Adhyaya 19

Verse 1

देव्युवाच । यद्येवं सकलश्चंद्रः कथं न विधृतस्त्वया । अन्तभावे कलानां तत्कारणं कथय प्रभो

దేవి పలికెను—చంద్రుడు సంపూర్ణుడైతే, మీరు అతనిని సంపూర్ణత్వంలో ఎందుకు నిలిపి ఉంచలేదు? ప్రభో, అతని కళల క్షయము/అంతర్ధానమునకు కారణము చెప్పండి।

Verse 2

ईश्वर उवाच । अमा षोडशभेदेन देवि प्रोक्ता महाकला । संस्थिता परमा माया देहिनां देह धारिणी

ఈశ్వరుడు పలికెను—దేవి, అమావాస్యను షోడశ భేదములతో ‘మహాకళా’ అని ప్రకటించారు. ఆమె పరమ మాయగా దేహధారుల దేహాలను ధారించుచు నిలిచియున్నది।

Verse 3

अमादिपौर्णमास्यंता या एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव प्रकीर्तिताः

అమా నుండి పౌర్ణమి అంతము వరకు చంద్రుని కళలే ‘తిథులు’ అని పిలువబడుతాయి; అవి ఖచ్చితంగా పదహారే అని కీర్తించబడ్డాయి।

Verse 4

अमा सूक्ष्मा परा शक्तिः सा त्वं देवि प्रकीर्तिता । प्रलयोत्पत्तियोगेन स्थिताः कालक्रमोदिताः

అమా సూక్ష్మమైన పరాశక్తి; హే దేవి, ఆ శక్తి నీవేనని కీర్తించబడింది. ప్రళయ-ఉత్పత్తుల యోగముతో కాలప్రమాణాలు క్రమంగా ఉద్భవించి నిలిచియుంటాయి।

Verse 5

षोडशैव स्वरा ये तु आद्याः सृष्टयंतकाः प्रिये । कालस्यावयवास्ते च विज्ञेयाः कालवेदिभिः

ప్రియే, సృష్టిని ఆరంభించి అంతమునకు చేర్చే ఆ పదహారు ఆద్య స్వరములు కాలమునకు అవయవములు; కాలవేత్తలు వాటిని అట్లే గ్రహించవలెను।

Verse 6

त्रुटिर्लवो निमेषश्च कला काष्ठा मुहूर्तकम् । रात्र्यहःपक्षमासाश्च अयनं वत्सरं युगम्

త్రుటి, లవ, నిమేష, కళ, కాష్ఠా, ముహూర్తము; తరువాత రాత్రి‑పగలు, పక్షము, మాసము; ఆపై అయనము, వత్సరము, యుగము—ఇవి కాలమునకు క్రమవిభాగములు.

Verse 7

मन्वतरं तथा कल्पं महाकल्पं च षोडश । कला विसर्जनी या तु जीवमाश्रित्य वर्तते

మన్వంతరము, కల్పము, మహాకల్పము—మరియు షోడశవిధ (పద్ధతి) అని చెప్పబడింది. ‘విసర్జనీ’ అనే కళ జీవమును ఆశ్రయించి కార్యముచేయును.

Verse 9

सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् । तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये । नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते । तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि

ఆమె రెండు విషువులతో కూడిన ఈ సమస్త విశ్వమును సృష్టించును; అలాగే ‘సంవరణీ’ అనే కళ, ఓ ప్రియే, విశ్వమును లయముచేయును. కన్ను మూసి తెరచు కాలములో నాలుగవ భాగము ‘త్రుటి’ అని చెప్పబడును; ఓ మహేశ్వరీ, దానికి రెండింతలు ‘నిమేషము’ అని తెలుసుకొనుము.

Verse 10

निमिषैस्त्रिंशद्भिः काष्ठा ताभिर्विंशतिभिः कला । विंशतिकलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः

ముప్పై నిమేషములతో ఒక కాష్ఠా; ఇరవై కాష్ఠాలతో ఒక కళ. ఇరవై కళలతో ఒక ముహూర్తము; అటువంటి పదిహేను ముహూర్తములతో ఒక దినము అవుతుంది.

Verse 11

दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं द्वयाद्भवेत् । तैः पंचदशभिः पक्षो द्विपक्षो मास उच्यते

రాత్రి పరిమాణము దినముతో సమానమని గ్రహించవలెను; ఈ రెండింటి కలయికతో అహోరాత్రము ఏర్పడును. అటువంటి పదిహేను (దినములు) పక్షము; రెండు పక్షములు మాసమని చెప్పబడును.

Verse 12

मासैश्चैवायनं षड्भिर्वर्षं स्यादयनद्वये । चत्वारिंशच्च लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः

ఆరు నెలలతో ఒక అయనం (అర్ధవర్షం) అవుతుంది; రెండు అయనాలతో ఒక సంవత్సరం ఏర్పడుతుంది. తదుపరి నలభై లక్షలు, మరల లక్షలలో మూడు లక్షలు (లక్ష-లక్ష) అని చెప్పబడింది.

Verse 13

विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम् । चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम्

సౌరవర్ష పరిమాణంలో చతుర్యుగం ఇరవై వేల (ఏకకాలు) అని తెలుసుకోవాలి. అటువంటి డెబ్బై ఒక చతుర్యుగాలు కలసి మన్వంతరం అని ప్రకటించబడింది.

