎగసే అలలతో సదా ప్రకాశిస్తుంది; అందువల్ల ‘ప్రభాస’ అనే నామం త్రిలోకములలో ప్రసిద్ధి పొందింది.

Verse 52

प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि । तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ

ఓ భామిని, ఎక్కడ భాస్కరుడు ప్రత్యక్షంగా ఉన్నట్టుగా సదా నిలిచివుంటాడో; అందువల్ల ‘ప్రభాస’ అనే నామం భూమిపై ప్రసిద్ధి పొందింది.

Verse 53

प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् । तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

భక్తితో సమీపించువారికి అక్కడ నేను సమస్త ప్రకృష్ట కోరికలను ప్రసాదిస్తాను; అందువల్ల ‘ప్రభాస’ అనే తీర్థం త్రిలోకములలో విశ్రుతం.

Verse 54

कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि । निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये । प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम्

ఓ సురసుందరి, కల్పభేదముచేత నామములు కూడా అలాగే మారుతాయి; ప్రియమా, భిన్న నిరుక్తభేదాల వల్ల అనేక కారణాలతో నామభేదాలు ఎన్నో విధాలుగా ఏర్పడతాయి. అయినా స్థిరంగా ఇవ్వవలసిన నామం ‘ప్రభాస’నే అని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 55

अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम्

హే దేవీ! ఇది అప్తత్త్వంలో, విష్ణువు యొక్క ఆద్య స్వరూపంలో స్థితమై ఉంది. అందువల్ల, హే దేవీ, ఈ పుణ్యక్షేత్ర కారణాన్ని నేను సంక్షేపంగా తెలిపాను.

Verse 56

पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते

హే వరాననే! నీవు అడుగుతున్నదాన్ని నేడు మళ్లీ నీకు వివరిస్తాను. హే కల్యాణీ, త్వరగా చెప్పు—నీ మనసులో ఉన్నది ఏమిటో పలుకు.

Verse 57

देव्युवाच । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा

దేవి పలికింది: హే హరా! ఈ కల్పంలో ప్రాభాసిక క్షేత్రం ఎలా ఉద్భవించిందో నాకు వివరంగా చెప్పు; దాని ఉత్పత్తి, కారణం కూడా తెలియజేయు.

Verse 58

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ఈశ్వరుడు పలికాడు: హే దేవీ, విను; ఈ క్షేత్ర కారణాన్ని యథావిధిగా వివరిస్తాను. ఇది విన్న మనిషి భక్తితో సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు.

Verse 59

आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि

హే వరారోహే, భామినీ! నీపై స్నేహంతో నేను ఆదిక్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని—దాని రహస్యాన్ని, పాపనాశకాన్ని—నీకు వివరిస్తాను.

Verse 60

अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने । स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा

హే దేవి, ఈ కల్పమున ఆది మొదటనే, హే వరాననే, స్వాయంభువ మనువు కాలమున, పురాతనముగా బ్రహ్మ సృష్టి చేయుచుండగా।

Verse 61

दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये । ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः

హే ప్రియే, బ్రహ్ముని కుడి కన్ను నుండి మొదట సూర్యుడు జన్మించాడు; తరువాత కాలాంతరంలో అతనికి ఇద్దరు భార్యలు కలిగారు।

Verse 62

तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते

ఆ ఇద్దరిలో ద్యౌః రాణిగా తెలిసికొనవలెను; నిక్షుభా భూమిగా స్మరింపబడుతుంది. సౌమ్యమాసపు సప్తమినాడు ద్యౌః సూర్యునితో యోగమొందుతుంది।

Verse 63

माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा

మాఘమాసపు సప్తమినాడు రవి భూమితో యుక్తమగును. అప్పుడు భగవాన్ ఆదిత్యుడు మరియు భూదేవి సంగమస్థానమునకు గమనించుదురు।

Verse 64

ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले

అక్కడ ఋతుస్నాతమైన భూమి భాస్కరుని నుండి గర్భము (బీజము) గ్రహించును; ద్యౌః జలరూప గర్భమును ఇక్కడ భూతలమున వానలుగా మళ్లీ మళ్లీ ప్రసవించును।

Verse 65

ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः

అప్పుడు త్రిలోక పోషణార్థం భూమి ధాన్యశస్యాలను ప్రసవిస్తుంది. ఆ శస్య వినియోగంతో హర్షించిన ద్విజులు యజ్ఞంలో ఆహుతులను సమర్పిస్తారు.

Verse 66

स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः । निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः

‘స్వాహా’ ‘స్వధా’ అనే ఉచ్చారణలతో పితృదేవతలను ఆరాధిస్తారు. గర్భంలోని ఔషధి, సుధ, అమృతసమ పోషణతో జీవులను నిరక్షుధుల్ని చేసే ఆమె క్షుధానాశినిగా పూజింపబడుతుంది.

Verse 67

मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता । यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता

మర్త్యులను, పితృలను, దేవులను కూడా పోషించి ధరిస్తుంది కనుక భూమి ‘నిక్షుభా’—క్షుధానివారిణి—అని స్మరించబడుతుంది. రాణి రాజవంశంలో జన్మించినట్లే, ఆమె ఏవరి నుండి ఉద్భవించిందో వారి కుమార్తెగా భావించబడుతుంది.

Verse 68

अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः । मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः

ఇప్పుడు ఆమె సంతానాన్ని ఏదీ విడిచిపెట్టకుండా వివరిస్తాను. మరిచి బ్రహ్ముని కుమారుడు; మరిచి వంశంలో జన్మించిన కశ్యపుడు ‘మారీచ’ అని స్మరించబడతాడు.

Verse 69

तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः । प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः

అతనినుండి హిరణ్యకశిపుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు ప్రహ్లాదుడు. ప్రహ్లాదుని కుమారుడు ‘విరోచన’ అనే నామంతో స్మరించబడతాడు.

Verse 70

विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा । हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता

విరోచనుని సోదరి ‘సంజ్ఞా’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధురాలైన ఆమెనే తల్లి అయింది. ఆమె హిరణ్యకశిపుని మనుమరాలు, దితిపుత్ర వంశసంభవురాలిగా స్మరించబడుతుంది.

