Adhyaya 16

Verse 1

ईश्वर उवाच । पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् । पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा

ఈశ్వరుడు పలికెను—ఇప్పుడు పాతాళవివర మహాత్మ్యమును కూడా వినుము. ఓ మహాదేవీ, దీనిని పూర్వము బ్రహ్మదేవుడు మరియు విశ్వకర్ముడు ప్రశ్నించారు।

Verse 2

तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः । सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः

అంధకారస్థితి కలుగగానే అక్కడే రాక్షసులు జన్మించారు—అసంఖ్యాకులు, మహాబలులు, అందరూ సూర్యుని ద్వేషించువారే।

Verse 3

ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् । ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा

కాని మహాత్ముడైన దివాకరుడు ఉదయించుట చూచి, ధూమ్రుడు నాయకుడైన వారు అందరూ ఒక్కసారిగా సూర్యునిపై నేరుగా దాడి చేశారు।

Verse 4

अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् । इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा

‘ఇతడు ఎవడు—మాకు అంతకుడు—పాపకర్మచేయువాడు?’ అని వారు అప్పుడు సూర్యుని ఎదుట నిలిచి నానావిధముల మాటలు పలికారు।

Verse 5

इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः । राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः

ఆ మాటలు విని దేవుడైన దివాకరుడు కోపంతో పెదవులు కంపించగా, రాక్షసుల వాక్ప్రహారాలు మరియు దాడులతో ఆయనను జ్ఞాపకంగా గ్రసించినట్లు అయ్యింది।

Verse 6

ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी

అప్పుడు కోపంతో ఆవరించబడి ఆయన చూపును విసిరాడు; ఆ రవి అంధకారమనే ఏనుగుకు సింహంలా, క్రూర రాక్షసులను నశింపజేసేవాడయ్యాడు।

Verse 7

महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् । अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः

మహాకిరణమయుడైన ఆకాశసంచారి సూర్యుడు, దినపతి, వారి వినాశాన్ని ఆలోచించాడు; కానీ రాక్షసుల గుప్త రంధ్రం—పలాయన మార్గం—అతనికి తెలియలేదు।

Verse 8

स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः

ధర్మం నుండి జారిపోయి పాపంతో దెబ్బతిన్న మనస్సు గల వారిని చూసి, భగవాన్ ప్రభాకరుడు ఇలా ఆలోచించి గాఢ ధ్యానంలో లీనమయ్యాడు।

Verse 9

अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा

రజనీచరులు తమ తేజస్సుతో త్రిలోకాన్ని గ్రసించారని తెలియక, భానుడు కోపంతో ఉబ్బిన కళ్లతో వారిని చూశాడు।

Verse 10

निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः । राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्

వారు ఆకాశం నుండి పడిపోయి, పుణ్యక్షయం చెందిన గ్రహాలవలె కూలిపోయారు. రాక్షసులు చుట్టుముట్టిన ధూమ్రవర్ణ పిండం కూడా గగనమునుండి పడుతూ ప్రకాశించింది.

Verse 11

अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् । यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः

అర్ధపక్వమైన తాళఫలం కోతులచే చుట్టుముట్టబడినట్లుగా, వారు యాదృచ్ఛికంగా కూలిపోయారు—యంత్రం నుండి విడిచిన రాళ్లవలె.

Verse 12

ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि

తర్వాత వాయువేగవశాత్ మార్గభ్రష్టులై, భూమిని చీల్చుకొని రసాతలానికి చేరారు; ఓ సుందరవర్ణినీ, ఆ క్షేత్రాన్ని ఆశ్రయించి ప్రభాసానికి వచ్చారు.

Verse 13

यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः । तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्

అక్కడ సర్వసిద్ధులను ప్రసాదించే దివ్యమైన అర్కస్థల దేవుడు ఉన్నాడు; ఓ దేవీ, ఆ సాన్నిధ్యములోనే పాతాళానికి మహావివరం ఉంది.

Verse 14

अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि । कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः

ఓ భామినీ, ఇలాంటి మరెన్నో కోట్లు ఉన్నాయి; కాని అవి లుప్తమయ్యాయి. కృతస్మర కాలం నుండి, రవి అర్కస్థలంగా స్థితి ఉన్నంతవరకు ఇది నిలిచియుంటుంది.