Verse 14

ऐंद्रमेतद्भवेदायुः समासांतं च कीर्तितम् । चतुर्दशेन्द्रैः प्रलीनैः कल्पं ब्रह्मदिनं भवेत्

ఇది ఇంద్రుని ఆయుష్షు ‘ఐంద్రం’ అని, సంవత్సరాల పరిపూర్తి వరకు కీర్తించబడింది. పద్నాలుగు ఇంద్రులు లయమైతే, ఆ కాలమే కల్పం—బ్రహ్మదినం—అవుతుంది.

Verse 15

रात्रिश्च तावती चैव चतुर्युगसहस्रिका । अनेन दिनमानेन शताब्दं जीवति प्रिये

అంతే పరిమాణంలో రాత్రి కూడా ఉంటుంది, అది వెయ్యి చతుర్యుగాల సమాహారం. ప్రియమా, ఈ దినమానంతోనే (బ్రహ్మ) వంద సంవత్సరాలు జీవిస్తాడు.

Verse 16

ममैव निमिषार्द्धेन सहस्राणि चतुर्द्दश । विनश्यंति ततो विष्णोरसंख्याताः पितामहाः

నా అర్ధనిమిషంలోనే పద్నాలుగు వేల (అటువంటి చక్రాలు) నశిస్తాయి; అంతకుమించి విష్ణువుకు చెందిన అసంఖ్యాత పితామహులు—బ్రహ్మలు—కూడా గతించిపోతారు.

Verse 17

एवं क्रमेण देवेशि समुत्पन्नमिदं जगत् । शशिसूर्यविभागेन चित्ररूपमनंतकम्

హే దేవేశీ! ఈ విధంగా క్రమక్రమంగా ఈ జగత్తు ఉద్భవించింది; చంద్ర-సూర్య విభాగమువలన ఇది అనంతమై నానారూపమైంది।

Verse 18

कला देवि यदाद्यंतमनादिमजमव्ययम् । तदान्वितः शशी तस्यामधोमुखमवस्थितः

హే దేవీ! ‘కలా’ అనేది ఆది-అంతములు గలది; కానీ (పరమ తత్త్వం) అనాది, అజ, అవ్యయం. ఆ కలాతో అన్వితమైన చంద్రుడు అక్కడ అధోముఖంగా స్థితుడై ఉన్నాడు.

Verse 19

एवं क्षयोदयं ज्ञेयं चंद्रार्काभ्यामवस्थितम् । सृष्टिक्रमं मया प्रोक्तं संहारमधुना शृणु

ఈ విధంగా క్షయము మరియు ఉదయము చంద్ర-సూర్యులచే స్థాపితమని తెలుసుకోవాలి. సృష్టిక్రమాన్ని నేను చెప్పాను; ఇప్పుడు నాశనము (సంహారం) గురించి నన్ను విను.

Verse 21

अहोरात्रं मुहूर्तेन मुहूर्तं तु कलाहतम् । कलां काष्ठा हतां कृत्वा काष्ठां निमिषभाजिताम्

అహోరాత్రము ముహూర్తములచే లెక్కించబడుతుంది; ముహూర్తము కలలుగా విభజింపబడుతుంది. కలను కాష్ఠలుగా, కాష్ఠను నిమిషములుగా విభజించి—ఇలా కాలమానం నిర్ణయించబడుతుంది.

Verse 22

निमिषं च लवैर्हत्वा लवं त्रुटिविभाजितम् । तदतीतं प्रशांतं च निर्विकारमलक्षणम्

నిమిషము లవములుగా విభజింపబడుతుంది; లవము త్రుటులుగా విభజింపబడుతుంది. కానీ వీటన్నిటికి అతీతమైన తత్త్వం ప్రశాంతం, నిర్వికారము, అలక్షణము.

Verse 23

तस्य चेयं परा माया कला शिरसि धारिता । सा शक्तिर्देवदेवस्य विश्वाकारा परा प्रिये । मोहयित्वा तु संतानं संसारयति पार्वति

ఆ పరమ తత్త్వానికి ఇదే పరా మాయ—‘కలా’—శిరస్సుపై ధరించబడినది. ఓ ప్రియే! దేవదేవుని ఆ పరమ శక్తి విశ్వరూపమై సంతానాన్ని మోహింపజేసి, ఓ పార్వతీ, వారిని సంసారంలో తిప్పుతుంది.

Verse 24

एवमेतज्जगद्देवि उत्पत्तिस्थितिलक्षणम् । यत्रैवोत्पद्यते कृत्स्नं पुनस्तत्रैव लीयते

ఓ దేవీ! ఈ సమస్త జగత్తు సృష్టి మరియు స్థితి లక్షణములతో కూడినది; ఎక్కడ ఇది సంపూర్ణంగా ఉద్భవిస్తుందో, అదే మూలంలో మళ్లీ లయమవుతుంది.

Verse 25

सेयं मायामयी शक्तिः शुद्धाशुद्धस्वरूपिणी । चंद्ररूपा स्थिता सा तु तव देवि प्रकाशयेत्

ఇదే ఆ మాయామయీ శక్తి; శుద్ధ-అశుద్ధ స్వరూపాలను ధరించినది. అది చంద్రరూపంగా నిలిచి, ఓ దేవీ, నీకోసమే ప్రకాశాన్ని వెల్లడిస్తుంది.