Verse 71

सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः

ఆమె విశ్వకర్ముని భార్య; జ్ఞానులు ఆమెను ‘ప్రాహ్లాదీ’ అని ప్రకటిస్తారు.

Verse 72

अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा । पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः

తదుపరి మరిచి మహర్షి శుభకన్య ‘అతిరూపా’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధురాలైంది. ఆమె అంగిరసుని భార్యగా, బృహస్పతికి జననిగా కూడా నిలిచింది.

Verse 73

बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै

బృహస్పతికి సోదరి, బ్రహ్మవాదినిగా విశ్రుతురాలైన ఆమె, వసువులలో ఎనిమిదవుడైన ప్రభాసుని భార్య అయింది.

Verse 74

प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् । स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः

ఆమె విశ్వకర్ముని ప్రసవించింది; ఆయన సమస్త శిల్పవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు. ఆయన ‘త్వష్టా’ అనే నామంతోనూ, దేవతల దివ్య వాస్తుశిల్పిగా కూడా ప్రసిద్ధుడు.

Verse 75

देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी

ఈమె ఆ దివ్య ఆచార్యుడైన విశ్వకర్ముని కుమార్తె. ‘సురేణు’ అని ప్రసిద్ధి, త్రిలోకములందు ప్రకాశించే భామిని.

Verse 76

प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता । तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः

ప్రహ్లాదుని కుమార్తె అని చెప్పబడిన ఆమెనే త్వష్టృదేవుని భార్యగా స్మరించబడుతుంది. ఆమె ద్వారా ఆయన లోకమాతలుగా పూజ్యమైన కుమార్తెలను జన్మింపజేశాడు.

Verse 77

राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी

ఆ రాణి ‘సంజ్ఞా’; ఆమెను ‘ద్యౌః’, ‘త్వష్ట్రీ’, ‘ప్రభా’ అని కూడా భావిస్తారు. ఆమె నుండే ‘వలయా’, ‘ఛాయా’ మరియు మహత్తర ‘నిక్షుభా’ ప్రదర్శితమయ్యాయి.

Verse 78

सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी

ఆమె భగవతి మహాత్ముడైన మార్తండుడు (సూర్యుడు) యొక్క భార్య—సాధ్వి, పతివ్రతా దేవి, రూపయౌవనసంపన్న.

Verse 79

न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा

కానీ పూర్వం ఆయన నరరూపంతో తన భార్యను సంభోగించలేదు; ఎందుకంటే ఇక్కడ ఆదిత్యుడు తన మహత్తర తేజస్సుతో అత్యంత దహనకరుడై ఉన్నాడు.

Verse 80

गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् । संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

ఆమె అవయవాలు వికృతమైనట్లుగా అయ్యాయి, నెలసరి చివర బాధపడినదానివలె. రవి సంజ్ఞను చూచినప్పుడల్లా ఆమె కన్నులు మూసుకొనేది. ఇది పదేపదే చూచి కోపించిన సూర్యుడు సంజ్ఞతో మాటలాడెను.

Verse 81

रविरुवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

రవి పలికెను—నన్ను చూచినప్పుడల్లా నీవు నీ కన్నులకు హాని చేసుకుంటున్నావు; అందుచేత, ఓ మోహితురాలా, ప్రాణుల నియమకర్త యముని నీవు ప్రసవించెదవు.

Verse 82

ईश्वर उवाच । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

ఈశ్వరుడు పలికెను—అప్పుడు దేవి భయాకులై చపలమైన చూపును చేసింది. ఆమె కళ్ల తడబాటును చూచి రవి ఆమెను మళ్లీ సంభోదించెను.

Verse 83

रविरुवाच । यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि

రవి పలికెను—నన్ను చూచినప్పుడు నీ చూపు మళ్లీ తడబడింది; అందుచేత ‘విలోలా’ అనే చంచల కుమార్తెను, ఒక నదిని, నీవు ప్రసవించెదవు.

Verse 84

ईश्वर उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी । तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम्

ఈశ్వరుడు పలికెను—అప్పుడు భర్త శాప ప్రభావంతో ఆమె యముని మరియు ఈ యమునా అనే మహానదిని ప్రసవించింది. మూడవ కుమారుడిగా శ్రాద్ధకర్మల అధిదేవత అయిన శుభ మనువును కూడా జన్మనిచ్చింది.

Verse 85

सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् । असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा

సంజ్ఞ కూడా సూర్యుని మహాతేజస్సు, గోళాకారమైన మహాప్రభ కాంతిని సహించలేక, అప్పుడు హృదయంలో ‘ఇప్పుడు ఏమి చేయాలి?’ అని ఆలోచించింది.

Verse 86

किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति

“నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? వెళ్లిపోయిన తర్వాత నాకు శాంతి ఎక్కడ? నా భర్త ఎలా ప్రసన్నుడవుతాడు, మరియు కోపించిన అర్కుడు (సూర్యుడు) నన్ను వెంబడించకుండా ఎలా ఉంటాడు?”

Verse 87

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च

ఇలా అనేక విధాలుగా ఆలోచించిన ప్రజాపతి కుమార్తె, మహాభాగ్యవతి, అప్పుడు తండ్రి ఆశ్రయమే ఉత్తమమని నిర్ణయించింది.

Verse 88

ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम्

అప్పుడు యశస్వినీ దేవి తండ్రి ఇంటికి వెళ్లాలని నిశ్చయించి, తన నుండే ఛాయామయమైన ఒక దేహాన్ని సృష్టించింది—అంగాంగాల ప్రతిరూపంలా.

Verse 89

सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत्

తన ఛాయను ఎదురుగా చూసి, దేవి ఆమెతో ఈ మాటలు పలికింది.

