Adhyaya 270

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती । तत्र स्थाने स्थितं लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम्

ఈశ్వరుడు పలికెను—హే మహాదేవీ! అనంతరం సరస్వతి తూర్పుదిశగా ప్రవహించే చోటికి వెళ్లవలెను. ఆ స్థలమున ‘మంకీశ్వర’మని ప్రసిద్ధమైన లింగము స్థితమై యున్నది.

Verse 2

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । शृणु देवि महाभागे ह्याश्चर्यं यदभूत्पुरा

దాని ఉద్భవకథను నేను చెప్పుదును; అది సమస్త పాపాలను నశింపజేయునది. హే మహాభాగ్య దేవీ! పూర్వకాలమున జరిగిన ఆ అద్భుత ఆశ్చర్యాన్ని వినుము.

Verse 3

ऋषिर्मंकणको नाम स तेपे परमं तपः । प्राचीमेत्य यताहारो नित्यं स्वाध्यायतत्परः

మంకణకుడు అనే ఋషి ఉండెను; అతడు పరమ తపస్సు చేసెను. తూర్పుదిశకు వెళ్లి, ఆహార నియమంతో, నిత్యం స్వాధ్యాయ-జపములలో నిమగ్నుడై ఉండెను.

Verse 4

बहुवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि भामिनि । कस्यचित्त्वथ कालस्य विद्धादस्य वरानने

హే భామినీ! అతనికి అనేక వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయెను. ఆపై ఒక సమయంలో, హే సుందరాననే! కుశాగ్రముచే అతని వేలు చీల్చబడెను.

Verse 5

कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । स तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः

మేము వినినదేమనగా—కుశాగ్రముచే చీలినప్పుడు అతని చేతి నుండి శర్కరాసమానమైన మధురరసం ప్రవహించెను. ఆ మహాశ్చర్యాన్ని చూచి అతడు పరమ విస్మయమున పడెను.

Verse 6

मेने सिद्धिं परां प्राप्तो हर्षान्नृत्यमथाकरोत् । तस्मिन्संनृत्यमाने च जगत्स्थावरजंगमम्

తాను పరమసిద్ధిని పొందానని అతడు భావించాడు; ఆనందోత్కర్షంతో నాట్యం ప్రారంభించాడు. అతడు నర్తించగానే స్థావరజంగమమయమైన సమస్త జగత్తు కంపించింది.

Verse 7

अनर्त्तत वरारोहे प्रभावात्तस्य वै मुनेः । ततो देवा महेंद्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः । ऊचुस्त्रिपुरहंतारं नायं नृत्येत्तथा कुरु

హే వరారోహే! ఆ ముని ప్రభావంతో సమస్త ప్రాణులు నర్తించసాగారు. అప్పుడు మహేంద్రాది దేవతలు, ముందుగా బ్రహ్మా-విష్ణువులతో కలిసి, త్రిపురహంతుడితో—“ఇతడు నర్తించనీయకుము; నివారించు” అని పలికారు.

Verse 8

चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभितो मकरालयः । धरणी खण्डशो देव वृक्षाश्च निधनं गताः

పర్వతాలు తమ స్థానాలనుండి కదిలిపోయాయి; మకరాలయమైన సముద్రం కల్లోలమైంది. ఓ దేవా! భూమి ముక్కలై చీలిపోయింది; వృక్షాలు నశించాయి.

Verse 9

उत्पथाश्च महानद्यो ग्रहा उन्मार्गसंस्थिताः । त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावत्प्राप्नोति संक्षयम्

మహానదులు తమ మార్గాలను విడిచి విపథంగా ప్రవహించాయి; గ్రహాలు కూడా నియత గమనపథం నుండి తప్పాయి. త్రిలోకమంతా కలతచెంది, నాశానికి చేరువైనట్లు కనిపించింది.

Verse 10

तावन्निवारयस्वैनं नान्यः शक्तो निवारणे

కాబట్టి నీవే వెంటనే ఇతడిని నియంత్రించుము; ఇతడిని ఆపగల శక్తి మరెవరికీ లేదు.