Verse 26

देव्युवाच । पंचाग्निनोपसन्तप्ता वर्षकोटीरनेकधा । तत्तपः सफलं जातं मेऽद्य देव जगत्पते

దేవి పలికింది: ‘పంచాగ్ని తపస్సుతో అనేక విధాలుగా కోట్ల సంవత్సరాలు దహించబడిన నేను—ఈ రోజు, ఓ దేవా, జగత్పతీ, నా తపస్సు ఫలించింది.’

Verse 27

सृष्टियोगो मया ज्ञातः संहारश्च महेश्वर । चन्द्रोत्पत्तिस्वरूपं च कलामानं तथैव च

ఓ మహేశ్వరా! సృష్టి యోగాన్ని (విధానాన్ని) మరియు సంహారాన్ని కూడా నేను తెలుసుకున్నాను; అలాగే చంద్రుని ఉద్భవ స్వరూపాన్ని, ఇంకా అతని కళల ప్రమాణాన్ని కూడా.

Verse 28

अधुना मम देवेश सन्देहो हृदि संस्थितः । कौतूहलं परं देव कथयस्व महेश्वर

ఇప్పుడు, ఓ దేవేశ్వరా! నా హృదయంలో సందేహం స్థిరపడింది. ఓ దేవా! నా కుతూహలం మహత్తరము; ఓ మహేశ్వరా, దయచేసి చెప్పుము.

Verse 29

अमृतादेव संभूतः सर्वाह्लादकरः शशी । प्रियश्च तव देवेश वल्लभश्चंद्रमास्तथा

అమృతమునుండే జన్మించిన శశి సమస్తులకు ఆనందం కలిగించువాడు. ఓ దేవేశా! చంద్రుడు నీకు ప్రియుడు; నిజముగా నీ వల్లభుడే.

Verse 31

सर्वौषधीनामधिपः पितॄणां प्रीणनं परम् । तदाश्रयश्च त्वद्भक्तस्त्व त्सेवातत्परः शशी

అతడు సమస్త ఔషధులకు అధిపతి, పితృదేవతలను పరమంగా తృప్తిపరచువాడు. ఆ నియమాన్ని ఆశ్రయించి శశి నీ భక్తుడై, నీ సేవలోనే నిత్యము తత్పరుడు.

Verse 32

तथापि सकलंकोऽयं कौतुकं कुरुते मम । देवि ब्रह्मांडसंघट्टमालामंडितशेखरः

అయినప్పటికీ ఈ కలంకాంకితుడు నా మనసులో ఆశ్చర్యం కలిగిస్తున్నాడు—ఓ దేవీ! బ్రహ్మాండాల సంఘట్టముతో ఏర్పడిన మాలచే అలంకృతమైన శిఖరమున్నవాడు.

Verse 33

शीर्षे तव निविष्टस्य कष्टं चंद्रस्य चेद्यदि । तर्हि नाथ न शोच्या वै संसारे दुःखभागिनः

నీ శిరస్సుపై నివసించే చంద్రుడికే కష్టము కలిగితే, ఓ నాథా! లోకంలో దుఃఖభాగులెవ్వరూ నిజంగా శోచనీయులు కారు.

Verse 34

न चास्ति त्रिषु लोकेषु न चैतत्संभविष्यति । यत्र शक्तो भवत्कर्तुं दुःखस्यास्य च संक्षयम्

త్రిలోకాలలో ఎవడూ లేడు—ఇకపై కూడా ఉండడు—ఈ దుఃఖానికి అంతం చేయగల సమర్థుడు.

Verse 35

सर्वेषां वर्तते शंका यथा मम महेश्वर । उत्पन्नं कारणं किंतद्येन सोमस्य लांछनम्

ఓ మహేశ్వరా! నా మనసులో ఉన్నట్లే అందరిలోనూ సందేహం ఉంది—సోముడు (చంద్రుడు) పై లాంఛనం ఏ కారణంతో పుట్టింది?

Verse 36

किमेतत्कारणं देव कथयस्व महेश्वर । अमृते संभवो यस्य कथं तस्यापि लांछनम्

ఓ దేవా, ఓ మహేశ్వరా! ఈ కారణాన్ని చెప్పుము. అమృతం నుండి జన్మించినవాడికి కూడా లాంఛనం ఎలా కలిగింది?

Verse 37

प्रियश्च तव देवेश लांछनं चापि तिष्ठति । कौतूहलं परं देव तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि

ఓ దేవేశా! అతడు నీకు ప్రియుడే, అయినా లాంఛనం నిలిచే ఉంది. ఓ దేవా! నా కుతూహలం మహత్తరం—దాని తత్త్వం చెప్పుము.

Verse 38

एवमुक्तः स पार्वत्या देवदेवो महेश्वरः । उवाच परमप्रीतः प्रेम्णा शैलसुतां प्रभुः

పార్వతి ఇలా పలికినప్పుడు దేవదేవుడు మహేశ్వరుడు పరమానందంతో, శైలసుతకు ప్రేమతో పలికెను.