Verse 90

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः । निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे

సంజ్ఞా పలికెను—నీకు మంగళం కలుగుగాక; నేను నా తండ్రి స్వగృహానికి వెళ్తాను. ఓ శుభే, నా ఆజ్ఞచేత నీవు ఇక్కడే నిర్వికారంగా నిలిచి ఉండు।

Verse 91

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया

ఈ ఇద్దరు బాలకులు మరియు ఉత్తమ వర్ణముగల ఈ కన్యను నాదైనట్లే భావించి సంరక్షించు. ఈ విషయాన్ని నీవు భగవాన్‌ (సూర్యునికి) చెప్పకూడదు।

Verse 92

पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम । तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया

అడిగినప్పటికీ ఈ విషయమును, నా ప్రయాణమును కూడా నీవు చెప్పకూడదు. అందువల్ల ఆ ఏర్పాటుని స్థాపించి నిన్ను ‘సంజ్ఞా’ అనే నామంతో పిలుస్తారు।

Verse 93

छायोवाच । आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम्

ఛాయా పలికెను—హే దేవీ, కేశగ్రహణం నుండి శాపం వరకు నేను ఎప్పటికీ ఇది వెల్లడించను. నీ అభిప్రాయాన్నే అనుసరిస్తాను; నీవు కోరిన చోటికి వెళ్లు।

Verse 94

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्

ఈశ్వరుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పబడిన ఆ దేవి అప్పుడు తండ్రి గృహానికి వెళ్లింది. అక్కడ తపస్సుతో కల్మషం తొలగిన త్వష్టృను దర్శించింది।

Verse 95

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे । तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

మహా గౌరవంతో విశ్వకర్మ కూడా ఆమెను సాదరంగా పూజించి స్వాగతించాడు. నిందలేని దేవి తండ్రి ఇంటిలో వెయ్యి సంవత్సరాలు నివసించి, కొంతకాలం అక్కడే నిలిచింది.

Verse 96

ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्

అప్పుడు తండ్రి, ఎక్కువకాలం ఉండని సుందరాంగి కుమార్తెను ఉద్దేశించి పలికాడు. గౌరవంతో ముందుగా, ప్రేమతో కుమార్తెను స్తుతించి తరువాత మాటలాడాడు.

Verse 97

विश्वकर्मोवाच । त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते

విశ్వకర్మ అన్నాడు—వత్సే, నిన్ను చూస్తూ ఉండగా ఎన్నో రోజులు కూడా నాకు అర్ధ ముహూర్తంలా అనిపిస్తాయి; కానీ ధర్మం క్షీణిస్తోంది.

Verse 98

बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः

స్త్రీలు బంధువుల వద్ద దీర్ఘకాలం ఉండటం యశస్సును కలిగించదు. బంధువుల మనోరథం—స్త్రీ భర్త ఇంటిలోనే స్థిరంగా ఉండాలి.

Verse 99

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

నీవు త్రిలోకనాథుడైన సూర్యుని భర్తగా పొందినదానివి. కనుక కుమార్తె, తండ్రి ఇంటిలో దీర్ఘకాలం నివసించడం నీకు తగదు.

Verse 100

तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते

కాబట్టి నీవు భర్త గృహానికి వెళ్ళు. నేను నిన్ను దర్శించాను, నీవు నన్ను పూజించావు. ఓ శుచిస్మితే, నా దర్శనార్థం మళ్లీ రావలసినది.

Verse 101

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः । संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी

ఈశ్వరుడు పలికెను—తండ్రి ‘వెళ్ళు, వెళ్ళు’ అని చెప్పగా, ఆమె మళ్లీ, వడవ (గుర్రపు ఆడ) రూపం ధరించినదై, తండ్రిని విధిగా సంపూజించింది.

Verse 102

मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति । उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि

మేరు పర్వతానికి ఉత్తరంగా ధనుస్సు ఆకారమైన ఆ వర্ষ (దేశం) ఉంది; అక్కడ లోకంలో ప్రసిద్ధులైన ఉత్తర కురువులు నివసిస్తారు, ఓ యశస్వినీ దేవీ.

Verse 103

तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी । एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः

అక్కడ ఆ సాధ్వి వడవ రూపం ధరించి నిరాహారంగా తపస్సు చేసింది. ఇదే సమయంలో, ఓ దేవీ, ఆమె ఛాయ వివస్వాన్‌ (సూర్యుడు) సన్నిధిలో నిలిచింది.

Verse 104

समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा । तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः

అప్పుడు దేవి ఛాయ, సంజ్ఞా వాక్యాలకు విధేయురాలై సమీపంలో నిలిచింది. మరియు ఆ రెండవదానిలోనే భగవాన్ సూర్యుడు, దివసపతి, భర్తగా వ్యవహరించసాగాడు.

Verse 105

संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः । तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा

“ఇది సంజ్ఞే” అని భావించి, ఆమె రూపౌదార్యానికి మోహితుడైన సూర్యుడు ఆమె గర్భంలో ఇద్దరు కుమారులను, ఒక కుమార్తెను జనింపజేశాడు।

Verse 106

पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् । यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि

హే సురసుందరి! పూర్వం మనువుతో సమానుడైనవాడు ‘సావర్ణి’ అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు; సూర్యుని నుండి పుట్టిన ఇద్దరు కుమారుల్లో మొదట జన్మించినవాడు (ఇలా చెప్పబడెను)।

Verse 107

द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः । कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः

రెండవగా పుట్టిన మరొక కుమారుడు గ్రహదేవుడు శనైశ్చరుడు (శని) అయ్యాడు. జన్మించిన కుమార్తె తపతి—ఆమెను రాజు సంవరణుడు వరించి వివాహం చేసుకున్నాడు।

Verse 108

तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी

ఈ నది ‘తాపీ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి; ఇది వింధ్యపర్వత మూలం నుండి ఉద్భవించింది. దీని జలంలో స్నానం నిత్య పుణ్యదాయకం, ఇది పశ్చిమ సముద్రం వైపు ప్రవహిస్తుంది।

Verse 109

अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा । संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत्

మరొక కుమార్తె ‘భద్రా’ జన్మించింది, మహాప్రభతో ప్రకాశించింది. అయితే సంజ్ఞ యొక్క పార్థివ ఛాయ (ఛాయా) ఆ సంతానాల పట్ల తన ఇష్టానుసారం ప్రవర్తించింది।

Verse 110

स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती । लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम्

ఆ సతీమణి ముందుగా పుట్టిన పిల్లలపై అంత స్నేహం చూపలేదు. లాలన‑పాలన, సుఖసౌకర్యాలలో ఆమె రోజుకో ప్రత్యేక భేదం చేసేది।

Verse 111

यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी । मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति

హే భామినీ! ఆమె తన పిల్లలను ఇష్టానుసారం చూసుకుంది, ఇతరులను అలా కాదు. అయినా, హే పార్వతీ, భవిష్యత్తు మనువైన మనువు ఆమె ప్రవర్తనను సహించాడు.