Verse 11

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तस्य समीपतः । द्विजरूपं समास्थाय तमृषिं वाक्यमब्रवीत्

అతడు “తథాస్తు” అని ప్రతిజ్ఞ చేసి ఆ ఋషి సమీపానికి వెళ్లాడు. ద్విజరూపం ధరించి ఆ మునితో మాటలు పలికాడు।

Verse 12

को हर्षविषयः कस्मात्त्वयैतन्नृत्यते द्विज । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं द्विजः

నీ ఆనందానికి కారణం ఏమిటి? హే ద్విజా, నీవెందుకు నర్తిస్తున్నావు? కాబట్టి త్వరగా విషయం చెప్పు; హే బ్రాహ్మణా, నాకు గొప్ప కుతూహలం।

Verse 13

ऋषिरुवाच । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकर सं च्युतम् । अत एव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः

ఋషి అన్నాడు—హే బ్రాహ్మణా, నా చేతి నుండి శర్కర గడ్డ జారిపడినదాన్ని నీవు చూడలేవా? అందుకే నేను నర్తిస్తున్నాను; నిస్సందేహంగా నాకు సిద్ధి లభించింది।

Verse 14

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः । अंगुष्ठं ताडयामास अंगुल्यग्रेण भामिनि

ఈశ్వరుడు అన్నాడు—అతని మాటలు విని భగవాన్ త్రిపురాంతకుడు, హే సుందరీ, వేలు కొనతో తన బొటనవేలిని తట్టాడు।

Verse 15

ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम् । अथाब्रवीत्प्रहस्यैनं भगवान्भूतभावनः

అప్పుడు క్షణమాత్రంలో హిమంలా తెల్లని భస్మం బయలుదేరింది. అనంతరం భూతభావనుడు భగవాన్ నవ్వుతూ అతనితో పలికాడు।

Verse 16

पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम् । न नृत्येऽहं न मे हर्षस्तथापि मुनिसत्तम

చూడుము, ఓ బ్రాహ్మణా! నా బొటనవేలి నుండి విస్తారమైన భస్మం వెలువడింది. అయినా నేను నర్తించను, నాకు హర్షమూ లేదు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా.

Verse 17

तद्दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा

ఆ అత్యంత మహాశ్చర్యాన్ని చూసి అతడు పరమ విస్మయానికి లోనయ్యాడు. తరువాత అంజలి ఘటించి, హర్షంతో గద్గదమైన స్వరంతో పలికాడు.

Verse 18

नान्यं देवमहं मन्ये त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम् । नान्यस्य विद्यते शक्तिरीदृशी धरणीतले

హే వృషభధ్వజ ప్రభూ! నిన్ను తప్ప మరే దేవునినీ నేను భావించను. భూమిమీద ఇలాంటి శక్తి మరెవరికీ లేదు.

Verse 19

भगवानुवाच । ज्ञातोऽस्मि मुनिशार्दूल त्वया वेदविदां वर । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्

భగవానుడు పలికెను—హే మునిశార్దూలా, హే వేదవిదులలో శ్రేష్ఠా! నీవు నన్ను గుర్తించితివి. నీకు మంగళం కలుగుగాక; నీ మనసుకు నిత్యం ఇష్టమైన వరాన్ని కోరుకొనుము.

Verse 20

ऋषिरुवाच । प्रसादाद्देवदेवस्य नृत्येन महता विभो । यथा न स्यात्तपोहानिस्तथा नीतिर्विधीयताम्

ఋషి పలికెను—హే విభో! దేవదేవుని ప్రసాదంతో నేను మహత్తర నృత్యం చేసితిని. నా తపస్సుకు హాని కలగకుండా తగిన ఉపాయం విధించుము.

Verse 21

शंभुरुवाच । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा । प्राचीमन्विह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा

శంభువు పలికెను—హే విప్రా! నా ప్రసాదముచేత నీ తపస్సు సహస్రగుణముగా వర్ధిల్లుగాక. నేను నిత్యము నీతో కలిసి ఇక్కడ తూర్పుముఖముగా నివసించెదను.

Verse 22

सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

సరస్వతి మహాపుణ్యమయినది, ముఖ్యముగా ఈ క్షేత్రమందు. సరస్వతీ ఉత్తర తీరమున ఎవడు దేహత్యాగము చేయునో, వాడు ఈ ధామమహిమచేత విశేష పుణ్యము పొందును.

Verse 23

प्राचीने ह्यृषिशार्दूल न चेहागच्छते पुनः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

హే ఋషిశార్దూలా! ఇక్కడ స్నానము చేసినవాడు మరల ప్రాచీదిశకు (సంసారభ్రమణానికి) పోడు. ఇక్కడ మునిగి స్నానమాచరించి అశ్వమేధయాగసమానమైన విస్తార ఫలము పొందును.