Verse 39

ईश्वर उवाच । किं ते देवि महाशंकाद्योत्पन्ना वरवर्णिनि । ममोपरि न कर्त्तव्या निरुद्विग्ना भव प्रिये । पितुस्तव प्रभावेन लांछनं शशिनोऽभवत्

ఈశ్వరుడు పలికెను—హే దేవి, వరవర్ణినీ! నీలో ఈ మహాశంక ఎందుకు పుట్టింది? నాపై ఇలాంటి అనుమానం పెట్టకు; ప్రియే, నిశ్చింతగా ఉండు. నీ తండ్రి ప్రభావం వల్లనే చంద్రునికి ఈ మచ్చ ఏర్పడింది.

Verse 40

भावित्वात्कर्मणो देवि दक्षस्याज्ञाव्यतिक्रमात् । समं वर्त्तस्व भार्याभिरित्युक्तः शशलांछनः

హే దేవి, విధి ఫలితమైన కర్మబలంతోను, దక్షుని ఆజ్ఞను అతిక్రమించినందునను ‘శశలాంఛన’ చంద్రునితో—“నీ భార్యలతో సమంగా ప్రవర్తించు” అని చెప్పబడింది.

Verse 41

तद्वाक्यमन्यथा चक्रे ततः शप्तः शशी प्रिये । इदं पृष्टं तु यद्देवि त्वया लांछनकारणम्

ప్రియే, చంద్రుడు ఆ మాటకు విరుద్ధంగా ప్రవర్తించాడు; అందువల్ల శశి శపించబడెను. హే దేవి, నీవు చంద్రుని మచ్చ కారణం ఏమిటని అడిగినది—ఇదే అది.

Verse 42

कल्पेकल्पे पृथग्भावं कारणैरस्ति भामिनि । असंख्यातं च तद्वक्तुं शक्यं नैव मया प्रिये

హే భామినీ, ప్రతి కల్పంలో కారణభేదాల వల్ల పరిస్థితి వేరువేరుగా ఉంటుంది. అవి అసంఖ్యాతమైనవి; కాబట్టి ప్రియే, వాటన్నిటిని నేను చెప్పలేను.

Verse 43

असंख्येयाश्चन्द्रमसः संभवंति पुनःपुनः । विनश्यंति च देवेशि सर्वमन्वन्तरान्तरम्

హే దేవేశీ, అసంఖ్యాత చంద్రులు మళ్లీ మళ్లీ ఉద్భవిస్తారు; అలాగే నశిస్తారు కూడా—ఒక మన్వంతరం నుంచి మరొక మన్వంతరం వరకు సమస్తమూ ఇలానే జరుగుతుంది.

Verse 44

असंख्याताश्च कल्पाख्या असंख्याताः पितामहाः । हरयश्चाप्यसंख्याता एक एव महेश्वरः

అసంఖ్యమైన కల్పచక్రాలు, అసంఖ్యమైన పితామహులు (బ్రహ్మలు) ఉన్నారు. అసంఖ్యమైన హరులు (విష్ణువులు) కూడా ఉన్నారు—కాని మహేశ్వరుడు ఒక్కడే।

Verse 45

कोटिकोट्ययुतान्यत्र ब्रह्माण्डानि मम प्रिये । जलबुद्बुदवद्देवि संजातानि तु लीलया

ఓ నా ప్రియ దేవీ! ఇక్కడ కోటి-కోటి అయుత బ్రహ్మాండాలు నీటి బుడగలవలె, కేవలం లీలామాత్రంగా సులభంగా ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 46

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्धा शंभोस्तु संनिधिः

అక్కడక్కడ చతుర్ముఖ బ్రహ్మలు, హరులు (విష్ణువులు), భవులు (రుద్రులు) ప్రధానముచే సృష్టింపబడతారు; అయినా ప్రతి లోకంలో శంభువు సన్నిధి లభిస్తుంది.

Verse 47

लयं चैव तथान्योन्यमाद्यंतं प्रकरोति च । सर्गसंहारसंस्थानां कर्त्ता देवो महेश्वरः

ఆయనే లయాన్ని కూడా కలిగిస్తాడు, ఆది-అంతాల పరస్పర గాఢసంబంధాన్ని కూడా ఏర్పరుస్తాడు; సృష్టి, సంహారం, లోకవ్యవస్థల కర్త దేవుడు మహేశ్వరుడు.

Verse 48

सर्गे च रजसा पृक्तः सत्त्वस्थः परिपालने । प्रतिसर्गे तमोयुक्तः सोऽहं देवि त्रिधा स्थितः

సృష్టిలో నేను రజోగుణంతో యుక్తుడను, పరిపాలనలో సత్త్వంలో స్థితుడను; ప్రతిసర్గ/సంహారంలో తమోగుణంతో సంయుక్తుడను—ఓ దేవీ, నేను త్రివిధంగా నిలిచియున్నాను.

Verse 49

तस्मान्माहेश्वरो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽधिपतिः शिवः । सदाशिवो भवेद्विष्णुर्ब्रह्मा सर्वात्मको ह्यतः

అందుచేత బ్రహ్మా మాహేశ్వరస్వరూపుడు; బ్రహ్మకూ అధిపతి శివుడు. సదాశివుడే విష్ణురూపమగును; కాబట్టి బ్రహ్మ కూడా సర్వాత్మ పరమాత్మతో వ్యాపించియున్నాడు.