Verse 112

मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने । सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे

హే వరాననే! అతడు ఈనాటికీ మేరుపర్వతంపై తపస్సు చేస్తూ ఉన్నాడు. తల్లి చేసినదంతా అతడు సహించాడు; కానీ యముడు అది సహించలేకపోయాడు.

Verse 113

बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्

ఎన్నిసార్లు వేడుకున్నా అతడు ఛాయాపై అత్యంత కోపించాడు. కోపం, బాల్యావేశం, అలాగే జరగవలసిన విధి బలంతో అతడు ముందుకు దూసుకెళ్లాడు.

Verse 114

ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः

అప్పుడు కోపంతో కొట్టడానికి అతడు తన పాదాన్ని ఎత్తాడు. కానీ మళ్లీ క్షమాశీలుడై, ఆమె దేహంపై దాన్ని పడనివ్వలేదు.

Verse 115

पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः

సంజ్ఞాపుత్రుడైన యముడు తన పాదంతో ఛాయను బెదిరించాడు।

Verse 116

तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

అప్పుడు భూలోక రాణిలాంటి ఛాయ తీవ్ర కోపంతో అతనిని శపించింది; ఆమె పెదవులు స్వల్పంగా కంపించగా, సున్నితమైన చేతులు వణికాయి।

Verse 117

छायोवाच । पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति

ఛాయ చెప్పింది—“అమర్యాదుడా! నన్ను, నీ తండ్రి భార్యను, పాదంతో బెదిరిస్తున్నావు; అందుకే ఈ రోజే నీ ఆ పాదం భూమిపై పడిపోతుంది।”

Verse 118

ईश्वर उवाच । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्

ఈశ్వరుడు పలికెను—ఆ శాపంతో యముని మనస్సు తీవ్రంగా బాధపడింది; ధర్మాత్ముడైన యముడు మనుతో కలిసి తన తండ్రికి సమస్త విషయాన్ని నివేదించాడు।

Verse 119

यम उवाच । तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति

యముడు అన్నాడు—“తండ్రీ! ఇది మహా ఆశ్చర్యం; ఇక్కడ ఎవ్వరూ చూడనిది—తల్లి వాత్సల్యాన్ని విడిచి తన కుమారునికి శాపం ఇవ్వడం।”

Verse 120

स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते । विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति

ఈ రోజు మా తల్లి మా పట్ల సమాన స్నేహంతో ఉండడం లేదు; జ్యేష్ఠుణ్ని పక్కన పెట్టి కనిష్ఠుణ్ని అనుగ్రహించదలచింది.

Verse 121

तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति

ఆమెపై నేను పాదాన్ని ఎత్తాను గానీ అది ఆమె దేహంపై పడలేదు. అది బాల్యవశాత్తు గానీ మోహవశాత్తు గానీ జరిగితే, దయచేసి క్షమించండి.

Verse 122

शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् । अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर

తండ్రీ, ఆమె కోపంతో నాకు స్పష్టంగా శాపం ఇచ్చింది—‘నీవు నా కుమారుడవు’ అని. అందువల్ల ఆమె నాకు జనని కాలేరు, ఓ వాక్ప్రవీణా.

Verse 123

निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् । पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम्

కుమారులు నిర్గుణులైనా తల్లి నిర్గుణురాలిగా మారకూడదు. ‘కుమారా, నీ పాదం పడిపోవాలి’ అని ఆమె ఎలా చెప్పగలిగింది?

Verse 124

तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा । मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते

హే భగవన్, మీ ప్రసాదంతో నా పాదం పడిపోకుండా ఉండుగాక. ఇది ఈ రోజు మాతృశాపం వల్ల కలిగింది; హే గోపతే, యథోచితంగా ఆలోచించి పరిష్కరించండి.

Verse 126

रविरुवाच । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः

రవి పలికెను—ఓ మహాపుత్రా, నిస్సందేహంగా ఇక్కడ గొప్ప కారణమేదో ఉంది; ధర్మజ్ఞుడైన మహాత్ముడైన నిన్ను కూడా క్రోధం ఆవరించింది।

Verse 127

न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव । किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम्

నీకు తల్లివాక్యాన్ని అబద్ధం చేయడం యుక్తం కాదు। పుత్రస్నేహంతో నీ మేలుకోసం నేను కొంత ఉపాయం చేసి అనుగ్రహిస్తాను।

Verse 128

कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि

కృములు మాంసాన్ని తీసుకొని భూమిలోనికి వెళ్లిపోతాయి. అలా ఆమె వాక్యం సత్యమవుతుంది; నీవు కూడా రక్షింపబడతావు।

Verse 129

ईश्वर उवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया

ఈశ్వరుడు పలికెను—ఆదిత్యుడు ఛాయను ఇలా అడిగెను: ‘పుత్రులు సమానులైనప్పటికీ నీవు ఒక్కనిపైనే ఎక్కువ స్నేహం ఎందుకు చూపుతున్నావు?’

Verse 130

नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता । विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्

నిశ్చయంగా నీవు వీరి నిజమైన జనని కావు; సంజ్ఞ ఎక్కడికో వెళ్లిపోయింది. సంతానం లోపమున్నా లేదా తప్పు చేసినా, తల్లి శాపమిచ్చే వాడిగా ఉండకూడదు।

Verse 131

अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् । प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् । तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव

కుమారుడు వేల దోషాలు చేసినా, ప్రాణహానిలోనూ నిమగ్నుడైనా, తల్లి పాపం చేయకూడదు. కాబట్టి నాకు సత్యం చెప్పు; శాపవశమవకు.