Verse 15

देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्

దేవమాత నుండి వరం పొందిన అష్టసిద్ధులు తమ తమ స్థానాలలో స్థిరపడ్డారు. ఇదే మధ్యలో, ఓ దేవీ, ఆ స్థలం ‘సూర్యక్షేత్రం’ అని ప్రసిద్ధి పొందింది।

Verse 16

सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् । सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते

ఓ దేవీ, ఆ స్థలం సూర్యుని తేజస్సు యొక్క మధ్యభాగమని స్మరించబడింది. అక్కడ అంతా స్వర్ణమయంగా ఉంటుంది; ఓ దేవీ, అక్కడ అపవిత్రత కనబడదు.

Verse 17

विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः । तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति

ఓ మహాదేవీ, అక్కడ నూట ఒక రంధ్రాలు (ద్వారాలు) ఉన్నాయి, స్పర్శస్థానాలు కోటానుకోట్లు ఉన్నాయి. అవి అక్కడే ఉన్నాయి; సిద్ధేశుడు నిజంగా ఆ క్షేత్రాన్ని రక్షిస్తాడు.

Verse 18

इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा । सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये

ఓ మహాదేవీ, ఈ క్షేత్రం సూర్యునికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైనది. ఓ ప్రియే, సూర్యపర్వం వచ్చినప్పుడు ఇది కురుక్షేత్రం కంటే కూడా అధిక పుణ్యప్రదం అవుతుంది.

Verse 19

ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः । एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्

బ్రాహ్మీ, హిరణ్యా, అలాగే మహాసముద్రంతో వారి సంగమం—ఓ దేవీ, ఈ త్రిసంగమం కోటి తీర్థాల ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 20

देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति । नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।१

అక్కడే దేవమాత ఉన్నది; అక్కడే మంకీశుడు నివసిస్తున్నాడు. అక్కడే ‘నాగస్థానం’ మరియు ‘నగస్థానం’ అనే స్థలాలు కూడా ప్రకటించబడ్డాయి.

Verse 21

इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलमहोदयम् । राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा

ఇలా సంక్షేపంగా అర్కస్థల మహిమ చెప్పబడింది; రాక్షసుల దాడి/ఓడుదుడుకుల వల్ల ఎలా ఒక వివరం (చీలిక) ఏర్పడిందో కూడా వివరించబడింది.

Verse 22

अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै । एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि

హే దేవేశి! అక్కడ ఇతర వివ‌రాలు నిజంగా లుప్తమయ్యాయి; కానీ హే భామిని! ఇది మాత్రం అక్కడ ఇప్పటికీ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

Verse 23

श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये । वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्

ప్రియే! ఆ ద్వారం ‘శ్రీముఖం’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధం; మాతృగణాలు దానిని కాపాడుతారు. ఎవడు నియమంతో ఒక సంవత్సరం చతుర్దశినాడు (అక్కడ) పూజ చేస్తాడో—

Verse 24

तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः । पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः । विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति

హే దేవి! అక్కడ సునందా మొదలైన మాతృగణాలను విధివిధానంగా పూజించాలి—శాస్త్రోక్త పశు-ఉపహారాలు, పుష్పాలు, నైవేద్యాలు, అలాగే ఉత్తమ ధూపదీపాలతో. హే దేవి! బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టితే అతని సిద్ధి కలుగుతుంది.

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ । पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

కాబట్టి సమస్త ప్రయత్నంతో అక్కడ అర్కస్థల సన్నిధిలో, ఎవడు తన ఆత్మసిద్ధిని కోరునో వాడు సమస్త మాతృదేవతలను పూజించవలెను।

Verse 26

एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः । ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि

హే దేవి! ఈ మాతృదేవతలు ‘సునందా-గణ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధులు; హే వరవర్ణిని! ఈ పవిత్ర ప్రభాసక్షేత్రంలో వారు ఖ్యాతి మహిమలను పొందుదురు।

Verse 27

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः । तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः

ఇది పాతాలోత్తరంలోని మధ్యభాగం నుండి సంక్షేపంగా చెప్పబడినది. హే దేవి! దీనిని విన్న నరోత్తముడు సమస్త ఆపదల నుండి విముక్తుడగును।