Verse 50

स एव भगवान्रुद्रो विष्णुर्विश्व जगत्प्रभुः । अस्मिन्नण्डे त्विमेलोका अन्तर्विश्वमिदंजगत्

ఆయనే భగవాన్ రుద్రుడు; ఆయనే విష్ణువు—విశ్వజగత్ప్రభువు. ఈ బ్రహ్మాండ అండములో ఈ లోకములు ఉన్నాయి; దీనిలోనే ఈ సమస్త అంతర్విశ్వం నిలిచి ఉంది.

Verse 51

चन्द्रसूर्यग्रहा देवि ब्रह्माण्डेऽस्मिन्मनस्विनि । संख्यातुं नैव शक्यन्ते ये भविष्यंति ये गताः

హే దేవి, హే మనస్విని! ఈ బ్రహ్మాండములో చంద్రులు, సూర్యులు, గ్రహముల సంఖ్య లెక్కించలేము—గతించినవీ, రాబోయేవీ.

Verse 52

अस्मिन्वाराहकल्पे तु वर्तमाने मनस्विनि । षडतीता महादेवि रोहिणीपतयः पुरा

హే మనస్విని, హే మహాదేవి! ఈ వర్తమాన వారాహకల్పములో పూర్వం రోహిణీపతులు (చంద్రులు) ఆరుగురు గతించిపోయారు.

Verse 53

सप्तमोऽयं महादेवि वर्ततेऽमृतसंभवः । दक्षशापेन यो देवि संक्षीणो दृश्यतेऽधुना

హే మహాదేవి! ఈ ఏడవ అమృతసంభవ చంద్రుడు ఇప్పుడు వర్ధిల్లుచున్నాడు; హే దేవి, దక్షశాపమువలన అతడు నేడు క్షీణించుచున్నట్లు కనిపిస్తున్నాడు.

Verse 54

अथ द्वितीये संप्राप्ते परार्द्धे चैव वेधसः । तस्य त्रिंशत्तिमे कल्पे पितृ कल्पेति विश्रुते

అథ వేదసుడు (బ్రహ్మ) యొక్క రెండవ పరార్ధము సముపస్థితమైనప్పుడు, ఆయన ముప్పదవ కల్పములో—‘పితృకల్ప’మని ప్రసిద్ధమైనదానిలో—ఈ కాలగణన చెప్పబడుతుంది।

Verse 55

स्वायंभुवेंऽतरे प्राप्ते तस्यादौ त्वं सती किल । तस्मिन्काले महादेवि योभूद्दक्षः पिता तव

స్వాయంభువ మన్వంతరం వచ్చినప్పుడు, దాని ఆరంభములో నీవు నిజముగా సతీగా అవతరించావు. ఆ కాలములో, ఓ మహాదేవి, దక్షుడు నీ తండ్రిగా జన్మించాడు।

Verse 56

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म तस्य दक्षस्य कीर्तितम् । अस्मिन्मन्वन्तरे देवि दक्षः प्राचेतसोऽभवत्

ప్రజాపతి యొక్క ప్రాణమునుండి ఆ దక్షుని జన్మ జరిగినదని కీర్తించబడింది. ఈ మన్వంతరములో, ఓ దేవి, దక్షుడు ‘ప్రాచేతస’గా ప్రసిద్ధుడయ్యాడు।

Verse 57

अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षो भविष्यत्यधुना प्रिये । युगेयुगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः

ఓ ప్రియే, ఇప్పుడు కుడి బొటనవేలి నుండి దక్షుడు ఉద్భవించును. యుగయుగములలో వీరందరూ—దక్షాది ద్విజ ఋషులు—పునఃపునః జన్మిస్తారు।

Verse 58

पुनश्चैव विनश्यन्ति विद्वांस्तत्र न मुह्यति । तस्यापमानात्त्वं देवि देहं तत्यक्थ वै पुरा

మరల వారు లయమగుదురు; దీనిలో జ్ఞాని మోహపడడు. అతని అవమానముచేత, ఓ దేవి, నీవు పూర్వము ఒకసారి దేహాన్ని త్యజించావు।

Verse 59

तावद्वियुक्तोऽहं देवि त्वया मुक्तोऽभवं पुरा । यावद्वराहकल्पस्य चाक्षुषस्यान्तरं प्रिये

హే దేవి, అంతకాలం నేను నీతో వియోగమై ఉన్నాను; పూర్వమూ నీ వియోగంతో శూన్యుడనయ్యాను—ప్రియే, వరాహకల్పంలోని చాక్షుష మన్వంతరం ముగిసే వరకు।

Verse 60

एकविंशो मनुश्चायं कल्पे वाराहसंज्ञके । कल्पेकल्पे महादेवि भवेन्नामान्तरं तव

ఈ వరాహసంజ్ఞక కల్పంలో ఈ మనువు ఇరవై ఒకటవాడు. హే మహాదేవి, ప్రతి కల్పంలో నీ నామం భిన్నంగా మారుతుంది.

Verse 61

अस्मिन्कल्पे तु वाराहे हिमवत्तपसार्ज्जिते । संभूता पार्वती देवि चाक्षुषस्यांतरे गते

కానీ ఈ వరాహకల్పంలో—హిమవంతుని తపస్సుతో సంపాదితమైనదానిలో—చాక్షుష మన్వంతరం గడిచిన తరువాత, హే దేవి, నీవు పార్వతిగా జన్మించావు.