Verse 132

ईश्वर उवाच । तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् । भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती

ఈశ్వరుడు పలికెను—దినాధిపుడు శపించుటకు సిద్ధమై ఉన్నదాన్ని చూచి ఛాయా-సంజ్ఞా దేవి భయంతో కంపించింది; ఆ మహాసతి జరిగినదంతా చెప్పుటకు సిద్ధపడింది.

Verse 133

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर

ఆమె చెప్పింది—హే విభావసూ! నేను త్వష్టృుని కుమార్తె సంజ్ఞను. హే దివాకరా! నేను నీ భార్యను; నిన్ను భర్తగా స్వీకరించి నీతో యుక్తమై ఉన్నాను.

Verse 134

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा । न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः

వివస్వాన్ ఆమెను అనేక విధాలుగా పదేపదే ప్రశ్నించినా ఆమె మాటలతో సమాధానం చెప్పలేదు. అప్పుడు అతడు కోపించి శాపం ఇవ్వుటకు సిద్ధమయ్యాడు.

Verse 135

शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः । कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम्

శాపం ఇవ్వుటకు చేయి ఎత్తిన సూర్యుడు వివస్వాన్ను చూచి ఛాయా అన్నీ వివరించింది—సంజ్ఞ చేసిన సువిచారిత కార్యపథమంతటిని.

Verse 136

तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् । ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम्

అది విని భగవాన్ సూర్యుడు త్వష్టృ గృహానికి వెళ్లాడు. అక్కడ త్రిలోకపూజితుడైన త్వష్టృను విధివిధానంగా పూజించాడు.

Verse 137

निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति । भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् । क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत्

కోపంతో దగ్ధమయ్యే కాముని పార్వతి శాంతింపజేసింది. ఆపై తన స్వదీప్తితో ప్రకాశించే భాస్వాన్ తన గృహానికి వచ్చాడు. ‘సంజ్ఞ ఎక్కడ?’ అని అడిగితే విశ్వకృత్ అతనికి వివరించాడు.

Verse 138

विश्वकर्म्मोवाच । आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः । विख्यातं तेजसाऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम्

విశ్వకర్మ అన్నాడు—మీరు నా గృహానికి వచ్చారు; నా మాట వినండి. తేజస్సుతో నిండిన, ప్రసిద్ధమైన మీ ఈ రూపం అత్యంత అసహ్యమైనది.

Verse 139

असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः । द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्

అది సహించలేక సంజ్ఞ వనంలో తపస్సు చేస్తోంది. ఈ రోజు మీరు మీ సుభాచారిణి భార్యను దర్శిస్తారు.

Verse 140

रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः । मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते । रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते

తగిన రూపం కోసం ఆమె అరణ్యంలో ఉండి మహత్తర తపస్సు చేస్తోంది. బ్రహ్మ వాక్యానుసారం నా అభిప్రాయం—హే దేవా, హే దివస్పతే, మీకు ఇష్టమైతే ఈ రోజే మీకు ప్రియమైన మనోహర రూపాన్ని నేను నిర్మిస్తాను.

Verse 141

ईश्वर उवाच । यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः

ఈశ్వరుడు పలికెను—పూర్వము భాస్వానుడైన సూర్యుని రూపము పరిమండలాకారముగా ఉండెను; అందుచేత భగవాన్ రవి త్వష్టారునకు “తథాస్తు, అలాగే కావుగాక” అని పలికెను.

Verse 142

विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भृ मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे

వివస్వానుడైన సూర్యుని అనుమతి పొందిన విశ్వకర్మ శాకద్వీపమున సూర్యుని భ్రమణయంత్రంపై నిలిపి, ఆ దహనతేజస్సును తగ్గించుటకు కార్యం ప్రారంభించెను.

Verse 143

भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता । समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः

అశేష జగత్తులకు అధిభూతుడైన ఆ ప్రకాశవంతుడైన భాస్వానుడు భ్రమింపబడగా, ధనరత్నసంపన్నమైన సముద్రాలు అన్ని వైపులా కల్లోలమై మథనమవుతున్నట్లు ఉప్పొంగెను.

Verse 144

भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्

హే దేవేశి, ఆయన భ్రమించుచుండగా చంద్రుడు, గ్రహములు, తారకలు సహితముగా సమస్త ఆకాశమండలం కలతచెంది, హే మహాభాగే, క్రిందికి పడిపోతున్నట్లు అస్తవ్యస్తమై కనిపించెను.

Verse 145

विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः । व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः

సర్వ నదుల జలములు చెల్లాచెదురుగా ఎగిరిపోయెను; అలాగే పర్వతములు కూడ చీలిపోయి, వాటి శిఖరాలు మరియు బంధనసంధులు విరిగి నశించెను.

Verse 146

ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि । भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः

హే వరవర్ణినీ! ధ్రువాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని నిలిచిన సమస్త దివ్య ధిష్ణ్యములు, తిరుగుచున్న కిరణబంధములచే బద్ధమై, వేలకొలది క్రిందికి పడిపోయెను।

Verse 147

व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः । भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम्

అప్పుడు ఘోర గర్జనతో ప్రతిధ్వనించే మహామేఘములు చీలిపోయెను; భాస్వతుని భ్రమణచలనముచే భూమి, ఆకాశము, మహీతలము విభ్రాంతమై ఊగిపోయెను।

Verse 148

जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽसीद्वरवर्णिनि । त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः । देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः

హే వరవర్ణినీ! ఆ సమయంలో జగత్తు అత్యంత కలతచెందెను. హే దేవీ! సమస్త త్రైలోక్యము భ్రమించుచుండగా, మహర్షులు మరియు బ్రహ్మతో కూడిన దేవతలు భాస్వతుని స్తుతించిరి।

Verse 149

देवा ऊचुः । आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव । सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि

దేవులు పలికిరి—నీవు దేవులకే ఆదిదేవుడవు; ఇది సమస్తమూ నీ నుండే స్వయంగా ఉద్భవించినది. సృష్టి, స్థితి, ప్రళయకాలములలో నీవు త్రివిధ భేదముతో నిలిచియుంటావు।

Verse 151

ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः । वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः

అనంతరం వసిష్ఠుడు అగ్రగామిగా ఉన్న సప్తర్షులు నానావిధ స్తోత్రములతో ‘స్వస్తి! స్వస్తి!’ అని పలుకుచూ స్తుతించిరి; వాలఖిల్యులు కూడ వేదోక్త శ్రేష్ఠ వచనములతో స్తవించిరి।

Verse 152

वालखिल्या ऊचुः । नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः

వాలఖిల్యులు పలికిరి— ఋక్‌స్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం; సామస్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం. యజుఃస్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం; సామముల ధామమగు నీకు నమస్కారం.