Verse 24

नियमैश्चोप वासैश्च शोषयन्देहमात्मनः । जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । तथा च स्थंडिलशया ये चान्ये नियताः पृथक्

నియమములచేతను ఉపవాసములచేతను తాపసులు తమ దేహమును శోషింపజేసుకొందురు—కొందరు జలాహారులు, కొందరు వాయుభక్షులు, కొందరు పర్ణాహారులు; అలాగే నేలపై శయనించువారు, మరికొందరు భిన్న భిన్న నియమములలో నియతులై యుందురు.

Verse 25

ये स्नानमाचरिष्यंति तीर्थेऽस्मिन्नियमान्विताः । ते यांति परमां सिद्धिं ब्रह्मणः परमं पदम्

నియమములతో కూడి ఈ తీర్థమున స్నానము ఆచరించువారు పరమ సిద్ధిని పొందుదురు—బ్రహ్ముని పరమ పదమును చేరుదురు.

Verse 26

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दानं त्रुटिमात्रं च कांचनम् । ददाति द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं भवेत्फलम्

ఈ తీర్థంలో ఎవడైనా శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణునికి బంగారాన్ని త్రుటిమాత్రమైనా దానం చేస్తే, ఆ దానఫలం మేరుపర్వతసమానంగా మహత్తరమవుతుంది।

Verse 27

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंतीह मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

ఈ తీర్థంలో ఇక్కడ శ్రాద్ధం చేసే మనుష్యులు తమ వంశంలోని ఇరవై ఒక తరాలతో కూడి నిశ్చయంగా స్వర్గాన్ని పొందుతారు।

Verse 28

पितॄणां वल्लभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति सुपुत्रेणेह तारिताः

ఈ తీర్థం పితృదేవతలకు అత్యంత ప్రియమైనది. ఒక్క పిండంతోనే తృప్తి పొందిన పితరులు, సుపుత్రుని వల్ల ఇక్కడ उद्धరింపబడి బ్రహ్మలోకానికి గమిస్తారు।

Verse 29

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

మరియు అన్నదానం చేసే వారు మోక్షమార్గంలో ముందుకు సాగుతారు।

Verse 30

अत्र ये शुभ कर्माणः प्रभासस्थां सरस्वतीम् । पश्यंति तेपि यास्यंति स्वर्गलोकं द्विजोत्तमाः

ఇక్కడ శుభకర్మాచరణ గలవారు ప్రభాసంలో నివసించే సరస్వతీ దేవిని దర్శిస్తే, వారు కూడా, ఓ ద్విజోత్తమా, స్వర్గలోకాన్ని పొందుతారు।

Verse 31

ये पुनस्तत्र भावेन नराः स्नानपरायणाः । ब्रह्मलोकं समासाद्य ते रमिष्यंति सर्वदा

అక్కడ భక్తిభావంతో స్నానంలో నిమగ్నులైన మనుష్యులు బ్రహ్మలోకాన్ని చేరి సదా ఆనందంగా విహరిస్తారు।

Verse 32

दधि प्रदद्याद्योऽपीह ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

ఇక్కడ ఎవడు బ్రాహ్మణునికి మనోహరమైన పెరుగు దానం చేస్తాడో, అతడూ అగ్నిలోకాన్ని చేరి శుభశోభనమైన భోగాలను అనుభవిస్తాడు।

Verse 33

ऊर्णाप्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्लभाम्

ఎవడు భక్తితో ఉత్తమ ద్విజునికి ఊనితో చేసిన ఆవరణం దానం చేస్తాడో, అతడూ ఇతర మానవులకు అత్యంత దుర్లభమైన పరమసిద్ధిని పొందుతాడు।

Verse 34

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानफलं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

ఇక్కడ మలిననాశార్థం జలంలో ప్రవేశించే మనుష్యులకు గోప్రదానఫలం సులభంగా లభిస్తుందని ప్రకటించాలి।

Verse 35

भावेन हि नरः कश्चित्तत्र स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते

నిజంగా, ఎవడైనా అక్కడ భక్తిభావంతో స్నానం ఆచరిస్తే, అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై విష్ణులోకంలో గౌరవింపబడతాడు।

Verse 36

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेणेह तारिताः

తర్పణం మరియు పిండదానం వలన నరకంలో ఉన్న పితృదేవతలూ స్వర్గాన్ని పొందుతారు; ఇక్కడ సుపుత్రుడు వారిని తరింపజేస్తాడు।