Verse 62

ब्रह्मणो दिनमेकं तु षण्मासेन तवावधिः । त्वं वियुक्ता मया सार्द्धं दक्षकोपेन भामिनि

బ్రహ్మదేవుని ఒక దినం నీ ప్రమాణంలో ఆరు నెలలకు సమానం. హే భామిని, దక్షుని కోపం వల్ల నీవు కూడా నాతో వియోగమయ్యావు.

Verse 63

तव क्रोधेन ये शप्ता ऋषयो वै मया पुरा । तेऽपि देवि त्वया सार्द्धं जाता वैवस्वतेंतरे

నీ క్రోధం కారణంగా నేను పూర్వం శపించిన ఋషులు, హే దేవి, వారు కూడా నీతో కలిసి వైవస్వత మన్వంతరంలో మళ్లీ జన్మించారు.

Verse 64

भृगुरंगिरा मरीचिस्तु पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

భృగు, అంగిరసు, మరీచి, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, అత్రి, వసిష్ఠుడు—ఈ ఎనిమిదుగురు బ్రహ్ముని పుత్రులు.

Verse 65

दक्षस्य यज्ञे ते शप्ताः पूर्वं स्वायंभुवेन्तरे । जाता देवि पुनस्ते वै कल्पेस्मिंश्चाक्षुषे गते

స్వాయంభువ మన్వంతరంలో దక్షుని యజ్ఞంలో మీరు పూర్వం శపించబడ్డారు. అయితే దేవీ, చాక్షుష మన్వంతరం గడిచిన తరువాత ఈ కల్పంలోనే మీరు మళ్లీ జన్మించారు.

Verse 66

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् । ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया

పూర్వం దేవుని మహాయజ్ఞంలో, (ఒకరు) వారుణీ రూపాన్ని ధరించినప్పుడు, సంతానాభిలాషతో బ్రహ్ముడు తన శుక్రాన్ని అగ్నిలో ఆహుతిగా సమర్పించాడు.

Verse 67

ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं सूर्यबिंबसमप्रभाः । पितुस्तव समीपं ते वरणाय तव प्रिये । प्रस्थापिता मया पूर्वं तत्त्वं जानासि सुव्रते

పూర్వం సూర్యబింబసమ కాంతితో ఋషులు జన్మించారు. ప్రియమా, నిన్ను వరిచేందుకు వారిని నీ తండ్రి సమీపానికి నేను ముందే పంపాను; సువ్రతే, ఈ తత్త్వం నీకు తెలుసు.

Verse 68

अथ किं बहुनोक्तेन वच्मि ते प्रश्नमुत्तमम् । द्वितीये तु परार्द्धेऽस्मिन्वर्त्तमाने च वेधसः

ఇంకా ఎక్కువ చెప్పడం ఎందుకు? నీ ప్రశ్నకు పరమోత్తమమైన విషయాన్ని నేను చెబుతున్నాను. ఇప్పుడు వెధసైన బ్రహ్ముని ఆయుష్షు యొక్క రెండవ పరార్ధం కొనసాగుతున్న ఈ కాలంలో…

Verse 69

श्वेतकल्पात्समारभ्य यावद्वाराहगोचरम् । समतीताश्च ये चन्द्रास्ताञ्छृणुष्व वरानने

శ్వేతకల్పము మొదలుకొని వారాహకల్ప పరిధివరకు పూర్తిగా గతించిన చంద్రచక్రాలను, ఓ సుందరముఖీ, వినుము।

Verse 70

चतुःशतानि देवेशि षड्विंशत्यधिकानि तु । गतानि शीतरश्मीनां सप्तविंशोऽधुना प्रिये

ఓ దేవేశీ, శీతరశ్మి చంద్రుని నాలుగు వందల ఇరవై ఆరు చక్రాలు గతించాయి; ఓ ప్రియే, ఇప్పుడు ఇరవై ఏడవది ప్రవహిస్తోంది।

Verse 71

वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते यश्चायं वर्ततेऽधुना । त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयपुरःसरः

వైవరస్వత మన్వంతరం వచ్చినప్పుడు—ఇప్పుడున్నదే అది—త్రేతాయుగంలోని పదవ దశలో దత్తాత్రేయుడు అగ్రగామిగా (ముందుండి) ఉన్నాడు।

Verse 72

संजातो रोहिणीनाथो योऽधुना वर्त्तते प्रिये । तस्योत्पत्तिप्रसंगेन विष्णोर्मानुषसंभवान्

ఓ ప్రియే, ఇప్పుడు ఉన్న రోహిణీనాథుడు (చంద్రుడు) జన్మించాడు; అతని జన్మప్రసంగంతో విష్ణువు మానవరూప అవతారాల విషయమును (చెప్పుదును)।

Verse 73

देहावतारान्वक्ष्यामि प्रारंभात्प्रथमान्प्रिये । पञ्चमः पंचदश्यां स त्रेतायां तु बभूव ह

ఓ ప్రియే, ఆరంభం నుండే మొదటి దేహావతారాలను నేను వివరించుదును. పదిహేనవ క్రమంలో ఐదవ అవతారం జరిగింది; అది త్రేతాయుగంలోనే సంభవించింది.

Verse 74

मांधाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यपुरःसरः । एकोनविंशत्रेतायां सर्वक्षत्रांतकोऽभवत्

మాంధాత చక్రవర్తిత్వాన్ని పొందెను; అతనికి ముందుగా మార్గదర్శిగా ఉతథ్యుడు నిలిచెను. పందొమ్మిదవ త్రేతా-యుగంలో సమస్త క్షత్రియనాశకుడు అవతరించెను.