Verse 153

ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने

జ్ఞానమాత్ర స్వరూపదేహుడై, తమస్సును తొలగించినవానికి నమస్కారం. శుద్ధజ్యోతి స్వరూపుడైన త్రిమూర్తి, అమలాత్ముడైన ఆయనకు నమస్కారం.

Verse 154

वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये

అత్యుత్తముడైన, వరణీయుడైన, సర్వమయ పరమాత్మకు నమస్కారం. సమస్త జగత్తును వ్యాపించిన స్వరూపముగల అనంతమూర్తికి నమస్కారం.

Verse 155

सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् । नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे

సర్వకారణముల మూలభూతుడై, జ్ఞాననిష్ఠుల చిత్తములకు స్థిరాశ్రయుడైనవానికి నమస్కారం. సూర్యస్వరూపుడై, ప్రకాశమయుడై—అయినా అలక్ష్య స్వరూపుడైన ప్రభువుకు నమస్కారం.

Verse 156

भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः । सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः

హే భాస్కరా, నీకు నమస్కారం; హే దినకర్తా, నీకు నమస్కారం. సర్వహేతువైనవానికి నమస్కారం; సంధ్యా మరియు జ్యోత్స్నను కలిగించువానికి నమస్కారం.

Verse 157

त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया । भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि

ఓ భగవాన్! చరాచరమైన ఈ సమస్త జగత్తు నీవే. నీవు సంచరించగానే సమగ్ర విశ్వం, ఈ సంపూర్ణ బ్రహ్మాండం చరాచరాలతో కూడి కదులుతుంది. నీ కిరణస్పర్శతో ఇదంతా పవిత్రమై ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 158

क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता

నీ కరస్పర్శమాత్రంతోనే జలాది సమస్త వస్తువులు పవిత్రమవుతాయి.

Verse 159

होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते । तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः

హే తాత! ఈ జగత్తు నీ దివ్య కిరణాలతో సంయుక్తం కాకపోతే, హోమం, దానం మొదలైన కర్మలు నిజంగా ఉపకారక ధర్మంగా ఉద్భవించవు.

Verse 160

ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च । सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः

ఈ సమస్త ఋగ్వేద ఋచలు నీవే; అలాగే యజుః మంత్రాలూ నీవే. సమస్త సామగానాలు నీ దేహమునుండి ఉద్భవించి ప్రవహిస్తాయి.

Verse 161

ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः । यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः

హే జగన్నాథా! నీవు ఋగ్మయుడవు, నీవే యజుర్మయుడవు; నీవు సామమయుడవు గనుక, హే నాథా, నీవే వేదత్రయీ స్వరూపుడవు.

Verse 162

त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः

నీవే బ్రహ్మ స్వరూపము—పరమమూ అపరమూ; నీవే మూర్తమూ అమూర్తమూ, సూక్ష్మమూ స్థూలమూ, నీ స్వప్రకాశరూపాలలో స్థితుడవు।

Verse 163

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम्

నిమేషం, కాష్ఠా మొదలైన వాటితో నిర్మితమైన కాలస్వరూపా, క్షణాత్మక కాలరూపా—ప్రసన్నుడవు. స్వేచ్ఛతో నీ ప్రకటనను మృదువుగా చేసి, నీ తేజస్సును శమింపజేయుము. ఓ దేవా, లోకాల హితార్థం నీవు అసహ్య దుఃఖాన్ని సహించుచున్నావు।

Verse 164

त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम्

ఓ నాథా, మోక్షాన్ని కోరువారికి మోక్షమూ నీవే; ధ్యానించువారికి పరమ ధ్యేయమూ నీవే; కేవల కర్మకాండమునుండి నివృత్తులైన సమస్త భూతాలకు గతి-శరణమూ నీవే।

Verse 165

शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते

ఓ దేవేశా, ప్రజలకు శుభం కలుగుగాక; ఓ జగత్పతే, మాకూ శుభం కలుగుగాక।

Verse 166

त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः । त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता

నీవే ఏకైక ధాతవై విశ్వాన్ని సృష్టించుచున్నావు; నీవే ఏకైక పాతవై దాని స్థితికరణార్థం ప్రవృత్తుడవు. అంతంలో సమస్తమూ నిన్నందే లయమగుచున్నది; నీ తప్ప మరొక తపనుడు (సూర్యుడు) లేదు, సర్వదాత కూడా లేదు।

Verse 167

त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः । सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता

నీవే బ్రహ్మ, నీవే హరి-హర నామాలతో ప్రసిద్ధుడు; నీవే ఇంద్రుడు, నీవే ధనాధిపతి. నీవే పితృదేవతలు మరియు వారి తండ్రి; నీవే జలము, నీవే వాయువు. నీవే సోముడు, నీవే అగ్ని; నీవే ఆకాశము, మహాపర్వతాది సమస్త రూపములు—అట్లయితే నీవే సమస్త మనోరథప్రదాత కాదా?

Verse 168

यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति । ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या

ప్రతిదినం స్వధర్మకర్మలలో నిమగ్నమైన ద్విజులు యజ్ఞముల ద్వారా నిన్ను ఆరాధిస్తారు; వివిధ పదములతో కూడిన స్తోత్రములతో నిన్ను స్తుతిస్తారు. వినయభరిత హృదయంతో నిన్ను ధ్యానించి, యోగస్థితిలో ఉన్న మానవులు పరమపదాన్ని పొందుతారు.

