Adhyaya 186
ఈశ్వరుడు దేవికి ఉపదేశిస్తాడు—మంకీశుని పడమట దిశలో త్రి-సంగమంతో సంబంధమైన మహత్తర నాగస్థానం ఉంది; అది మహాపాపనాశకమై మహాశక్తివంతమైన తీర్థం, అక్కడికి వెళ్లుము. ఈ అధ్యాయంలో బలభద్రుని కథ కూడా ఉంది—కృష్ణుని దేహత్యాగ వార్త విని అతడు ప్రభాసకు వచ్చి, క్షేత్ర మహిమను మరియు యాదవుల వినాశాన్ని చూచి వైరాగ్యాన్ని స్వీకరిస్తాడు. అతడు శేషనాగ రూపంలో దేహాన్ని విడిచి పరమ త్రి-సంగమ తీర్థానికి చేరి, పాతాళానికి ‘ద్వారం’ వలె ఉన్న మహాముఖాన్ని దర్శించి, వేగంగా ప్రవేశించి అనంతుని లోకానికి చేరుతాడు. నాగరూపంలో ప్రవేశించినందున ఆ స్థలం ‘నాగస్థానం’గా ప్రసిద్ధి చెందింది; దేహత్యాగం చేసిన చోటు ‘శేషస్థానం’గా ఖ్యాతి పొందింది—నాగరాదిత్యానికి తూర్పున. విధానం—త్రి-సంగమంలో స్నానం, నాగస్థాన పూజ, పంచమి నాడు నియమితాహారంతో ఉపవాసం, శ్రాద్ధకర్మ, సామర్థ్యానుసారం బ్రాహ్మణునికి దక్షిణాదానం. ఫలశ్రుతి—దుఃఖనివృత్తి మరియు రుద్రలోక ప్రాప్తి; శేషనాగునికి అర్పించిన తేనె కలిపిన క్షీరాన్నం మొదలైన వాటితో బ్రాహ్మణ భోజనం చేయిస్తే ‘కోట్ల’ మందికి భోజనం పెట్టినంత పుణ్యం లభిస్తుందని దానమహిమను బలపరుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि नागस्थानमनुत्तमम् । मंकीशात्पश्चिमे भागे संगमत्रितयं गतम्
ఈశ్వరుడు పలికెను—తదుపరి, ఓ మహాదేవీ, మంకీశానికి పడమర భాగంలో ఉన్న త్రిసంగమసహితమైన ఆ అనుత్తమ నాగస్థానానికి వెళ్లాలి.
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां पातालविवरं महत्
అది సమస్త జీవుల పాపాలను నశింపజేస్తుంది; అది పాతాళప్రవేశానికి మహా వివరం కూడా.
Verse 3
बलभद्रः पुरा देवि श्रुत्वा कृष्णस्य पंचताम् । भल्लतीर्थे तु भल्लेन ततः प्रभासमागतः
ఓ దేవీ, పూర్వం బలభద్రుడు కృష్ణుని మరణవార్త విని, భల్లతీర్థంలో బాణవిద్దుడై, అక్కడి నుంచి ప్రభాసకు వచ్చెను.
Verse 4
क्षेत्रं महाप्रभावं हि ज्ञात्वा सर्वार्थसिद्धिदम् । यादवानां क्षयं कृत्वा ततो वैराग्यमेयिवान्
ఈ క్షేత్రం మహాప్రభావమై సమస్తార్థసిద్ధిని ప్రసాదించేదని తెలిసి, యాదవుల వినాశం చేసి, అనంతరం అతడు వైరాగ్యాన్ని పొందెను.
Verse 5
शेषनागेशरूपेण निष्क्रम्य च शरीरतः । गच्छन्गच्छंस्तदा प्राप्य तीर्थं त्रैसंगमं परम्
అప్పుడు అతడు నాగాధిపతి శేషుని రూపముతో శరీరమునుండి నిష్క్రమించి ముందుకు సాగుతూ పరమ ‘త్రైసంగమ’ తీర్థమును చేరెను।
Verse 6
पातालस्य तदा दृष्ट्वा द्वारं विवररूपकम् । प्रविष्टोऽथ जगामाशु यत्रानंतः स्वयं स्थितः
తదుపరి పాతాళమునకు చీలికవలె ఉన్న ద్వారమును చూచి అతడు అందులో ప్రవేశించి, స్వయంగా అనంతుడు (శేషుడు) ఉన్న చోటికి శీఘ్రముగా వెళ్లెను।
Verse 7
यतो नागस्वरूपेण स्थानेऽस्मिंश्च समाविशत् । तत्प्रभृत्येव देवेशि नागस्थानमिति श्रुतम्
ఎందుకంటే అతడు ఈ స్థలములో నాగస్వరూపముతో ప్రవేశించెను; ఓ దేవేశీ, అప్పటినుండి ఇది ‘నాగస్థానం’ అని ప్రసిద్ధమై వినబడెను।
Verse 8
नागरादित्यपूर्वेण यत्र कायो विसर्जितः । तदद्यापि प्रसिद्धं वै शेषस्थानमिति श्रुतम्
నాగరాదిత్యకు తూర్పున యెక్కడ శరీరము విసర్జించబడెనో, అది నేటికీ నిజముగా ‘శేషస్థానం’ అని ప్రసిద్ధమై వినబడుచున్నది।
Verse 9
अतः स्नात्वा महादेवि तत्र तीर्थे त्रिसंगमे । नागस्थानं समभ्यर्च्य पञ्चम्यामकृताशनः
కాబట్టి, ఓ మహాదేవీ, త్రిసంగమ తీర్థములో స్నానము చేసి, నాగస్థానమును సమ్యగర్చించి, పంచమి నాడు నిరాహారముగా (ఉపవాసముగా) ఉండవలెను।
Verse 10
श्राद्धं कृत्वा यथाशक्त्या दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् । विमुक्तः सर्वदुःखेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
యథాశక్తిగా శ్రాద్ధం చేసి, బ్రాహ్మణునికి యథోచిత దక్షిణ సమర్పించినవాడు సర్వదుఃఖాల నుండి విముక్తుడై రుద్రలోకాన్ని పొందుతాడు.
Verse 11
पायसं मधुसंमिश्रं भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् । शेषनागं समुद्दिश्य विप्रं यस्तत्र भोजयेत् । कोटिभोज्यं कृतं तेन जायते नात्र संशयः
ఆ స్థలంలో శేషనాగుని ఉద్దేశించి, తేనె కలిపిన పాయసం మరియు వివిధ భక్ష్య-భోజ్యాలతో బ్రాహ్మణునికి భోజనం పెట్టినవాడు, కోటి మందికి భోజనం పెట్టిన పుణ్యాన్ని పొందుతాడు—సందేహం లేదు.
Verse 186
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये नाग स्थानमाहात्म्यवर्णनंनाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీస్కాంద మహాపురాణం ఏకాశీతిసాహస్రీ సంహితలో, ఏడవ ప్రభాసఖండంలోని మొదటి ప్రభాసక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ‘నాగస్థానమాహాత్మ్యవర్ణనం’ అనే నూట ఎనభై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.