Verse 75

जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः । चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

ఆరవ అవతారం జామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు); ముందుగా విశ్వామిత్రుడు నిలిచెను. ఇరవై నాలుగవ యుగంలో రాముడు జన్మించెను; వసిష్ఠుడు రాజపురోహితుడుగా ఉన్నాడు.

Verse 76

सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः । अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्

ఏడవ అవతారం దశరథుని కుమారుడిగా రావణనాశార్థం జన్మించెను. ఎనిమిదవ ద్వాపరంలో విష్ణువు ఇరవై ఎనిమిదవ రూపంగా పరాశరుని నుండి ప్రాదుర్భవించెను.

Verse 77

वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः । तत्रैव नवमो विष्णुरदितेः कश्यपात्मजः

అనంతరం వేదవ్యాసుడు జన్మించెను; ముందుగా జాతూకర్ణ్యుడు నిలిచెను. అక్కడే విష్ణువు తొమ్మిదవ ప్రాకట్యంగా అదితి సంతానమై, కశ్యపుని కుమారుడుగా అవతరించెను.

Verse 78

देवक्यां वसुदेवात्तु ब्रह्मगर्गपुरःसरः । एकविंशतमस्यास्य द्वापरस्यांशसंक्षये । नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले स्वयम्

దేవకీ గర్భంలో వసుదేవుని ద్వారా విష్ణువు ప్రాదుర్భవించెను; బ్రహ్మా మరియు గర్గుడు అగ్రగణ్య సాక్షులుగా నిలిచిరి. ఈ ఇరవై ఒకటవ ద్వాపర భాగక్షయమై, ధర్మం నశించినప్పుడు, విష్ణువు స్వయంగా వృష్ణికులంలో జన్మించెను.

Verse 79

कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनः । पूर्वजन्मनि विष्णुः स प्रमतिर्नाम वीर्यवान्

ధర్మవ్యవస్థను స్థాపించుటకును, అసురుల వినాశనమునకును, పూర్వజన్మలో ఆ విష్ణువే ‘ప్రమతి’ అనే పరాక్రమవంతుడు అయ్యెను।

Verse 80

गोत्रेण वै चंद्रमसः संध्यामिश्रे भविष्यति । कल्किर्विष्णुयशानाम पाराशर्यप्रतापवान्

గోత్రమున చాంద్రమసుడై, సంధ్యామిశ్రలో అవతరించును. విష్ణుయశా వంశజుడై, పారాశర్య ప్రతాపముతో ప్రకాశించే కల్కి అవును।

Verse 81

दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः । अनुकर्षश्च वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

భవిష్యత్తులో దశమ అవతారం అవతరించును; యాజ్ఞవల్క్యుడు ముందుండగా, హస్తి-అశ్వ-రథసంకులమైన సేనను తోడుగా లాగి నడిపించును।

Verse 82

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्भृशं शतसहस्रशः । निःशेषाञ्छूद्रराज्ञस्तांस्तदा स तु करिष्यति

ఆయుధాలు ధరించిన బ్రాహ్మణులు లక్షల సంఖ్యలో ఉండగా, అతడు అప్పుడు ఆ శూద్రరాజులను నిఃశేషంగా సంహరించును।

Verse 83

पाखंडान्म्लेच्छजातींश्च दस्यूंश्चैव सहस्रशः । नात्यर्थं धार्मिका ये च ब्रह्मब्रह्मद्विषः क्वचित्

పాఖండులు, మ్లేచ్ఛజాతులు, దస్యులు—వేల సంఖ్యలో—మరియు నిజంగా ధార్మికులు కానివారు, అలాగే కొన్నిసార్లు బ్రహ్మను, బ్రాహ్మణులను ద్వేషించువారిని కూడా (అణచివేయును)।

Verse 84

प्रवृत्तचक्रो बलवाञ्च्छूराणामंतको बली । अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति

ప్రవృత్తచక్రుడై, బలవంతుడూ పరాక్రమశాలియూ—దుష్టులకు అంతకుడై—సర్వభూతాలకు అదృశ్యుడై భూమిని సంచరిస్తాడు.

Verse 85

मानवस्य तु सोंऽशेन देवस्य भुवि वै प्रभुः । क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन नोदितान् । गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः

దేవుని మానవాంశంతో భువిలో ఆ ప్రభువు అవతరిస్తాడు. రాబోయే కాలవిధి చేత ప్రేరితులైన వారందరినీ సంహరించి, అనుచరులతో కలిసి గంగా-యమునల మధ్యదేశంలో నిష్ఠా (అంతిమ స్థిరస్థానం) పొందుతాడు.

Verse 86

ततो व्यतीते कल्कौ तु सामात्ये सहसैनिके । नृपेष्वपि च नष्टेषु तदात्वप्रहराः प्रजाः

ఆపై, కల్కి మంత్రులు మరియు సైన్యంతో సహా గతించినప్పుడు, రాజులూ నశించినప్పుడు, ఆ కాలంలో ప్రజలు పరస్పరం దాడి చేసే హింసకులుగా మారుతారు.