Verse 169

तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः । सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः

తపస్సుతో నీవు విశ్వాన్ని వేడెక్కించి పరిపక్వం చేస్తావు; దానిని కాపాడుతావు, భస్మమూ చేస్తావు. ఆనందగర్భమైన కిరణమాలలతో నీవు సమస్తాన్ని ప్రకటించి ప్రకాశింపజేస్తావు. కమలజన్మ బ్రహ్మరూపంగా సృష్టిస్తావు, అచ్యుత విష్ణురూపంగా పాలిస్తావు, యుగాంతంలో రుద్రరూపంగా లయముచేస్తావు—అయినా నీవు ఏకుడవే.

Verse 171

विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये । सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने

ప్రణతజనులపై కరుణ చూపే వివస్వానునికి నమస్కారం; సమవేగంగా సాగే ఏడు అశ్వములతో కూడిన మహాత్మునికి నమస్కారం. తేజోమయుడై కమలసమూహానికి మిత్రుడైనవానికి నమస్కారం; సదా అంధకారపు తెరలను చీల్చివేసేవానికి నమస్కారం.

Verse 172

पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः

అత్యంత పవిత్రుడై సమస్తుల కంటివలె ఉన్న ప్రభువుకు నమస్కారం; అనేక కావ్యమైన విషయాలను ప్రసాదించేవానికి నమస్కారం. భాస్వరమైన నిర్మల కిరణమాలలతో అలంకృతుడైనవానికి నమస్కారం; సమస్త భూతహితకారిణికి నమస్కారం.

Verse 173

अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय

అజుడు, త్రిలోకపోషకుడు, భూతాంతరాత్మ, ప్రాణుల గోపతి, ధర్మమయ వృషభస్వరూపుడు అయిన సూర్యదేవునికి నమస్కారం. మహాకరుణలో ఉత్తముడు, సర్వతత్త్వోద్భవాశ్రయమైన సూర్యునికి ప్రణామం.

Verse 174

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः

వివస్వాన్—జ్ఞానభారకుడు, అంతరాత్మ; జగత్‌ప్రతిష్ఠ, జగద్ధితైషి; స్వయంభూ, నిర్మల లోకచక్షువు; దేవోత్తముడు, అమిత తేజస్సు గలవాడు—మీకు నమః.

Verse 175

क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः

క్షణమాత్రంలోనే మీ జ్వాలామయ కాంతి ఉదయాచల శిరస్సును అలంకరిస్తుంది; దేవగణాలు గంభీర స్తోత్రగానాలు చేస్తాయి. సహస్ర కిరణాలతో మీరు జగత్తును మేల్కొలుపుతారు—పద్మం వికసించినట్లుగా.

Verse 176

तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः

తిమిరరూప ఆసవాన్ని పానంచేసిన మదంతో మీ విగ్రహం అరుణవర్ణంగా కనిపిస్తుంది; అయితే మిహిరప్రకాశంతో మీరు సంపూర్ణంగా త్రిభువనపోషణకే పరుడై ఉంటారు.

Verse 177

रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः

సుసంయోజిత అవయవాలున్న మీ రథాన్ని అధిరోహించి, రుచిరమైన అలసటలేని దివ్య అశ్వాలతో కూడి, హే భగవాన్, మీరు నిరంతరం సంచరిస్తారు—శత్రుబలాన్ని దమన చేస్తూ, జగద్ధితంలో ఆసక్తి బద్ధుడై.

Verse 178

अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे । अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः

నీ అమృతమయ రసంతో నీవు దేవతలకును పితృదేవతలకును సమానంగా తర్పణం కలిగిస్తావు. హే శత్రుసమూహసూదన, అందుకే భక్తితో నీకు నమస్కరించి, నా అంతరంగం నుండే ఈ స్తోత్రాన్ని అర్పిస్తున్నాను।

Verse 179

शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् । नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे

హే రవీ, నీ పాదధూళి అత్యంత పవిత్రమైనది; శుభమయమైన సమస్వర పదాలతో నేయబడిన ఈ స్తోత్రం నీకే అర్పితం. హే నమస్కరించువారికి వాత్సల్యమూర్తి, నీ పాదాల వద్ద వంగిన నన్ను కాపాడు—హే త్రిభువనపావన।

Verse 180

इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् । रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्

ఇలా నేను ఆ ఏకైక రవిని నమస్కరిస్తున్నాను—సకల జగత్తుల జననస్వరూపుడై, త్రిభువనాన్ని పోషించే ఏక కారణమూ ధామమూ అయినవాడిని; సమస్త విశ్వానికి దీపంలా ప్రకాశించే, దేవతల్లో శ్రేష్ఠుడైన దేవదేవుడిని।

Verse 181

ईश्वर उवाच । हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा । उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्

ఈశ్వరుడు పలికెను—హాహా, హూహూ అనే గంధర్వులు, అలాగే నారదుడు, తుంబరుడూ—గాంధర్వ సంగీతంలో నిపుణులు—రవిని స్తుతిస్తూ పాడడం ప్రారంభించారు।

Verse 182

षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः । मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्

వారు షడ్జ, మధ్యమ, గాంధార అనే మూడు గ్రామాలలో విశారదులు; మూర్ఛనాలు, తానాలు, ఉత్తమ ప్రయోగాలతో హృదయానికి ఆనందం కలిగించే గానాన్ని చేశారు।

Verse 183

सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम् । सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम्

ఆ గీతము సప్తస్వరముల నుండి ఉద్భవించి, యతిత్రయముతో అలంకృతమైంది. సప్తధాతువులతో యుక్తమై, షడ్జాతులలో స్థితమై, త్రిగుణాశ్రయమైంది.

Verse 184

चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम्

అది చతుర్గీతములతో సమాయుక్తమై, చతుర్వర్ణముల నుండి ఉద్భవించింది. చతుర్వర్ణప్రతీకాన్ని ధరించి, సప్తాలంకారములతో భూషితమైంది.