Verse 37

ते लभंतेऽक्षयांल्लोका न्ब्रह्मविष्ण्वीशशब्दितान् । भूयस्त्वन्नं प्रयच्छन्ति मोक्षमार्गं लभंति ते

వారు బ్రహ్మ-విష్ణు-ఈశ అని ప్రసిద్ధమైన అక్షయ లోకాలను పొందుతారు; మరల సమృద్ధిగా అన్నదానం చేస్తారు—అలా వారు మోక్షమార్గాన్ని పొందుతారు।

Verse 38

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

ప్రభాసంలో సరస్వతి స్వర్గానికి మెట్ల నుండి పుట్టినట్లైన మహానది; పుణ్యహీనులైన మనుష్యులకు ఆ మహానదిని చేరడం సాధ్యం కాదు।

Verse 39

प्राची सरस्वती चैव अन्यत्रैव तु दुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

ప్రాచీ సరస్వతి ఇతరత్రా దుర్లభం; ప్రత్యేకంగా కురుక్షేత్రం, ప్రభాసం మరియు పుష్కరంలో ఆమె లభిస్తుంది।

Verse 40

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समाचरेत्

ప్రాచీ సరస్వతిని చేరి యోన్యత్తీర్థాన్ని అన్వేషించాలి; అక్కడ చేతిలో ఉన్నదాన్ని విడిచి కూర్పర విధానంతో కర్మాచరణ చేయాలి।

Verse 41

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकेंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षयं भूयात्पितृलोकं स गच्छति

కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు స్నానం నిత్యంగా విధించబడింది. అక్కడ పిణ్యాకమిశ్రిత జలంతోనైనా పిండదానం చేసే వాడు పితృులకు అక్షయ ఫలాన్ని కలిగించి పితృలోకాన్ని పొందుతాడు.

Verse 42

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः । सरस्वतीं प्राप्य गता दिवं नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

సరస్వతీ తీరవాసానికి సమానమైన ఆనందం ఎక్కడ? సరస్వతీ ధామవాసానికి సమానమైన గుణాలు ఎక్కడ? సరస్వతీని పొందిన నరులు స్వర్గానికి వెళ్తారు, అయినా మళ్లీ మళ్లీ సరస్వతీ నదినే స్మరిస్తారు.

Verse 43

ईश्वर उवाच । उक्त्वैवं भगवान्देवस्तत्रैवांतरधीयत । सांनिध्यमकरोत्तत्र ततःप्रभृति शंकरः

ఈశ్వరుడు పలికెను— ఇలా చెప్పి భగవాన్ దేవుడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. అప్పటినుంచి శంకరుడు ఆ స్థలంలో తన స్థిర సాన్నిధ్యాన్ని స్థాపించాడు.

Verse 44

अत्र गाथा पुरा गीता विष्णुना प्रभविष्णुना । स्नेहार्द्रेण च चित्तेन धर्मपुत्रं प्रति प्रिये

ప్రియమా, ఇక్కడ పురాతనకాలంలో ప్రభవిష్ణువైన భగవాన్ విష్ణువు స్నేహంతో ఆర్ద్రమైన హృదయంతో ధర్మపుత్రుని ఉద్దేశించి పాడిన గాథ ఉంది.

Verse 45

मा गंगां व्रज कौंतेय मा प्रयागं च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

హే కౌంతేయా, గంగకు వెళ్లకు; ప్రయాగకూ పుష్కరకూ వెళ్లకు. హే కురుశ్రేష్ఠా, ప్రాచీ సరస్వతీ ఉన్న చోటుకే వెళ్లు.

Verse 46

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । माहात्म्यं च सरस्वत्या भूयः किं श्रोतुमिच्छसि

ప్రియే, నీవు నన్ను ఏది అడిగితివో అది సమస్తమును నీకు వివరించితిని. సరస్వతీ మహాత్మ్యమును కూడ చెప్పితిని—ఇంకా ఏమి వినదలచుచున్నావు?

Verse 270

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీస్కాంద మహాపురాణము, ఏకాశీతి సహస్ర శ్లోకసంహితలో, సప్తమ ప్రభాసఖండములో, ప్రథమ ‘ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్య’ భాగములో ‘ప్రాచీ సరస్వతీ మరియు మంకీశ్వర మహాత్మ్యవర్ణన’ అనే 270వ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.