Verse 87

रक्षणे विनिवृत्ते च हत्वा चान्योन्यमाहवे । परस्परहतास्ताश्च निराक्रंदाः सुदुःखिताः

రక్షణమూ నియమమూ నిలిచిపోయినప్పుడు, వారు యుద్ధంలో ఒకరినొకరు చంపుకుంటారు. పరస్పరం హతులై, తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఏ విలాపమూ లేకుండా పడి ఉంటారు.

Verse 88

क्षीणे कलियुगे चास्मिन्दशवर्षसहस्रके । स संध्यांशे तु निःशेषे कृतं वै प्रतिपत्स्यति

ఈ పదివేల సంవత్సరాల కలియుగం క్షీణించి, దాని సంధ్యాంశం కూడా పూర్తిగా ముగిసినప్పుడు, నిశ్చయంగా కృతయుగం మళ్లీ ప్రారంభమవుతుంది.

Verse 89

यदा चंद्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यंति प्रपत्स्यति तदा कृतम्

చంద్రుడు, సూర్యుడు, అలాగే తిష్య నక్షత్రంతో కూడిన బృహస్పతి ఒకే రాశిలో కలిసినప్పుడు, కృతయుగం ప్రారంభమగును।

Verse 90

अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयंतीनाम शर्वरी । मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः

నక్షత్రం ‘అభిజిత్’ అని, రాత్రి ‘జయంతీ’ అని, ముహూర్తం ‘విజయ’ అని పిలువబడెను—ఆ సమయమునే జనార్దనుడు జన్మించెను।

Verse 91

देव्युवाच । नोक्तं यथावदखिलं भृगुशापविचेष्टितम् । पूर्वावतारान्मे ब्रूहि नोक्तपूर्वान्महेश्वर

దేవి పలికెను—భృగు శాపమునుండి ఉద్భవించిన సమస్త వృత్తాంతమును మీరు యథావిధిగా పూర్తిగా చెప్పలేదు। హే మహేశ్వరా, ఇంతకు ముందు చెప్పని పూర్వావతారములను నాకు వివరించండి।

Verse 92

ईश्वर उवाच । यदा तु पृथिवी व्याप्ता दानवैर्बलवत्तरैः । ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन ह

ఈశ్వరుడు పలికెను—బలవంతులైన దానవులు భూమిని వ్యాపించినప్పుడు, భృగు-నిమిత్త శాపం కారణంగా అప్పటినుండి ఈ విధమైన ప్రవాహం ప్రారంభమైంది।

Verse 93

जज्ञे पुनःपुनर्विष्णुः कर्त्तुं धर्मव्यवस्थितिम् । धर्मान्नारायणः साध्यः संभूतश्चाक्षुषेंतरे

ధర్మవ్యవస్థను స్థాపించుటకై విష్ణువు పునఃపునః అవతరించెను। ధర్మమునుండి నారాయణుడు ‘సాధ్య’ రూపముగా ప్రాదుర్భవించి చాక్షుష మన్వంతరమున జన్మించెను।

Verse 94

यज्ञं प्रवर्तयामास स च वैवस्वतेंऽतरे । प्रादुर्भावे तदा तस्य ब्रह्मा चासीत्पुरोहितः

ఆయన యజ్ఞాన్ని ప్రారంభింపజేశాడు; అది వైవస్వత మన్వంతరంలో జరిగింది. ఆ ప్రాదుర్భావ సమయంలో స్వయంగా బ్రహ్మదేవుడు ఆయనకు పురోహితుడయ్యాడు.

Verse 95

चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्विह । संभूतः स समुद्रात्तु हिरण्यकशिपोर्वधे

ఇక్కడ చెప్పబడిన నాల్గవ యుగచక్రంలో, దేవతలు ఆపదలో పడినప్పుడు, హిరణ్యకశిపుని వధించుటకై ఆయన సముద్రం నుండి ప్రాదుర్భవించాడు.

Verse 96

द्वितीयो नरसिंहोऽभूद्रुद्रस्तस्य पुरःसरः । लोकेषु बलिसंस्थेषु त्रेतायां सप्तमे युगे

రెండవ అవతారం నరసింహుడుగా అవతరించాడు; ఆయనకు ముందుగా రుద్రుడు నడిచాడు. లోకాలు బలిరాజ్యాధీనంగా స్థిరమైనప్పుడు, త్రేతాయుగంలోని ఏడవ యుగంలో ఇది జరిగింది.

Verse 97

दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रांते तृतीयो वामनोभवत् । संक्षिप्यात्मानमंगेषु बृहस्पतिपुरःसरः

దైత్యులు త్రిలోకాన్ని ఆక్రమించినప్పుడు, మూడవ అవతారం వామనుడుగా అయ్యాడు. తన రూపాన్ని అవయవాలలో సంక్షిప్తం చేసుకొని, బృహస్పతిని అగ్రగామిగా చేసుకొని ఆయన ముందుకు సాగాడు.

Verse 98

त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह । नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कंडेयपुरःसरः । एते दिव्यावतारा वै मानुष्ये कथिताः पुरा

త్రేతాయుగంలోని పదవ యుగంలో దత్తాత్రేయుడు ప్రాదుర్భవించాడు; ధర్మంలో ఒక చతుర్థాంశం నశించినప్పుడు, మార్కండేయుడు అగ్రగామిగా ఉన్నాడు. ఇవే పూర్వకాలంలో మనుష్యలోకంలో చెప్పబడిన దివ్యావతారాలు.