Verse 185

त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम्

అది త్రిస్థానములలో శుద్ధమై, త్రిలయములతో యుక్తమై, కాలంలో సమ్యక్‌గా స్థిరపడింది. చిత్తంలో, భావంలో, నృత్యంలో, రసాలలో లయసంయుక్తమైంది.

Verse 186

चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः । विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा

గాయకులు ఇరవై నాలుగు గుణములతో యుక్తమైన ఆ గీతాన్ని ఆలపించారు. విశ్వార్చీ, ఘృతాచీ, ఉర్వశీ మరియు తిలోత్తమా కూడా చేరారు.

Verse 187

मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम्

మేనకా, సహజన్యా, రంభా—అప్సరసలలో శ్రేష్ఠులు—చతుర్విధ పాదములతో కూడిన తాళాన్ని, త్రిప్రకారాన్ని, లయత్రయంతో (ప్రదర్శించారు).

Verse 188

यतित्रयं तथाऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् । ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ

మూడు యతులతో, వాద్యనినాదంతో, చతుర్విధ నాట్యకళలతో వారు జగదీశ్వరుని సమక్షంలో నర్తించారు. విభావసు అగ్నిదేవుడు ఆ దృశ్యాన్ని లిఖిస్తున్నట్లుగా సాక్షిగా నిలిచాడు.

Verse 189

भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् । देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः

భావాలలో నిపుణులైన వారు విధివిధానంగా అనేక శుభకర్మలను ఆచరించారు. అప్పుడు దేవదుందుభులు, శంఖధ్వనులు వందలుగా కాదు—వేలుగా మార్మోగాయి.

Verse 190

अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः । गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः

ఓ మహాదేవీ! అక్కడ అనాహతంగా ఉద్భవించిన ఘనగంభీర నాదాలు మార్మోగాయి. గంధర్వులు గానం చేయగా, అప్సరాగణాలు నర్తించాయి.

Verse 191

अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः

ఆపై ఆ సభలో వేణు, వీణ మొదలైన ఝర్ఝర వాద్యాలు మ్రోగాయి. పణవాలు, పుష్కరాలు, మృదంగాలు, పటహాలు, ఆనకాలు కూడా వినిపించాయి.

Verse 192

तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः

తూర్యవాద్యాల ఘోషతో అంతటా ఉత్సవకోలాహలం నిండింది. ఆపై వారు అంజలి ముద్రలో చేతులు జోడించి, భక్తితో వంగిన మనస్సుతో నిలిచారు.

Verse 193

ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे । संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः

అప్పుడు సమస్త దేవతల కేకలతో నిండిన ఆ సమాగమంలో, నిరంతరం సంచరించే రవి (సూర్యుడు) సేవలో విశ్వకర్మ ఒక సంవత్సరం పాటు నిలిచెను।

Verse 194

तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः । देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत्

దేవతలు స్తుతించుచుండగా విశ్వకర్మ ఆ తేజస్సును శాతనం (తగ్గింపు) చేసెను. దేవుని చక్రంపై అధిరోహింపజేసి, సూత్రధారి దానిని తిప్పెను।

Verse 195

मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया । पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः

కుమ్మరి మట్టి ముద్దను పదునైన ధారతో తాకి మలచినట్లు, దివసపతి పతంగ (సూర్యుడు) స్తవం చేస్తూ విశ్వకర్మ ఆయన తేజస్సును జాగ్రత్తగా చెక్కి తగ్గించెను।

Verse 196

तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् । शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने

ఆ తేజస్సులో పదహారవ భాగాన్ని ఆయన సూర్యమండలంలో నిలిపెను. ఓ సుందరముఖీ, ఆయన తేజస్సు పాదాల వరకు మాత్రమే శాతించబడెను।

Verse 197

यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः

ఓ ప్రియే, ఆయన ఋగ్మయ తేజస్సు ప్రభాసలో పడిపోయెను. ఓ దేవేశీ, యజుర్మయ భాగముచేత మహాప్రభువు యొక్క ద్యౌః (స్వర్గలోకం) శక్తిమంతమైంది।

Verse 198

स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् । ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा

సామమయమైన భాగముచేత కూడ భూః, భువః, స్వః అని త్రివిధంగా స్థితమైన స్వర్గలోకం స్థాపింపబడెను. అనంతరం ఆ తేజస్సు యొక్క పది మరియు ఐదు భాగములనుండి తదుపరి సృష్టి సాగెను.

Verse 199

तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च । महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च

ఆయనచేతనే విష్ణువుని చక్రము, హరుని (శివుని) శూలము నిర్మింపబడెను; అలాగే ధనదుడు (కుబేరుడు) యొక్క మహాప్రభ, మహాకాయ శిబిక కూడా తయారయ్యెను.

Verse 200

दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा । अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै

ప్రేతపతి (యముడు) యొక్క దండము, దేవసేనాపతి (కార్త్తికేయుడు) యొక్క శక్తి, అలాగే ఇతర దేవతలవని చెప్పబడిన సమస్తాస్త్రములు—అవి కూడ ఆయనచేతనే నిర్మింపబడినవి.

Verse 201

यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् । ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः । तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये

ఆ విశ్వకర్త యక్షులు, విద్యాధరుల కొరకు కూడా అవే (ఉపకరణాలు/ఆభరణాలు) నిర్మించెను. అనంతరం భగవాన్ రవి ఆ తేజస్సు యొక్క పదహారవ భాగమును ధరిస్తాడు; ప్రియే, రవిభాగమైన ఆ కాంతి ఆకాశమందు సంచరిస్తుంది.

Verse 202

इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् । वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम्

ఇట్లు శ్వశురుని చేత తేజస్సు శమింపబడిన మార్త్తండుడు (సూర్యుడు) పుష్పగుచ్ఛమువలె మనోహరమైన, అత్యంత శోభనమైన రూపమును ధరించెను.

Verse 204

अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च । सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया । जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च

ఆమె పాపరహితురాలు, సమస్త భూతాల హితార్థం తపస్సు మరియు నియమవ్రతాలలో స్థితురాలు. అతడు సమీపించుచున్నదాన్ని చూచి పరపురుషుడని అనుమానించి, అశ్వరూపధారియైన అతని ఎదుటికి వెళ్లింది.