
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
279 chapters to explore.

हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଅନ୍ୟ ଦେବରୂପ ତୁଳନାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗର ବିଶେଷ ପୂଜା କାହିଁକି? ସୂତ ଆନର୍ତ୍ତ-ବନର କଥା କହନ୍ତି—ସତୀବିୟୋଗ ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବ ଦିଗମ୍ବର ହୋଇ, କପାଳପାତ୍ର ଧରି ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଶ୍ରମର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମୋହିତ ହୋଇ ନିତ୍ୟକର୍ମ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ପୁରୁଷ ତପସ୍ବୀମାନେ ଏହାକୁ ଆଶ୍ରମଧର୍ମଭଙ୍ଗ ଭାବି ଶିବଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି, ଫଳରେ ଲିଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ପଡ଼ିଥିବା ଲିଙ୍ଗ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ପାତାଳକୁ ଯାଏ; ତ୍ରିଲୋକରେ କମ୍ପନ, ଉତ୍ପାତ ଓ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା କାରଣ ଜାଣି ସେମାନଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—ଦେବମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରିଶ୍ରମ ସହ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କଲେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବି। ଦେବମାନେ ସତୀ ହିମାଳୟକନ୍ୟା ଗୌରୀ ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେବେ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପାତାଳରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବର ଦେଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଯାହା ପାତାଳରେ ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିୟମିତ ସ୍ପର୍ଶ, ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ତୁତି ସହ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରିବା ମହାତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସମଗ୍ର ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଶୁଭ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳଦାୟକ।

त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ଏକ ମହାତୀର୍ଥର ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଉପଡ଼ିଯିବାରୁ ସେହି ପଥ ଦ୍ୱାରା ପାତାଳରୁ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଜଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାହାକୁ ସର୍ବପାବନ ଓ କାମନାପୂରକ ବୋଲି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟରେ କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଚାଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପୁନଃ ରାଜୋଚିତ ଦେହ ପାଇଲେ—ଏହା ଲୋକବିସ୍ମୟକର କଥା। ଋଷିମାନେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପତନର କାରଣ ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ପ୍ରାଚୀନ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ କହିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ବଂଶ ଓ ଗୁଣ କହନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶଜ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ଯଜ୍ଞର ନିୟମିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା, ବିଶେଷକରି ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଦୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମହାଦାନ, ବ୍ରତପାଳନ, ଶରଣାଗତର ରକ୍ଷା ଏବଂ ସୁଶାସନ। ପରେ ରାଜସଭାରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିଜ ଏହି ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବାକୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ଏହା ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ନାକାରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି କର୍ମଫଳରେ ଦେହାନ୍ତର ପରେ ହୁଏ; ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ମୁନିଶକ୍ତିରେ ଆଗ୍ରହ କରି, ନ ମାନିଲେ ଅନ୍ୟ ଋତ୍ୱିଜ ଖୋଜିବି ବୋଲି କହନ୍ତି; ବଶିଷ୍ଠ ହସି ‘ଇଚ୍ଛାମତେ କର’ ବୋଲି ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି।

Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
ସୂତ କହନ୍ତି—ରାଜା ପୂର୍ବେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିବା ପରେ, ଏବେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞସାହାଯ୍ୟ ମାଗେ। ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁଚିତ ଭାବି ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ରାଜା ଅନ୍ୟ ଋତ୍ୱିଜ ନିଯୁକ୍ତ କରିବି ବୋଲି ଧମକ ଦେଲେ, ସେମାନେ କଠୋର ବାକ୍ୟରେ ଶାପ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତ୍ୟଜ/ଚାଣ୍ଡାଳ କରିଦିଅନ୍ତି। ଶାପରେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବିକୃତ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ; ଲୋକେ ଅପମାନ କରି ବହିଷ୍କାର କରନ୍ତି, ହେରାସ କରନ୍ତି। ରାଜା କୁଳଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେଲା ବୋଲି ବିଳାପ କରେ, ପରିବାର ଓ ଆଶ୍ରିତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଭୟ କରେ, ନିଜ ଆକାଙ୍କ୍ଷାର ଦୁଷ୍ପରିଣାମ ଭାବି ଆତ୍ମନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରେ। ରାତିରେ ସେ ଶୂନ୍ୟ ନଗରଦ୍ୱାରକୁ ଫେରି ପୁତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଶାପବୃତ୍ତାନ୍ତ କହେ। ସଭା ଶୋକାକୁଳ ହୁଏ, ଋଷିମାନଙ୍କ କଠୋରତାକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ରାଜାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଭାଗ କରିବାକୁ କହେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରି, ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ଦୁଇରୁ ଗୋଟିଏ ସାଧିବି ବୋଲି ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶଙ୍ଖ‑ଭେରୀର ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ସହ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି।

त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
ସୂତ କହିଲେ—ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଶାପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଚାଣ୍ଡାଳ-ଅବସ୍ଥାକୁ ପତିତ ହେଲାପରେ ‘ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହିଁ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଶରଣ’ ବୋଲି ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲା। ସେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ ନଦୀତଟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚିଲା; ଦେହଚିହ୍ନ ଦେଖି ଶିଷ୍ୟମାନେ ଚିହ୍ନିନ ପାରି ତାକୁ ତିରସ୍କାର କଲେ। ପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ସମସ୍ତ ବିବାଦ କହିଲା—ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଅନୁରୋଧ ଅସ୍ୱୀକୃତ, ପରିତ୍ୟାଗ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଶାପ। ବସିଷ୍ଠବଂଶ ସହ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାହାର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁନଃ ବୈଦିକ ଅଧିକାର ପାଇଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଉପାୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ସରସ୍ୱତୀ, ପ୍ରଭାସ, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ବାରାଣସୀ, ପ୍ରୟାଗ, କେଦାର, ଶ୍ରବଣା ନଦୀ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଶାଳିଗ୍ରାମ ଆଦି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା ନାହିଁ; ଶେଷରେ ସେମାନେ ଅର୍ବୁଦକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଅନର୍ତ୍ତ-ପ୍ରଦେଶରେ ପାତାଳସମ୍ବନ୍ଧିତ ଓ ଜାହ୍ନବୀଜଳରେ ପବିତ୍ର ହାଟକେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ପଥ ଦେଖାଇଲେ। ଭୂଗର୍ଭ ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କଲା ଏବଂ ହାଟକେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନରେ ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଥାଯଥ ଦକ୍ଷିଣାସହ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ କହି, ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଯଜ୍ଞ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ନିୟମ କହିଲେ—ଏକେ ଦେହରେ ଯଜ୍ଞବଳରେ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ, ବେଦବିଧିର ସାଧାରଣ ନିୟମ ଦେହତ୍ୟାଗ ଅଟେ।

Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
ସୂତ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ତପୋବଳର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ-ଦୀର୍ଘସତ୍ର କରାଇବାର ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ଶୁଭ ଅରଣ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ଯଜ୍ଞବାଟ ନିର୍ମାଣ କରି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ହୋତା, ବ୍ରହ୍ମା, ଉଦ୍ଗାତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଋତ୍ୱିଜ-ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଯଜ୍ଞର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖାଇଲେ। ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ସାର୍ବଜନୀନ ଉତ୍ସବ ହେଲା—ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତର୍କବିଦ, ଗୃହସ୍ଥ, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଓ କଳାକାରମାନେ ଆସିଲେ; ଦାନବିତରଣ ଓ ଭୋଜନର ଘୋଷ ନିରନ୍ତର ଶୁଣାଗଲା। ଧାନ୍ୟର ‘ପର୍ବତ’, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ-ରତ୍ନର ସମୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ଗୋ, ଅଶ୍ୱ, ଗଜ ଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ହବି ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ଦେବମୁଖ ଅଗ୍ନି ମାତ୍ର ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବାରୋ ବର୍ଷ ସତ୍ର ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ସିଦ୍ଧ ହେଲା ନାହିଁ। ଅବଭୃଥସ୍ନାନ ପରେ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇଲେ—ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଫେରିଲା, ଚାଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥା ଦୂର ହେଲା; ତଥାପି ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ନ ହେବାର ଶୋକ କଲେ। ଲୋକହାସ୍ୟ ଓ ‘କେବଳ ଯଜ୍ଞରେ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ସତ୍ୟ ହେବାର ଭୟରେ ସେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।

Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାଭିତରେ ରାଜର୍ଷି-ସଂବାଦ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଏହି ଦେହ ସହିତେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅସାଧାରଣ ସଙ୍କଳ୍ପଶକ୍ତିର ମହିମା ଓ ଯଜ୍ଞାଧିକାରକୁ ନେଇ ବିବାଦ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେବଲୋକର ସ୍ଥାପିତ କ୍ରମକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ନିଜ ତପୋବଳରେ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରିପାରିବି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଏହି ମୋଡ଼ରେ କଥା ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁହାଁ ଦିଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶିବ (ଶଙ୍କର, ଶଶିଶେଖର)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ନାନା ଦେବତା ଓ ବିଶ୍ୱକାର୍ଯ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ପରମ ଆଧାର ଭାବେ ପୁରାଣୀୟ ସମନ୍ୱୟରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶିବକୃପାରେ “ସୃଷ୍ଟିମାହାତ୍ମ୍ୟ” (ସୃଷ୍ଟିର ସାମର୍ଥ୍ୟ/ଜ୍ଞାନ) ମାଗନ୍ତି। ଶିବ ଦାନ କରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମାଧିରେ ରହି ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାଭାବେ ଚତୁର୍ବିଧ ସୃଷ୍ଟି ଗଢ଼ିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଭକ୍ତି, ଶକ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପରୀକ୍ଷା ତୀର୍ଥକଥାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
ସୂତ କହନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଘୋର ତପ ଓ ଦୃଢ ଧ୍ୟାନସଙ୍କଳ୍ପରେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ‘ଯୁଗ୍ମ ସନ୍ଧ୍ୟା’ (ଦୁଇଟି ସନ୍ଧ୍ୟା) ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ସେ ଦେବଗଣ, ଆକାଶଚାରୀ, ତାରା-ଗ୍ରହ, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ବନସ୍ପତି, ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସମାନାନ୍ତର ଭାବେ ଆଉ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ଗଢ଼ିଦେଲେ। ଫଳରେ ଦୁଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦୁଇ ନିଶାପତି, ଦୁଇଗୁଣା ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଦେଖାଦେଲା ଓ ଦୁଇ ଖଗୋଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରୁ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପଦ୍ମାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବେଦୀୟ ଶୈଳୀର ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି ନିବେଦନ କଲେ—ଏହି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ପୁରୁଣା ଜଗତକୁ ଆବର୍ଜିତ କରିଦେବ। ବ୍ରହ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦେବବିନାଶ ରୋକିବା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ଥାମିବାକୁ କହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ—ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିଜ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେହ ସହିତ ଦିବ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୀକାର କରି ତ୍ରିଶଙ୍କୁକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ/ତ୍ରିବିଷ୍ଟପକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; କିନ୍ତୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା କହିଲେ—ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର ରହିବ, ତଥାପି ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପୋସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି।

Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
ସୂତ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ କଥା କହନ୍ତି, ଯାହା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରୟାସରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଆରୋହଣ ସହ ଜଡିତ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ କଳିଦୋଷର ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ; ଘୋର ପାପମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ କ୍ଷୟ ପାଉଥାନ୍ତି ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ; ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟଫଳର ଅଧିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଲୋକେ ଏକମାତ୍ର କର୍ମ—ସ୍ନାନ ଓ ଲିଙ୍ଗଭକ୍ତି—ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାରୁ ଯଜ୍ଞ, ତପ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଆଚାର ହ୍ରାସ ପାଏ। ଯଜ୍ଞଭାଗ ବନ୍ଦ ହେବାରେ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ; ଇନ୍ଦ୍ର ଧୂଳି ପକାଇ ତୀର୍ଥକୁ ଅବରୋଧ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଭୁଇଁପୋକ ଢିବି ‘ନାଗ-ବିଳ’ ହୋଇ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ନାଗମାନେ ପାତାଳ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ଛଳରେ ବଧ କରିବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷ ଲାଗେ; ବୃତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ବରଦାନ ଓ ଦେବବିରୋଧର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ତୀର୍ଥ ପରିକ୍ରମା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଦିବ୍ୟବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ନାଗ-ବିଳ ମାର୍ଗେ ପାତାଳକୁ ନେଇଯାଏ। ସେଠାରେ ପାତାଳଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ତୁରନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ତେଜ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରବେଶ ରୋକିବାକୁ ସେହି ପଥ ପୁଣି ବନ୍ଦ କରିବାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଭକ୍ତିରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ପରମ ଫଳ ଦେବାର ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।

Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ଭୟଙ୍କର ଭୂଗର୍ଭ ପଥ ‘ମହାନ୍ ନାଗ-ବିଲ’ କିପରି ପୂରଣ ହୋଇ ବନ୍ଦ ହେଲା ଓ ପରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ସେଥିର ସ୍ଥଳମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂତ କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ର ସଂବର୍ତ୍ତକ ବାୟୁକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ଯେ ଧୂଳି ଦେଇ ଗର୍ତ୍ତକୁ ପୂରଣ କର; କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ପୂର୍ବ ଘଟଣା କହିଲା—ଲିଙ୍ଗ ଢାକିଦେବାରୁ ଶାପ ପାଇ ସେ ମିଶ୍ର ଗନ୍ଧବାହକ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ତ୍ରିପୁରାରି ଶିବଙ୍କ ଭୟରୁ ପୁଣି ସେ କାମ କରିପାରେନି। ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ଦେବେଜ୍ୟ (ବୃହସ୍ପତି) ହିମାଳୟଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପାୟ ଦେଖାଇଲେ—ମୈନାକ (ସମୁଦ୍ରେ ଲୁଚିଥିବା), ନନ୍ଦିବର୍ଧନ (ବଶିଷ୍ଠାଶ୍ରମ ନିକଟର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଫାଟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ), ଓ ରକ୍ତଶୃଙ୍ଗ (ଉପଲବ୍ଧ); ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନାଗ-ବିଲକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବନ୍ଦ କରିପାରିବେ କେବଳ ରକ୍ତଶୃଙ୍ଗ। ଇନ୍ଦ୍ର ହିମାଳୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟଲୋକର କଠୋରତା ଓ ଅଧର୍ମ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷ କାଟିଥିବା ସ୍ମୃତିରୁ ରକ୍ତଶୃଙ୍ଗ ଯିବାକୁ ମନା କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ—ସେଠାରେ ବୃକ୍ଷ, ତୀର୍ଥ, ଦେବାଳୟ ଓ ଋଷିଆଶ୍ରମ ଉଦ୍ଭବିବ; ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ତଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ହେବେ। ପରେ ରକ୍ତଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ନାଗ-ବିଲରେ ନାକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଡୁବାଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଲତା-ପତ୍ର ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶୋଭା ପାଇଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ବର ଦେଲେ—ଭବିଷ୍ୟତରେ ଗୋଟିଏ ରାଜା ତାଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣହିତାର୍ଥେ ନଗର ସ୍ଥାପନ କରିବ; ଚୈତ୍ର କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଇନ୍ଦ୍ର ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବେ; ଶିବ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଟିଏ ଦିନ ସେଠାରେ ବାସ କରି ତ୍ରିଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାର କରିବେ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନ ଉପରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ମନ୍ଦିର ଓ ତପୋବନ ଗଢ଼ିଉଠିଲା।

Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
ସୂତ କହିଲେ—ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶର ରାଜା ଚମତ୍କାର ଏକଦିନ ଶିକାରକୁ ଗଲେ। ଗଛତଳେ ଶାନ୍ତଭାବେ ନିଜ ଛୁଆକୁ ଦୁଧ ପିଆଉଥିବା ହରିଣୀକୁ ଦେଖି ଉତ୍ସାହରେ ସେ ତୀର ମାରିଦେଲେ। ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ହରିଣୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା—ମୋ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଦୁଧ ଉପରେ ନିର୍ଭର ମୋ ଅସହାୟ ଛୁଆର ଅନାଥତା ଅଧିକ ବେଦନାଦାୟକ; ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶିକାରଧର୍ମର ସୀମା ଦେଖାଇଲା—ମୈଥୁନରତ, ଶୁଇଥିବା, ଦୁଧ ପିଆଉଥିବା/ଖାଉଥିବା, ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ଜଳାଶ୍ରିତ ପ୍ରାଣୀକୁ ହତ୍ୟା କରିଲେ ପାପ ଲାଗେ। ତେଣୁ ସେ ଶାପ ଦେଲା—ରାଜାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ କୁଷ୍ଠସଦୃଶ ରୋଗ ହେବ। ରାଜା ରାଜଧର୍ମରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଥାଏ ବୋଲି ଧର୍ମବାଦ କଲେ; ହରିଣୀ ସାଧାରଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟଣାରେ ନିୟମଭଙ୍ଗ ଓ ଅଧର୍ମ ସ୍ପଷ୍ଟ କଲା। ହରିଣୀ ମରିବା ସହିତ ରାଜା ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ସେ ତପ, ଶିବପୂଜା, ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ସମଭାବ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପଦେଶରେ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ—ଏଠାରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ସଂୟମନୀତି ପ୍ରତିପାଦିତ।

शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ରାଜା ଚମତ୍କାର କିପରି କୁଷ୍ଠରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିଏ, ଏବଂ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ କେଉଁଠି ଓ ତାହାର ମହିମା କ’ଣ। ସୂତ କହିଲେ—ରାଜା ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଭ୍ରମଣ କରି ଔଷଧ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପାୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଭୂମିରେ ନିୟମପୂର୍ବକ ବାସ କରୁଥିବାବେଳେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭେଟି, ମାନବୀୟ କିମ୍ବା ଦୈବୀ—ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ରୋଗନାଶର ପଥ ପଚାରିଲେ। ସେମାନେ ନିକଟସ୍ଥ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥକୁ ସର୍ବରୋଗନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ—ବିଶେଷକରି ଚୈତ୍ର ମାସର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଚିତ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥିଲେ, ଉପବାସ ସହ ସ୍ନାନ କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ସେମାନେ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଲେ—ତପସ୍ବୀ ଭାଇ ଲିଖିତ ଓ ଶଙ୍ଖ। ଲିଖିତଙ୍କ ଖାଲି ଆଶ୍ରମରୁ ଶଙ୍ଖ ଫଳ ନେଇ ଦୋଷ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; କ୍ରୋଧରେ ଲିଖିତ ତାଙ୍କ ହାତ କାଟିଦେଲେ। ଶଙ୍ଖ ଘୋର ତପ କରିବାରୁ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ହାତ ପୁନଃ ଦେଲେ ଏବଂ ଶଙ୍ଖନାମରେ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରି, ସ୍ନାନକାରୀଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ନବଜୀବନ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସେଇ ରାତିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହେବେ ବୋଲି ଵର ଦେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ରାଜା ଯଥାକାଳେ ସ୍ନାନ କରି ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; କୃତଜ୍ଞତାରେ ରାଜ୍ୟ-ଧନ ଦାନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଖାଇ ସହ ସୁରକ୍ଷିତ, ବିଦ୍ୱାନ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ-କର୍ମ ପାଇଁ ଏକ ବସତି ଚାହିଲେ। ରାଜା ସୁଯୋଜିତ ନଗର ନିର୍ମାଣ କରି ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିରେ ଦାନବଣ୍ଟନ କଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ତପୋମୁଖ ଜୀବନକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
ସୂତ କହନ୍ତି—ରାଜା ବସୁଧାପାଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁରନ୍ଦରପୁରୀ ସଦୃଶ ଅତି ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ନଗରୀ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ସେଠାରେ ରତ୍ନମୟ ଗୃହ, କୈଲାସଶିଖର ସମ ଶ୍ଫଟିକ ପ୍ରାସାଦ, ଧ୍ୱଜ-ପତାକା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର, ମଣିମୟ ସୋପାନଯୁକ୍ତ ପୁଷ୍କରିଣୀ, ଉଦ୍ୟାନ, କୂଆ ଓ ନଗର ଉପକରଣ ସବୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା। ପରେ ସେ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଜ୍ଜିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ନଗରୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି କୃତକୃତ୍ୟ ହେଲେ। ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ ରହି ସେ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଶାସନ ଦେଲେ—ଦାନଦତ୍ତ ଏହି ନଗରୀକୁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସରେ ରକ୍ଷା କର, ଯେପରି ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ଯେ ରାଜା ଭକ୍ତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୃପାରେ ଅତୁଳ ତେଜ, ଅଜେୟତା, ସମୃଦ୍ଧି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଯେ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ଦୁଃଖ, ପରାଜୟ, ପ୍ରିୟବିୟୋଗ, ରୋଗ, ନିନ୍ଦା, ବଂଶକ୍ଷୟ ଭୋଗି ଶେଷେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଏ। ଅନ୍ତେ ରାଜା ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶଜମାନେ ଉପଦେଶ ପାଳନ କରି ରକ୍ଷଣଧର୍ମର ପରମ୍ପରା ରଖିଲେ।

अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
ସୂତ କହିଲେ—ଏକ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଓ ନଗର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ବସତି ଦାନ କରି, ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଘୋର ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି କ୍ରମେ ଫଳାହାର, ପରେ ଶୁଖିଲା ପତ୍ରାହାର, ପରେ କେବଳ ଜଳ, ଏବଂ ଶେଷରେ ବାୟୁମାତ୍ର ଆହାର ଭଳି କଠୋର ନିୟମ ପାଳନ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ; ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ରାଜା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ଯେ ହାଟକେଶ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କ ନିତ୍ୟନିବାସ ଦ୍ୱାରା ଆହୁରି ପବିତ୍ର ହେଉ। ମହାଦେବ ସେଠାରେ ଅଚଳ ଭାବେ ରହିବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି “ଅଚଲେଶ୍ୱର” ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥିର ସମୃଦ୍ଧି ଦେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଲିଙ୍ଗରେ “ଘୃତ-କମ୍ବଳ” ଅର୍ପଣ କରିବା ଭ୍ରତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହା ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ପାପ ନାଶ କରେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ମିଳିଲା; ଦେବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ ସେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଆକାଶବାଣୀ ପ୍ରମାଣଚିହ୍ନ କହିଲା—ସେହି ଲିଙ୍ଗର ଛାୟା ସ୍ଥିର ରହିବ, ସାଧାରଣ ଭାବେ ଦିଗ ଅନୁସାରେ ଚଳିବ ନାହିଁ। ରାଜା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି କୃତାର୍ଥ ହେଲେ; ଏହି ଛାୟା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରମାଣ—ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେ ଛାୟା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଚମତ୍କାରପୁର ସମୀପରେ ମହାଦେବ ଅଚଲେଶ୍ୱର ରୂପେ ସଦା ବିରାଜମାନ; ଏହି ତୀର୍ଥ କାମନାପୂର୍ତ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ, ଏବଂ ତୀର୍ଥର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇବାକୁ ବିଘ୍ନରୂପ ଦୋଷଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ଯିବାରୁ ରୋକିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।

Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଏକ ଶିକ୍ଷାଦାୟକ କଥା କହିଛନ୍ତି। ଜନ୍ମରେ ବୈଶ୍ୟ, ମୂକ ଓ ଦରିଦ୍ର ଜଣେ ଲୋକ ଗୋପାଳ ହୋଇ ଜୀବିକା ଚାଲାଏ। ଚୈତ୍ର ମାସ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ପଶୁ ଅଜାଣତେ ହରାଇଯାଏ। ମାଲିକ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇ ସତ୍ୱର ପଶୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ କହେ। ଭୟରେ ସେ ଭୋଜନ ଛାଡ଼ି, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯାଏ। ଖୁରର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି କରି ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାମତ୍କାରପୁରର ପରିଧିକୁ ଘୁରିଯାଏ—ଅଜାଣତେ ଏହା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ହୋଇଯାଏ। ରାତି ଶେଷରେ ପଶୁ ମିଳି ସେ ଫେରାଇ ଦିଏ। ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ, ଏହି କାଳବିଶେଷରେ ଦେବତାମାନେ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ସମାଗମ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏପରି କର୍ମର ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ। ପରେ ସେ ଗୋପାଳ (ଉପବାସ, ମୌନ ଓ ଅସ୍ନାନ ଅବସ୍ଥାରେ) ଏବଂ ସେହି ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାକାଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ଗୋପାଳ ଦଶାର୍ଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ରଖେ। ରାଜା ହୋଇ ସେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀ ସହ ପାଦେ ପାଦେ, ଉପବାସ ଓ ମୌନ ପାଳନ କରି ଚାମତ୍କାରପୁର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଇଚ୍ଛାପୂର୍ବକ କରେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପାପହରଣ ତୀର୍ଥରେ ଆସିଥିବା ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଏତେ ତୀର୍ଥ ଓ ମନ୍ଦିର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଧି ପ୍ରତି ଏତେ ଭକ୍ତି କାହିଁକି? ରାଜା ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା କହେ। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଜପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥସେବାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ବିଶେଷ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ହୋଇ ଆକାଶରେ ତାରାସଦୃଶ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଏହା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାର ଫଳପ୍ରମାଣ।

Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
ନାରଦ ପ୍ରସାରିତ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହରି/ନାରାୟଣ ତପସ୍ବୀ-ବେଶ ଧାରଣ କରି ଏକ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତା ନାରୀ ବୃନ୍ଦା (ବୃନ୍ଦାରିକା)ଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରାଇ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀ, ଅମୃତସମ ନଦୀ, ମଧୁ ଝରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ତୀର୍ଥର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମହିମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତାପରେ “ଚିତ୍ରଶାଳା”ରେ ଦିବ୍ୟ ମାୟାଦ୍ୱାରା ବୃନ୍ଦା ନିଜ ପତିସଦୃଶ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସେ ମୋହିତ ହୋଇ ସମ୍ବନ୍ଧ ଘଟେ। ପରେ ହରି ନିଜ ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ କରି ଶିବ-ହରି ପରମାର୍ଥରେ ଅଭେଦ ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ବୃନ୍ଦା ଧର୍ମନୀତି ଆଧାରରେ ଆପତ୍ତି କରି ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ଯେପରି ତପସ୍ବୀର ମାୟାରେ ସେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ସେପରି ହରି ମଧ୍ୟ ସମାନ ମୋହରେ ପଡ଼ିବେ। ଶେଷରେ ବୃନ୍ଦା ତପୋନିଶ୍ଚୟରେ ଯୋଗସମାଧିରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଅବଶେଷର ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କାର ହୁଏ। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଗୋବର୍ଧନ ସମୀପରେ ସେହି ସ୍ଥାନ “ବୃନ୍ଦାବନ” ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ତାଙ୍କ ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଚଳର ପାବନତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
ଏହି ୧୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ହାଟକେଶ୍ୱର-ସମ୍ଭବ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ରକ୍ତଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବନ କରିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳଦାୟକ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସେଠାରେ ନିବାସ କରି ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସେବା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଦାନ, କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣାସହ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦି ଯଜ୍ଞ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ କୃଚ୍ଛ୍ର ପରି କଠୋର ବ୍ରତ, ଏବଂ ପ୍ରଭାସ ଓ ଗଙ୍ଗା ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ—ଏସବୁର ପୁଣ୍ୟ ତୁଳନା କରି କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପୁଣ୍ୟର ଷୋଳମ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବର ରାଜର୍ଷିମାନେ ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି; ଏବଂ କାଳବଶେ ନଷ୍ଟ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଓ ହିଂସ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସ୍ଥାନସମ୍ପର୍କରେ ଦିବ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତୀର୍ଥ ନିବାସରେ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, କିନ୍ତୁ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ମରଣରେ ମଧ୍ୟ, ଦର୍ଶନରେ ଅଧିକ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ସ୍ପର୍ଶରେ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର କରେ—ଏହି ଶିକ୍ଷା ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।

चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଚମତ୍କାରପୁର-କ୍ଷେତ୍ରର ସଠିକ୍ ପ୍ରମାଣ ଓ ସେଠାର ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ-ଦେବାଳୟମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ପାଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ପରିମିତ; ପୂର୍ବେ ଗୟାଶିର, ପଶ୍ଚିମେ ହରିଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱର ସ୍ଥାନଦ୍ୱୟ ଦିଗସୂଚକ ପବିତ୍ର ସୀମା ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ପୂର୍ବେ ଏହା ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା ଏବଂ ପାପନାଶକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ସେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସୂତ ରାଜା ବିଦୂରଥଙ୍କ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଶିକାର କରୁଥିବାବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ପଛୁଆ ଧାଉଡ଼ କ୍ରମେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପରିଣତ ହୁଏ; କଣ୍ଟକାକୀର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଜଳ, ନିଛାୟା ଅରଣ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ତାପ ଓ ହିଂସ୍ର ପଶୁଭୟ ତାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦିଏ। ସେନାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଶେଷରେ ଘୋଡ଼ା ଢଳିପଡ଼େ—ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।

प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇଟି ସଂଯୁକ୍ତ ପର୍ବ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ, କଠିନ ଅରଣ୍ୟରେ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ରାଜା ବିଦୂରଥ ତିନି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରେତଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ସଂବାଦରେ ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମନାମ—ମାଂସାଦ, ବିଦୈବତ, କୃତଘ୍ନ—କହି ପରିଚୟ ଦେଇ, ନିରନ୍ତର ଅଧର୍ମ, ପୂଜା-ଉପାସନାର ଅବହେଳା, କୃତଘ୍ନତା, ଅତିଥି ଅପମାନ, ଅଶୌଚ ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷରୁ ପ୍ରେତାବସ୍ଥା ହୁଏ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଚାରର ବ୍ୟବହାରିକ ଶିକ୍ଷା ଆସେ—ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଦକ୍ଷିଣା, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଅବହେଳା, ଅତିଥିସତ୍କାରର ଅଭାବ, ଭୋଜନର ଅଶୁଦ୍ଧି/ଦୂଷଣ, ଘରେ ଅମଙ୍ଗଳ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରେତମାନେ ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ନ ‘ଭୋଗ’ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରଦାରଗମନ, ଚୋରି, ନିନ୍ଦା, ବିଶ୍ୱାସଘାତ, ପରଧନ ଦୁରୁପଯୋଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନରେ ବାଧା, ନିର୍ଦୋଷ ପତ୍ନୀ ପରିତ୍ୟାଗ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରେତତ୍ୱର କାରଣ; ଏହାର ବିପରୀତ ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ମାତୃବତ୍ ଦେଖିବା, ଦାନ, ସମତା, କରୁଣା, ଯଜ୍ଞ-ତୀର୍ଥପରାୟଣତା ଓ କୂଆ-ତଳାବ ପରି ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ରକ୍ଷକ ଗୁଣ। ପ୍ରେତମାନେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ବରେ ରାଜା ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ଯାଇ ସରୋବରତଟର ଶାନ୍ତ ଜୈମିନି ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ଋଷି ଜୈମିନି ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ଜଳ-ଫଳ ଦେଇ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ରାଜା ନିଜ ଦୁଃଖ କହି ସାୟଂକାଳୀନ କ୍ରିୟାରେ ଅଂଶ ନେନ୍ତି। ରାତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣନାରେ ନିଶାଭୟ ନୀତିବୋଧର ରୂପ ନେଇ ଆସେ।

सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
ସୂତ କହନ୍ତି—ରାଜା ବିଦୂରଥ ଦୁଃଖିତ ସେବକମାନଙ୍କ ସହ ପୁନଃମିଳନ କରି ଋଷିବନରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ପରେ ମାହିଷ୍ମତୀକୁ ଫେରୁଥିବା ପଥରେ ଗୟାଶୀର୍ଷ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ। ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନରେ ‘ମାଂସାଦ’ ନାମକ ଏକ ପ୍ରେତ ଦିବ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହିଲା ଯେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ଫଳରେ ସେ ପ୍ରେତାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି। ପରେ ‘କୃତଘ୍ନ’ ନାମକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରେତ—ଅକୃତଜ୍ଞ ଓ ସରୋବର-ଧନ ଚୋରି ସହ ସଂପୃକ୍ତ—ପାପବନ୍ଧନରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଥାଇ, ମୋକ୍ଷର ମୂଳ ଉପାୟ ‘ସତ୍ୟ’ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଲା। ସେ ସତ୍ୟର ମହିମା କହିଲା—ସତ୍ୟ ହିଁ ପରବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟ ହିଁ ତପ, ସତ୍ୟ ହିଁ ଜ୍ଞାନ; ସତ୍ୟରେ ହିଁ ଜଗତଧର୍ମ ଅବସ୍ଥିତ। ସତ୍ୟ ବିନା ତୀର୍ଥସେବା, ଦାନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଗୁରୁସେବା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ପଛରେ ସେ ସ୍ଥଳ-ବିଧାନ ଦେଲା: ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ଚାମତ୍କାରପୁରରେ ବାଲୁକା ତଳେ ଗୟାଶୀର୍ଷ ଗୁପ୍ତ; ପ୍ଲକ୍ଷବୃକ୍ଷ ତଳେ ଦର୍ଭ, ବନଶାକ ଓ ବନ୍ୟ ତିଳ ସହ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର। ବିଦୂରଥ ଛୋଟ କୂଆ ଖୋଦି ଜଳ ଆଣି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ କଲେ; ସହସା କୃତଘ୍ନ ପ୍ରେତ ଦିବ୍ୟଦେହ ପାଇ ବିମାନରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ଶେଷରେ ସେଇ କୂଆ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଉପକାରୀ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପ୍ରେତପକ୍ଷ ଅମାବାସ୍ୟାରେ କାଳଶାକ, ବନ୍ୟ ତିଳ ଓ କଟା ଦର୍ଭ ନେଇ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ‘କୃତଘ୍ନ-ପ୍ରେତ-ତୀର୍ଥ’ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ; ବିଭିନ୍ନ ପିତୃଗଣ ସେଠାରେ ସଦା ସନ୍ନିହିତ, ତେଣୁ ଯଥାକାଳେ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ତିଥି ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ପିତୃତୃପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ।

Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
ସୂତ କହନ୍ତି—ବନବାସ କାଳରେ ରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ‘ପିତୃ-କୂପିକା’ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳୀନ କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ରାମ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରିବାରେ ସେମାନେ କହିଲେ—ଏହା ପିତୃଗଣଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଅନୁରୋଧ; ତେଣୁ ବନରେ ମିଳୁଥିବା ନିବାର ଧାନ୍ୟ, ଶାକ, ମୂଳ ଓ ତିଳ ଆଦିରେ କଠୋର ବିଧିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ରାମ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ସୀତା ଲଜ୍ଜାରେ ଅଲଗା ହେଲେ। ପରେ ସେ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଶରଥ ଓ ଅନ୍ୟ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଦିଶିଥିବାରୁ ଆଚାରଧର୍ମର ସଂକୋଚ ହୋଇଥିଲା। ରାମ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ମାନି ସେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନିରସନ କଲେ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେବାଭାରରେ ନିଜକୁ ଅବମାନିତ ଭାବି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ ମନରେ ଅନୁଚିତ ଚିନ୍ତା ଉଠିଲା; ପରେ ସମାଧାନ ହୋଇ ନୀତିଗତ ସୁଧାର ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଆସି ତୀର୍ଥଶୁଦ୍ଧିର କଥା କହି, ଆଶ୍ରମ ନିକଟର ବାଳମଣ୍ଡନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ କହିଲେ—ଯାହା ମାନସିକ ଅପରାଧ ସହ ଗୁରୁଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ସେମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତାମହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ସ୍ଥାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ନୀତିଶୁଦ୍ଧି ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।

बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କେଉଁଠି ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି, ଏବଂ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ କେଉଁଠି। ସୂତ କହନ୍ତି—ଚମତ୍କାରପୁର ନିକଟରେ ମୃକଣ୍ଡୁ ମୁନି ତପୋବନରେ ବସୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସାମୁଦ୍ରିକ-ବିଦ୍ୟାଜ୍ଞ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି କହିଲେ ଯେ ଶିଶୁଟି ଛଅ ମାସରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ। ତେବେ ମୃକଣ୍ଡୁ ଶିଶୁକୁ ନିୟମାଚାର ଶିଖାଇ, ଭ୍ରମଣଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଆଦରରେ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ବିଶେଷ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଶିଶୁଟି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରିବାରୁ ଅନେକ ଋଷି “ଦୀର୍ଘାୟୁ” ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରକ୍ଷା ପାଇଁ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ତୃତୀୟ ଦିନେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ଯାହାରୁ ଆଶୀର୍ବାଦର ସତ୍ୟତା ନେଇ ସଙ୍କଟ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଋଷି ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—ନିୟତ ମୃତ୍ୟୁକୁ କେବଳ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ହିଁ ନିବାରଣ କରିପାରିବେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇ ବେଦସ୍ତୁତିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଘଟଣା ନିବେଦନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଶିଶୁକୁ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁରହିତ ହେବାର ବର ଦେଇ, ପୁତ୍ରଦର୍ଶନ ପୂର୍ବରୁ ପିତା ଶୋକରେ ମରିନଯାଉ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇଲେ। ଋଷିମାନେ ଫେରି ଆସି ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ନିକଟ ଆଶ୍ରମସମୀପରେ ଶିଶୁକୁ ରଖି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖିଲେ। ଏପଟେ ମୃକଣ୍ଡୁ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶିଶୁ ହରାଇଗଲା ବୋଲି ଭାବି, ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ସ୍ମରଣ କରି ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମଦାହକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ସେତେବେଳେ ଶିଶୁ ଫେରି ଆସି ଋଷିମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମବର କଥା କହିଲା। କୃତଜ୍ଞ ମୃକଣ୍ଡୁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କଲେ; ସେମାନେ ପ୍ରତିଉପକାର ଭାବେ ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରିବାକୁ ବିଧାନ ଦେଲେ। ସ୍ଥାନଟି “ବାଳସଖ୍ୟ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା—ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହିତକର, ରୋଗଶମନ, ଭୟନାଶକ ଏବଂ ଗ୍ରହ-ଭୂତ-ପିଶାଚ ବାଧା ନିବାରକ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଗତି ମିଳେ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବର୍ଷଭରି କ୍ଲେଶମୁକ୍ତି ହୁଏ।

बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—କେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାମିଦ୍ରୋହ (ଯଥାଧିକାରୀ ପ୍ରତି ଦ୍ରୋହ) ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ? ସୂତ ସେହି ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି-କଥା କହନ୍ତି। ଦକ୍ଷଙ୍କ ବଂଶାବଳୀରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦୁଇ ପ୍ରଧାନ ପତ୍ନୀ—ଅଦିତି ଓ ଦିତି—ଠାରୁ ଦେବ ଓ ଅଧିକ ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଦେବମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପାଇବାକୁ ଦିତି ଘୋର ବ୍ରତ କରନ୍ତି; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ଭବିଷ୍ୟବାଣୀରେ ଭୟଭୀତ ଇନ୍ଦ୍ର ଦିତିଙ୍କ ସେବା କରି ବ୍ରତଭଙ୍ଗର ସୁଯୋଗ ଖୋଜନ୍ତି। ପ୍ରସବକାଳେ ଦିତି ଶୋଇପଡ଼ିଲେ ଇନ୍ଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଭ୍ରୂଣକୁ ସାତ ଭାଗରେ, ପୁଣି ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ସାତ ଭାଗରେ କାଟି—ମୋଟ ଉଣପଞ୍ଚାଶ ଶିଶୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି ଶୁଣି ଦିତି ଫଳକୁ ମଙ୍ଗଳମୟ କରି—ସେମାନଙ୍କୁ ‘ମରୁତ’ ନାମ ଦେଇ, ଦୈତ୍ୟଭାବରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହାୟ ଓ ଯଜ୍ଞଭାଗାଧିକାରୀ କରନ୍ତି। ସ୍ଥାନଟି ‘ବାଲମଣ୍ଡନ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଗର୍ଭବତୀ ନାରୀମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପ୍ରସବ ସମୟରେ ସେହି ଜଳ ପାନ କଲେ ରକ୍ଷା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସ୍ୱାମିଦ୍ରୋହ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ସେଠାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ‘ଶକ୍ରେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଶିବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାପ ନାଶ କରି, ମାନବ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟର ବର ଦିଅନ୍ତି। ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ପଞ୍ଚଦଶୀ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ସର୍ବତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଫଳ, ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ସେ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଯେନ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ଶେଷରେ ନାରଦୋକ୍ତ ଦୁଇ ଶ୍ଲୋକ ଉଦ୍ଧୃତ କରି—ବାଲମଣ୍ଡନ ସ୍ନାନ ଓ ଆଶ୍ୱିନ ବ୍ରତକାଳରେ ଶକ୍ରେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ପାପମୋଚନ କରେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।

मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
ସୂତ ମୁନି ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ମୃଗତୀର୍ଥ’ ନାମକ ଏକ ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଗୁରୁ ପାପଭାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଶୁଯୋନିକୁ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଉନ୍ନତି ଦେଇଥାଏ। ଋଷିମାନେ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିଶେଷ ଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କଥା କହନ୍ତି—ଏକ ମହାବନରେ ବ୍ୟାଧମାନେ ହରିଣ ଝୁଣ୍ଡକୁ ଧାଉଥିଲେ। ବାଣବିଦ୍ଧ ଓ ଭୟାକୁଳ ହରିଣମାନେ ଗଭୀର ଜଳାଶୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେହି ଜଳର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ମାନବତ୍ୱ ପାଇଲେ; କେବଳ ସ୍ନାନମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣରେ ସଂସ୍କାର ଓ ସୌଷ୍ଠବ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପରେ କାରଣ ଦିଆଯାଏ—ଏହି ଜଳ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ‘ଲିଙ୍ଗ-ଭେଦ-ଉଦ୍ଭବ’ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ଧୂଳିରେ ଢାକା ଥିବା ଉତ୍ସ ଦେବବିଧାନରେ ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢିବା)ର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କ୍ରମେ ସେଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପୁନଃ ପାଇଲେ। ତେଣୁ ବ୍ୟାଧ ଓ ହରିଣ—ଦୁହେଁ—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପମଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଆନ୍ତି।

विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ‘ବିଷ୍ଣୁପଦ’ ନାମକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି—ଏହା ପରମ ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ତ ପାପନାଶକ। ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ସନ୍ଧିକାଳରେ ଯେ ଭକ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନକୁ ପୂଜି ଆତ୍ମନିବେଦନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ପାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନର ଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ବଳିକୁ ବାନ୍ଧି ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଲେ; ସେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଅବତରିଲା, ଯାହା ପରେ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’ ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ ହେଲା ଓ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପବିତ୍ର କଲା। ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ ପରେ ପାଦଚିହ୍ନ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ପରମଗତି; ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଗୟା ସମ ଫଳ; ମାଘସ୍ନାନ କଲେ ପ୍ରୟାଗ ସମ ଫଳ; ଦୀର୍ଘ ସାଧନା ଓ ଅସ୍ଥିବିସର୍ଜନ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷସାହାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନାରଦପ୍ରୋକ୍ତ ଗାଥା ଆଧାରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି—ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ଜଳରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ସଂଯୁକ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଅୟନବ୍ରତ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି—ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁପାଦ ମୋର ଶରଣ ହେଉ; ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜା ଓ ସମୂହଭୋଜନକୁ ଧର୍ମମୟ ସମାପ୍ତି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
ସୂତ ଗଙ୍ଗା-ମାହାତ୍ମ୍ୟରୂପେ ଏକ ଶିକ୍ଷାଦାୟକ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ଚମତ୍କାରପୁରର ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଣ୍ଡଶର୍ମା ଯୌବନାସକ୍ତିରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏକ ରାତିରେ ତୃଷ୍ଣାରେ ଜଳ ଭାବି ଗଣିକା ଦେଇଥିବା ମଦ୍ୟ ଅଜାଣତେ ପିଇଦିଏ; ସେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଜଳ ଭାବିଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଏହା ଅପରାଧ ବୋଲି ବୁଝି ସେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣସଭାକୁ ଯାଏ; ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପିଇଥିବା ମଦ୍ୟର ପରିମାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ଘୃତ ପାନ କରିବାକୁ ସେମାନେ କହନ୍ତି। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତିବେଳେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତା ଆସନ୍ତି। ପିତା ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖି କଠୋର ଉପାୟ ଭାବନ୍ତି ଏବଂ ଦାନ-ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପରି ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି (ମୌଞ୍ଜୀ-ହୋମ ଇତ୍ୟାଦି) କରିବାରେ ଅଡ଼ି ରହେ। ପିତାମାତା ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ସହ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଏହି ସଙ୍କଟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ଋଷି ଆସି କହନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା ସୁଲଭ ଥିବାବେଳେ ଅନାବଶ୍ୟକ ମୃତ୍ୟୁ କାହିଁକି; ଗଙ୍ଗା ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମାତ୍ର କଠୋର ତପସ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ଆଚମନ ଓ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ଚଣ୍ଡଶର୍ମା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଦିବ୍ୟବାଣୀ (ଭାରତୀ) ତାହା ପ୍ରମାଣ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟ ପଶ୍ଚିମ ସୀମାର ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ‘ପାପନାଶିନୀ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ଗଙ୍ଗାର ସର୍ବପାପହର ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରେ।

हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି କଥା ଆରମ୍ଭ କରି ଦକ୍ଷିଣ–ଉତ୍ତର ସୀମା-ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ସୂଚନା କରନ୍ତି। ମଥୁରାରେ ଯମୁନାତଟରେ ‘ଗୋକର୍ଣ୍ଣ’ ନାମର ଦୁଇଜଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ। ଯମରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୂତ ଭୁଲରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନେଇଆସେ; ଯମ ତାହା ସଂଶୋଧନ କରି ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟ ଓ କର୍ମଫଳ ବିଷୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହ ସମ୍ବାଦ କରନ୍ତି। ଦାରିଦ୍ର୍ୟପୀଡ଼ିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁ ଯମଙ୍କ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା, କର୍ମଫଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଦଣ୍ଡବିଧାନ ପଚାରେ; ନରକମାନଙ୍କ ଭେଦ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେ। ଯମରାଜ ବୈତରଣୀ ସହିତ ଏକୋଇଶଟି ନରକର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଚୋରି, ବିଶ୍ୱାସଘାତ, ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ, ହିଂସା ଇତ୍ୟାଦି ପାପ ସହ ତାହାର ଫଳ ଯୋଡ଼ି କହନ୍ତି। ପରେ ଉପଦେଶ ଦଣ୍ଡବର୍ଣ୍ଣନାରୁ ନୀତି-ଆଚରଣକୁ ଘୁରେ—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦେବପୂଜା, ଅତିଥିସେବା, ଅନ୍ନ-ଜଳ-ଆଶ୍ରୟ ଦାନ, ସଂଯମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ (କୂଆ, ପୋଖରୀ, ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ) ରକ୍ଷାକାରୀ ଧର୍ମ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଯମ ‘ଗୁପ୍ତ’ ମୋକ୍ଷୋପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶର ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶିବଭକ୍ତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟ ମହାପାପ ଶମନ କରି ଶିବଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଦୁଇ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସେଠାରେ ପୂଜା କରି ସୀମାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ତପ କରି ଦିବ୍ୟଗତି ପାଆନ୍ତି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ସନ୍ତାନ, ଧନ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାସ, କୃଷି, ସ୍ନାନ, ପଶୁମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକର; ଧର୍ମବିରୋଧୀମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାରୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ଉପସଂହାର।

युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଚାରି ଯୁଗର ପ୍ରମାଣ (କାଳମାନ), ସ୍ୱରୂପ (ଲକ୍ଷଣ) ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ (ଧର୍ମ-ନୀତିଗତ ମହତ୍ତ୍ୱ) କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳିଯୁଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କହନ୍ତୁ। ସୂତ ପୁରାତନ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି: ଦେବସଭାରେ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବସି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଯୁଗୋତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାନଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବୃହସ୍ପତି କୃତଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଚତୁଷ୍ପାଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆୟୁ ଦୀର୍ଘ, ଯଜ୍ଞ-ଆଚାର ସୁସଂଗଠିତ; ରୋଗ, ନରକଭୟ, ପ୍ରେତାବସ୍ଥା ପରି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଲୋକେ ନିଷ୍କାମଭାବେ କର୍ମ କରନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମ ତ୍ରିପାଦ ହୁଏ, ସ୍ପର୍ଧା ଓ କାମ୍ୟଧର୍ମ ବଢ଼େ; ଗ୍ରନ୍ଥଦୃଷ୍ଟିରେ ମିଶ୍ର ସଂଯୋଗରୁ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ସଂକର-ଗୋଷ୍ଠୀ ଉତ୍ପତ୍ତିର ବର୍ଗୀକରଣ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଦ୍ୱାପରରେ ଧର୍ମ-ପାପ ସମ (ଦୁଇ-ଦୁଇ), ସନ୍ଦେହ ବଢ଼େ ଓ ଫଳ ଅଧିକାଂଶେ ସଙ୍କଳ୍ପ/ଭାବ ଅନୁସାରେ ମିଳେ। କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଏକପାଦ, ସାମାଜିକ ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ଆୟୁ କମେ, ପ୍ରକୃତି ଓ ନୀତିର ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ବଢ଼େ, ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଯୁଗୋପଦେଶ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରର ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନିସଭାକୁ କଥା କହନ୍ତି। ଦେବସଭାରେ ପ୍ରଭାସ ଆଦି ଦେହଧାରୀ ତୀର୍ଥମାନେ କଳିଯୁଗର ଆଗମନ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ—ଅଶୁଚି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ନିଜ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବ ନ ନଷ୍ଟ ହେଉ—ବୋଲି କଳିଦୋଷରୁ ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ମାଗନ୍ତି। କରୁଣାବଶେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ସାମୂହିକ ଶରଣ ପାଇଁ ‘କଳି-ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ’ ସ୍ଥାନ କେଉଁଟି। ବୃହସ୍ପତି ବିଚାର କରି ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅନୁପମ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗର ‘ପତନ’ରୁ ଏହା ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ରାଜା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସହ ଏହାର ସମ୍ବନ୍ଧ ଅଛି। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିନ୍ଦିତ ଅବସ୍ଥା ତ୍ୟାଗ କରି ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରାଇ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ନୀତି ଓ କ୍ରିୟାର ପରିବର୍ତ୍ତନ/ଉଦ୍ଧାରର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଇନ୍ଦ୍ରାଜ୍ଞାରେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ପବନ ତୀର୍ଥକୁ ଧୂଳିରେ ପୂରିଦେଲା; କଳିଯୁଗରେ ତଳେ ହାଟକେଶ୍ୱର ଓ ଉପରେ ଅଚଲେଶ୍ୱର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ପରିମିତ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର କଳିର ପହଞ୍ଚରୁ ପରେ; ତେଣୁ ତୀର୍ଥମାନେ ନିଜ ନିଜ ‘ଅଂଶ’ ରୂପେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପରେ ନାମ-ସ୍ଥାନ-ଫଳର ତାଲିକା ଆସିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଶ୍ରବଣ, ଧ୍ୟାନ, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।

Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ରେ ସୂତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି, ତପସ୍ବୀ ଓ ରାଜାମାନେ ତପ ଓ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସମାଗମ କରନ୍ତି। ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରର ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ରରେ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପରେ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି-ସନ୍ଦର୍ଭ ସହ ଶୈବ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ଜପସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ସୂତ ବତ୍ସ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଯୁବକ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଷଡକ୍ଷର-ଜପ କରିବାରୁ ଯୌବନ ସ୍ଥିର ରହିଲା, ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଲା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରହିଲା ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ପରେ ଅନ୍ତଃକଥା: ଏକ ଧନୀ ଯୁବକ ଶିବୋତ୍ସବକୁ ବିଘ୍ନ କରେ; ଶିଷ୍ୟର ବାକ୍ୟଶାପରେ ସର୍ପରୂପ ହୁଏ। ପଛରେ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଗୁରୁତର ଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ; ବତ୍ସ ଜଳସର୍ପକୁ ପ୍ରହାର କରିବା ସହ ଦିବ୍ୟରୂପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାପମୋଚନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ନୀତି-ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ସର୍ପହତ୍ୟା ତ୍ୟାଗ, ଅହିଂସାକୁ ପରମ ଧର୍ମ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ, ମାଂସଭକ୍ଷଣର ଯୁକ୍ତିର ସମାଲୋଚନା, ଏବଂ ହିଂସାରେ ସହଭାଗୀତାର ପ୍ରକାର। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ଓ ମନ୍ତ୍ରଜପକୁ ରକ୍ଷାକାରୀ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପନାଶକ ସାଧନା ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।

Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ? ସୂତ ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି—ହଂସ ନାମକ ଜଣେ ସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ରହୀନତା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଉପାୟ ପାଇଁ ଅଙ୍ଗିରସପୁତ୍ର ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତିକର୍ମ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଫଳଦାୟକ—ଏହା ପଚାରିଲେ, ବୃହସ୍ପତି ଚିନ୍ତା କରି ତାଙ୍କୁ ଚମତ୍କାରପୁର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପଠାଇ ସେଠାରେ ତପ କରିବାକୁ କହିଲେ; ଏହି ଶୁଭ ଉପାୟରେ ବଂଶଧାରକ ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ର ମିଳିବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଦେଲେ। ହଂସ ସେଠାକୁ ଯାଇ ବିଧିମତେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କଲେ ଏବଂ ଦିନ-ରାତି ନିୟମବଦ୍ଧ ଭକ୍ତିରେ ପୁଷ୍ପ-ନୈବେଦ୍ୟ, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଓ କଠୋର ତପସ୍ୟା ସହ ସେବା କରିଲେ। ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, କୃଚ୍ଛ୍ର, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ/ପରାକ ପ୍ରଭୃତି ବ୍ରତ ଓ ମାସଭରି ଉପବାସ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ମହାଦେବ ଉମା ସହ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ଓ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ; ହଂସ ବଂଶସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଯାଚନା କଲେ। ଶିବ ଲିଙ୍ଗର ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସାଧାରଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଘୋଷଣା କଲେ—ଯେ କେହି ସେଠାରେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବ, ସେ ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଇବ; ଏବଂ ଲିଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଜପ କରିଲେ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ସହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ପୁତ୍ରଲାଭ ଆଦି ଫଳ ମିଳିବ। ପରେ ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ହଂସ ଘରକୁ ଫେରି ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି କଲେ। ଶେଷରେ ଦୁର୍ଲଭ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ପର୍ଶ, ପୂଜା, ପ୍ରଣାମ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଷଡକ୍ଷର-ଜପର ସାବଧାନ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି।

Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୧ରେ ନାଗତୀର୍ଥ ‘ନାଗହ୍ରଦ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସର୍ପଭୟ ନାଶ ହୁଏ। ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାବଣ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ବଂଶପରମ୍ପରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ପଦଂଶାଦି ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ ବୋଲି କାଳବିଶେଷ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। କାରଣକଥାରେ ଶେଷ ଆଦି ପ୍ରଧାନ ନାଗମାନେ ମାତୃଶାପର ଚାପରେ ତପ କରି ସନ୍ତାନ ବଢ଼ାନ୍ତି; ସେହି ସନ୍ତାନ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ। ପୀଡିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ନବ ନାଗନାୟକଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ-ନିଗ୍ରହ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ତାହା ବିଫଳ ହେଲେ ପାତାଳବାସର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଆସିବା ପାଇଁ ପଞ୍ଚମୀକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଭାବେ ନିୟମ କରନ୍ତି। ଧର୍ମନିୟମ ଭାବେ ନିର୍ଦୋଷ ମନୁଷ୍ୟ, ବିଶେଷତଃ ମନ୍ତ୍ର-ଔଷଧରେ ରକ୍ଷିତ ଲୋକଙ୍କୁ ହାନି ନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପରେ ଫଳକଥା—ଶ୍ରାବଣ ପଞ୍ଚମୀରେ ନାଗପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ, ସନ୍ତାନକାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ସର୍ପଦଂଶମୃତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନ ହେଲେ ପ୍ରେତସ୍ଥିତି ରହିପାରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରସେନ ରାଜା ସର୍ପଦଂଶରେ ମରନ୍ତି; ପୁତ୍ର ଅନ୍ୟତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଫଳ ନ ପାଇ, ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶରେ ଚମତ୍କାରପୁର/ନାଗହ୍ରଦରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୋଜୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଳିବା କଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବଶର୍ମା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଆକାଶବାଣୀ ପିତାଙ୍କ ମୁକ୍ତି ଘୋଷଣା କରେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପଞ୍ଚମୀରେ ଏହାର ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ସର୍ପଭୟ ହରେ, ଭକ୍ଷଣଜନ୍ୟାଦି ପାପ କ୍ଷୟ କରେ, ଗୟାଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ ଫଳ ଦିଏ; ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳେ ପାଠ କଲେ ଦ୍ରବ୍ୟ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଶମିତ ହୁଏ।

सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
ସୂତ ଶୁଭ କ୍ଷେତ୍ରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସପ୍ତର୍ଷି ଆଶ୍ରମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା/ପଞ୍ଚଦଶୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ବନର ସରଳ ଫଳ‑ମୂଳ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ମହା ସୋମଯାଗ ସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଲ ପଞ୍ଚମୀରେ କ୍ରମପୂଜାର ବିଧି ମନ୍ତ୍ରସହ ଦିଆଯାଇଛି—ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ, କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର), ଜମଦଗ୍ନି ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ନାମରେ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କଥା ଆସେ—ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ ଲୋକଧର୍ମ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ଭୁଖା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ବୃଷାଦର୍ଭି ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ରାଜଦାନ ଗ୍ରହଣ) ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି; ତେବେ ଏହା ନୀତିଗତ ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଭାବି ସେମାନେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ରାଜା ସୁନାଭରା ଉଦୁମ୍ବର ରଖି ପରୀକ୍ଷା କଲେ, ଋଷିମାନେ ଗୁପ୍ତ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରି ଅପରିଗ୍ରହ, ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଚମତ୍କାରପୁର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନେ କୁକୁରମୁଖ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି (ପରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର/ପୁରନ୍ଦର ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ)। ସେ ତାଙ୍କ ସଂଗ୍ରହିତ ପଦ୍ମନାଳ ନେଇ ଭ୍ରତ‑ନିଷ୍ଠା ପରୀକ୍ଷା କରେ; ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପରୀକ୍ଷା ଖୋଲାସା କରି ତାଙ୍କ ନିର୍ଲୋଭତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବର ଦିଅନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ନିତ୍ୟ ପବିତ୍ର, ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ଶ୍ରାବଣରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେବ, ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ମୋକ୍ଷଦାୟକ। ଶେଷରେ ସେମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ଅମରତ୍ୱସଦୃଶ ପଦ ପାଇ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତାହାର ଦର୍ଶନ‑ପୂଜା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ଆଶ୍ରମକଥନ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ପାପହର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ମହାଦେବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ପୂଜା ହୁଏ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସେଠାକୁ ଆସି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ଶିବପୂଜା କରେ ସେ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଏ; ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବିଧିବଦ୍ଧ ପିତୃକର୍ମ ସମାନ ଭାବେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି? ସୂତ ବିନ୍ଧ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି—ସୁମେରୁ ସହ ସ୍ପର୍ଧାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟପଥ ଅବରୋଧ କଲା, ଯାହାରୁ କାଳଗଣନା, ଋତୁଚକ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମଚକ୍ର ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟ ବିନ୍ଧ୍ୟକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—ମୋ ଦକ୍ଷିଣଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚତା କମାଇ ଏମିତି ହିଁ ରୁହ। ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସେହି ତିଥିରେ ପୂଜା କରିବାକୁ କହିଲେ; ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ଓ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ। ଶେଷରେ ସୂତ ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁନଃପୁନଃ ଆଗମନ ନିଶ୍ଚିତ କରି ଆହୁରି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୪ରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପୂର୍ବକଥିତ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ—ଏକ ମୁନି ଓ କ୍ଷୀରସାଗର (ପୟସାଂ-ନିଧି)—ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ତେବେ ଏକ ପୁରାତନ ସଙ୍କଟ କଥା କହନ୍ତି: କାଲେୟ/କାଲିକେୟ ନାମକ ପ୍ରବଳ ଦାନବମାନେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କ ତେଜକୁ ଦମନ କରନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକର ସ୍ଥିରତାକୁ କମ୍ପିତ କରନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରତିକାର ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ଜଗତକୁ କମ୍ପାଇଦେବା ସଙ୍ଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଦାନବ କାଳପ୍ରଭର ସମ୍ମୁଖୀନତା ହୁଏ—ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରକୁ ଛିନିନେଇ ଭୟଙ୍କର ଗଦାଘାତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପତିତ କରେ; ଭୟରେ ଦେବମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପଛକୁ ହଟନ୍ତି। ପରେ ଗରୁଡାରୂଢ ବିଷ୍ଣୁ ଅସ୍ତ୍ରଜାଳକୁ ଛେଦି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କାଳଖଞ୍ଜ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗରୁଡଙ୍କୁ ଆହତ କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଦାନବ ତାହାକୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଫଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚିନ୍ତା ବଢ଼େ। ଏହି ସମୟରେ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ ଭାବେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି ଶୂଳପ୍ରହାରରେ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ଦାନବକୁ ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ କାଳପ୍ରଭ ସହ ‘କାଳ’ ଉପାଧିଧାରୀ ପ୍ରମୁଖ ଦାନବନାୟକମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ଶତ୍ରୁନେତୃତ୍ୱ ଭାଙ୍ଗିଗଲାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ଥିର ହୋଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଖେଦାଇଦିଅନ୍ତି। ଆହତ ଓ ନେତାବିହୀନ ଦାନବମାନେ ପଳାଇ ବରୁଣଙ୍କ ଧାମରେ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷା—ଦେବମାନଙ୍କ ସମନ୍ୱିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ହୁଏ, ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ରକ୍ଷା ତ୍ରିଲୋକକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥିର କରେ।

अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କାଲେୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ରାତିରେ ଋଷି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନସମୁଦାୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଧର୍ମ-ଯଜ୍ଞ ଜୀବନକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞଭାଗ ନ ମିଳିବାରୁ ଦେବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳେଶ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ବୁଝନ୍ତି ଯେ ସମୁଦ୍ରର ଆଡ଼ରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା କଠିନ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଚାମତ୍କାରପୁର ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି ବର୍ଷାନ୍ତେ ବିଦ୍ୟାବଳ ଓ ଯୋଗିନୀଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟରେ ସମୁଦ୍ର ଶୋଷିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ସେ ପୀଠମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ଯୋଗିନୀଗଣଙ୍କୁ—ବିଶେଷତଃ କନ୍ୟାରୂପିଣୀମାନଙ୍କୁ—ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଦିକ୍ପାଳ ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ‘ଶୋଷିଣୀ’ ବିଦ୍ୟାସଂବନ୍ଧୀ ଆକାଶଗାମିନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ସିଦ୍ଧି ଦେଇ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ପାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଭୂମିସଦୃଶ ହୋଇଯାଏ। ତାପରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରକଟ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି; ଅବଶିଷ୍ଟମାନେ ପାତାଳକୁ ପଳାନ୍ତି। ଜଳ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦେବମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟତ କଥା କହନ୍ତି—ସଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟିହଜାର ପୁତ୍ରଙ୍କ ଖନନ ଓ ଭଗୀରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ଆନୟନ; ଗଙ୍ଗାପ୍ରବାହରେ ସମୁଦ୍ର ପୁଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଶେଷରେ ଚାମତ୍କାରପୁରରେ ପୀଠମାନେ ସ୍ଥାୟୀ ରହୁନ୍ତୁ ବୋଲି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି; ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପୂଜାରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳିବ—ଦେବମାନେ ‘ଚିତ୍ରେଶ୍ୱର’ ପୀଠକୁ ନାମକରଣ କରି ପାପଭାରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଫଳ ମିଳିବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି।

चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬ରେ ଋଷିମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଚିତ୍ରେଶ୍ୱର ପୀଠର ପ୍ରମାଣ ଓ ପ୍ରଭାବ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ସେ ତୀର୍ଥର ମହିମାକୁ ଅତିଶୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସେଠାରେ କୃତ ମନ୍ତ୍ରଜପର ଫଳ କହନ୍ତି—ଯୋଗୀଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି, ପୁତ୍ରଲାଭ ଆଦି ଅଭୀଷ୍ଟପୂର୍ତ୍ତି, ରକ୍ଷା, ଦୁଃଖନିବାରଣ, ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ଅନୁକୂଳତା, ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି, ଯାତ୍ରାସଫଳତା; ଏବଂ ରୋଗ, ଗ୍ରହପୀଡା, ଭୂତବାଧା, ବିଷ, ସର୍ପ, ବନ୍ୟପଶୁ, ଚୋରି, ବିବାଦ ଓ ଶତ୍ରୁଭୟର ଶମନ। ପରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଜପ କିପରି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ? ସୂତ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା ପରମ୍ପରା ଓ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଆଧାରରେ ନିୟମବଦ୍ଧ ପଦ୍ଧତି କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ଲକ୍ଷଜପ, ପରେ ଅଧିକ ଗଣନା, ଏବଂ ଜପର ଦଶାଂଶ ପ୍ରମାଣରେ ହୋମ; ଶାନ୍ତି-ପୌଷ୍ଟିକ ପରି ସୌମ୍ୟକର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଆହୁତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ। କୃତ-ତ୍ରେତା-ଦ୍ୱାପର-କଳି ଯୁଗାନୁସାରେ ସାଧନାମାନ ବଦଳେ। ଶେଷରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମାପ୍ତିରେ ସାଧକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସାମର୍ଥ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ସିଦ୍ଧି ଅକସ୍ମାତ୍ ଚମତ୍କାର ନୁହେଁ, ନିୟମାଧୀନ ପ୍ରଣାଳୀ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭା ବେଦବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ-ଆଚାର ଆଲୋଚନା ଓ ବାଦବିବାଦରେ ମଗ୍ନ ଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ସେଠାକୁ ଆସିଥିବା ଋଷି ଦୁର୍ବାସା ଶିବଙ୍କ ଆୟତନ/ପ୍ରାସାଦ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପଚାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ-ଗର୍ବ ଓ ତର୍କାସକ୍ତିରେ ସଭା ଉତ୍ତର ଦେଇନଥାଏ। ଦୁର୍ବାସା ଜ୍ଞାନ, ଧନ ଓ କୁଳ—ଏଇ ତିନି ପ୍ରକାର ମଦର ଦୋଷ ଦେଖି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସାମାଜିକ କଳହ ହେବ ବୋଲି ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁଶୀଳ ଋଷିଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଇ କ୍ଷମା ମାଗନ୍ତି ଏବଂ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଭୂମି ଦାନ କରନ୍ତି। ଦୁର୍ବାସା ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା କରି ଶିବପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୁଶୀଳଙ୍କ ଏକପକ୍ଷୀୟ ଦାନରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବହିଷ୍କାର କରନ୍ତି ଓ ମନ୍ଦିରକାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରି ‘ଖ୍ୟାତି ଓ ନାମରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ’ ବୋଲି କହି ‘ଦୁଃଶୀଳ’ ନାମରେ ଅପବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ତଥାପି ଶେଷରେ ସେଇ ଧାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଶେଷକରି ଶୁକ୍ଳାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ମଧ୍ୟଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନରକଲୋକ ଦେଖେନାହିଁ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ନମ୍ରତା ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ମହିମା, ଗର୍ବ-ବିଭେଦର ଦୋଷ, ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନର ଧାର୍ମିକ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।

धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ–ଋଷି ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଧୁନ୍ଧୁମାରେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜା ଧୁନ୍ଧୁମାର ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ରତ୍ନଜଡିତ ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରାନ୍ତି ଏବଂ ସମୀପ ଆଶ୍ରମରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ପାଖରେ ଏକ ବାପୀ/କୁଣ୍ଡ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ତାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ସର୍ବତୀର୍ଥସମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଧୁନ୍ଧୁମାରେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ କଲେ ଯମଲୋକର ନରକୀୟ କଷ୍ଟ ଓ ‘ଦୁର୍ଗ’ ବାଧା ଭୋଗିବାକୁ ପଡେନାହିଁ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ, ‘କୁବଲୟାଶ୍ୱ’ ଉପାଧି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ମରୁପ୍ରଦେଶରେ ଦୈତ୍ୟ ଧୁନ୍ଧୁକୁ ବଧ କରି ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଶେଷରେ ଗୌରୀ ଓ ଗଣସହିତ ଶିବ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ରାଜା ଲିଙ୍ଗରେ ନିତ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ଶିବ ତାହା ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକାଳ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜାରେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ରାଜା ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ହୋଇ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା କଥା ପୁନରୁକ୍ତ।

चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ ଧୁନ୍ଧୁମାରେଶ୍ୱରର ଉତ୍ତରେ ଚମତ୍କାରପୁର ନାମକ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଯୟାତି ତାଙ୍କ ରାଣୀ ଦେବୟାନୀ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସହ “ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ” ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ସର୍ବକାମଫଳପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଭୋଗରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ଯୟାତି ରାଜ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଖୋଜି ବିନୟରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ-କ୍ଷେତ୍ରମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବପ୍ରଧାନ ଓ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହିଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚମତ୍କାରପୁରକୁ “ସର୍ବତୀର୍ଥାଲଙ୍କୃତ” କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହି, ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ଗଙ୍ଗା ପାପହାରିଣୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ନିବାସ କରେ ବୋଲି ଜଣାଇଲେ। ଏଠାରେ ପିତାମହ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦାର୍ଥେ ଛାଡ଼ିଥିବା ବାଉନ ହସ୍ତ ପରିମାଣର ଶିଳାଖଣ୍ଡ ଏକ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏବଂ ବିଶେଷତା—ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାହା ଏକ ବର୍ଷରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଏକ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହା ଶୁଣି ଯୟାତି ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ଯାଇ ଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କଲେ; ଶେଷରେ କିନ୍ନର-ଚାରଣମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପାଇଲେ—ଏହିଏ ଫଳଶ୍ରୁତି।

Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
ଋଷିମାନେ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଓ ପାପନାଶିନୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ-ଶିଳା କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରଭାବ କ’ଣ—ଏହା ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଧିବତ କର୍ମାଧିକାର ନଥିବା ଓ ପୃଥିବୀରେ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ଆଚାର ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ବିଶାଳ ଶିଳାକୁ ଭୂଲୋକକୁ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ତାହା ଚାମତ୍କାରପୁରର ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ପଡ଼େ। କର୍ମ ପାଇଁ ଜଳ ଆବଶ୍ୟକ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ମାନବ-ସ୍ପର୍ଶ ଭୟରୁ ସେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକଟ ଭାବେ ଚଳିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାରୁ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ନିବାସ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ ମହାହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ନାଗମାନଙ୍କୁ ପାହାରାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଠାକୁ ମଙ୍କଣକ ଋଷି ଆସନ୍ତି; ସର୍ପବନ୍ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନବଳରେ ବିଷ ପ୍ରଭାବ ଶମନ କରି ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣାଦି କରନ୍ତି। ପରେ ହାତରେ ଆଘାତ ହେଲାବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦରସ ପ୍ରବାହକୁ ସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ ଭାବି ଆନନ୍ଦୋନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି; ଜଗତ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ତେବେ ଶିବ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶରେ ଆସି ଭସ୍ମ ପ୍ରକଟ ହେବାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇ, ତପସ୍ୟାକୁ କ୍ଷତିକାରକ ନୃତ୍ୟ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିଧି ଦେଇ ‘ଆନନ୍ଦେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ସ୍ଥାନର ନାମ ‘ଆନନ୍ଦ’ ହୁଏ। ଏହି କଥାରେ ଜଳସର୍ପମାନେ ନିର୍ବିଷ ହେବାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସରସ୍ୱତ-ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ ଓ ଚିତ୍ରଶିଳା-ସ୍ପର୍ଶର ତାରକ ମହିମା କୁହାଯାଏ। ପରେ ଯମଙ୍କ ଚିନ୍ତାରୁ ଅତି ସହଜ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ବଢ଼ୁଛି ବୋଲି ଇନ୍ଦ୍ର ହ୍ରଦକୁ ଧୂଳିରେ ପୂରିଦେଇଥିବା ସଂଶୋଧନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ସମ୍ଭାବନା ଓ ମଙ୍କଣକ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗର—ବିଶେଷତଃ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ—ପୂଜାର ମହାପୁଣ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।

अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସୂତ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ “ଜଳଶାୟୀ” (ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବା) ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ପାପ ଓ ନୀତିଗତ ବାଧା ନାଶକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏଠାରେ ହରିଙ୍କ ଶୟନ–ବୋଧନ ବିଧି ସହ ଉପବାସ ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବାକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟାକୁ “ଅଶୂନ୍ୟଶୟନା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଜଳଶାୟୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ତିଥି ବୋଲି ଘୋଷିତ। ପୁରାଣକଥାରେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ବାଷ୍କଲି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଦେଲେ, ସେମାନେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶେଷନାଗ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ “ଚାମତ୍କାରପୁର” ନାମକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୋର ତପ କରିବାକୁ କହନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପସଦୃଶ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଅଶୂନ୍ୟଶୟନା ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଚାରିମାସ ଯାଏଁ ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା କଲେ ଇନ୍ଦ୍ର ତେଜ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ସୁଦର୍ଶନକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ପଠାନ୍ତି; ବାଷ୍କଲି ପରାଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଭଗବାନ ସେହି ସରୋବରେ ସଦା ସନ୍ନିହିତ; ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ, ଜଳଶାୟୀଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଗତି ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; କଥାପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଦ୍ୱାରକା ସହ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କରାଯାଇଛି।

Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଧର୍ମବିଚାର ରହିଛି। ପ୍ରଥମେ ସୂତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ପୁଣ୍ୟ କୁଣ୍ଡର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା କାମନାପୂରକ ଓ ପାପହର। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ; ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ତାନଲାଭ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟବୃଦ୍ଧିର ବିଶେଷ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ଝରଣାରେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱୟଂପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ତାହାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପମୋଚନ ହୁଏ। ସେଠାରେ ପିତୃତର୍ପଣାଦି କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ଦାନ-ହୋମ-ଅର୍ପଣ-ଜପପାଠ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ତାପରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଶିକାରୀର ବାଣରେ ଆହତ ଏକ ହରିଣୀ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ; ଜଳପ୍ରଭାବରେ ସେ ମେନକା ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେଇ ତିଥି-ଯୋଗରେ ପୁନର୍ବାର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଫେରିଆସେ। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଗୃହସ୍ଥନୀତିକୁ ଘୁରେ: ମେନକା ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ଓ ଆଦର୍ଶ ଦାମ୍ପତ୍ୟାଚରଣ ବିଷୟରେ ପଚାରେ। ଉତ୍ତରରେ ପତିଭକ୍ତି, ବାକ୍-ନୀତି, ସେବାନିୟମ, ଶୌଚ, ମିତାହାର, ଆଶ୍ରିତପାଳନ, ଗୁରୁସମ୍ମାନ, ଶାସ୍ତ୍ରପରମ୍ପରା ପୋଷଣ ଓ ସତ୍ସଙ୍ଗବିବେକ—ଏସବୁର ବିସ୍ତୃତ ଉପଦେଶ ମିଳେ।

ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମାନୁକୂଳ ତୀର୍ଥପରିବେଶରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗମ୍ଭୀର ଧାର୍ମିକ-ନୈତିକ ସମ୍ବାଦ ଦେଖାଯାଏ। ମେନକା ନିଜକୁ ଦିବ୍ୟଲୋକର ବେଶ୍ୟା/ଅପ୍ସରାଗଣର ଜଣେ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ପ୍ରତି କାମନା ପ୍ରକାଶ କରେ; ତାଙ୍କୁ କାମଦେବ ସଦୃଶ କହି ଆକର୍ଷଣର ଶରୀର-ମନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସେ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରି କହେ—ତପସ୍ବୀ ଗ୍ରହଣ ନ କଲେ ସେ ନଶିଯିବ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀହିଂସା ପାପର ଦୋଷ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଲାଗିବ। ତପସ୍ବୀ ଶିବାଜ୍ଞାଧୀନ ବ୍ରତଧାରୀ ସମୁଦାୟର ଧର୍ମ ଉପସ୍ଥାପନ କରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ-ରକ୍ଷାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ବ୍ରତର ମୂଳ, ବିଶେଷକରି ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ; ପାଶୁପତ ବ୍ରତରେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ କାମସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ବହୁ ତପସ୍ୟା ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ ବୋଲି ସେ ଜଣାନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ—ସ୍ପର୍ଶ, ଦୀର୍ଘ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ—ବ୍ରତଭଙ୍ଗ ଭୟରେ ଜୋଖିମପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରି, ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିନିନ୍ଦା ନୁହେଁ; ବ୍ରତଶୁଦ୍ଧି ରକ୍ଷା ହିଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ମେନକାକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଅନ୍ୟତ୍ର ନିଜ ଇଚ୍ଛା ସାଧିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତପସ୍ବୀଙ୍କ ନିୟମ ଓ ତୀର୍ଥର ଧାର୍ମିକ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।

Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ମୁଖରୁ ଧର୍ମୋପଦେଶମୟ ସଂବାଦ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ମେନକା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମତକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିଶେଷକରି ବ୍ରତଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷୟାସକ୍ତି ଓ କାମସଙ୍ଗର ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମ ବିଷୟରେ କଠୋର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ପରସ୍ପର ଶାପର ଘଟଣା ଘଟେ—ମେନକା ତାଙ୍କୁ ଅକାଳ ବାର୍ଧକ୍ୟ ଲକ୍ଷଣରେ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପ୍ରତିଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ: ସେହି କୁଣ୍ଡଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବାମାତ୍ରେ ଉଭୟେ ପୂର୍ବରୂପ ପୁନଃ ପାଆନ୍ତି, ଯାହା ଜଳର ପବିତ୍ରକାରୀ ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାରକ ଶକ୍ତିକୁ ଦର୍ଶାଏ। ମହିମା ଜାଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ‘ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ଶିବଧାମ, ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ସୁଖଭୋଗ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥର ସର୍ବଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧି ଓ ପାପନାଶକ ସାମର୍ଥ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଘୋଷିତ।

पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ “ପୁଷ୍କର-ତ୍ରୟ” ନାମକ ତିନି ପୁଷ୍କର ଜଳର ତୀର୍ଥ-ପରିଚୟ ଓ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂତ କହନ୍ତି—କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗର ଶୁଭ ସମୟରେ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୂରସ୍ଥ ପ୍ରଧାନ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଖୋଜିଲେ। ଆକାଶବାଣୀ ତିନି ପୁଷ୍କରର ଲକ୍ଷଣ କହିଲା—ଉପରମୁଖୀ ପଦ୍ମ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ-ପୁଷ୍କର, ପାର୍ଶ୍ୱ/ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ମୁଖୀ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟମ-ପୁଷ୍କର, ତଳମୁଖୀ ପଦ୍ମ କନିଷ୍ଠ-ପୁଷ୍କରର ଚିହ୍ନ। ପରେ ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ତିନିଠାରେ ସ୍ନାନାନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶର ମହାଶୁଦ୍ଧିକାରିତା କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ବୃହଦ୍ବଳ ରାଜାଙ୍କ କଥା। ଶିକାର ସମୟରେ ସେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଯୋଗକ୍ଷଣରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ପଦ୍ମକୁ ଧରିଲେ; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦିବ୍ୟ ନାଦ ହେଲା, ପଦ୍ମ ଲୁପ୍ତ ହେଲା ଓ ରାଜା କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ଏହା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ/ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାର ଦୋଷ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନାକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ। ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରି ବିଶେଷକରି ରବିବାରରେ ନିୟମିତ ପୂଜା କରି ଏକ ବର୍ଷରେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପାଇଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ପୁଷ୍କର-ସ୍ନାନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଦାୟକ, ସ୍ଥାପିତ ସୂର୍ଯ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ଦର୍ଶନ ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧିଦାୟକ, ପୁଷ୍କରରେ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ ମହାଯଜ୍ଞଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ଓ ଉତ୍କର୍ଷ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଅଧିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ ହାଟକେଶ୍ୱରଜ-କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବାକ୍ଦୋଷ, ମୌନତା ଆଦି ଦୂର ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ବିବେକୀ ବକ୍ତା ହୁଏ; ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଓ ଉଚ୍ଚ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ତାପରେ ରାଜକଥା। ରାଜା ବଳବର୍ଧନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅମ୍ବୁବୀଚି ଜନ୍ମରୁ ମୂକ। ପିତା ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେବା ପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେହି ମୂକ ଶିଶୁକୁ ରାଜା କରନ୍ତି; ଫଳରେ ରାଜ୍ୟରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ବଢ଼ି ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ; ସେ ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରାଇବାକୁ କହିଲେ। ସ୍ନାନ ମାତ୍ରେ ରାଜାଙ୍କ ବାଣୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ନଦୀର ଶକ୍ତି ଜାଣି ରାଜା ତଟର ମାଟିରୁ ଚତୁର୍ଭୁଜା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଗଢ଼ି, ପବିତ୍ର ଶିଳାପୀଠରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଧୂପ-ଗନ୍ଧ-ଅନୁଲେପନରେ ପୂଜା କରି ଓ ବାକ୍, ବୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନ, ଗ୍ରହଣଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରେ। ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି, ପ୍ରତିମାରେ ବାସ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା, ବିଶେଷକରି ଧଳା ଫୁଲ ଓ ନିୟମଭକ୍ତି ସହ କଲେ ମନୋକାମନା ପୂରଣ ହେବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ଭକ୍ତମାନେ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ବାଗ୍ମୀ ଓ ମେଧାବୀ ହୁଅନ୍ତି, କୁଳ ମୂଢତାରୁ ରକ୍ଷିତ ରହେ; ଦେବୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଧର୍ମଶ୍ରବଣ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥଦାନ/ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଦାନ ଓ ସେଠାରେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଅଶ୍ୱମେଧ-ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ମହାଯଜ୍ଞ ସମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ରୂପେ ବୈଶାଖୀ ରାତିରେ ମହାକାଳ-ଜାଗରର ଗୌରବ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ମହାକାଳଙ୍କ ମହିମା ଅଧିକ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ସୂତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ରୁଦ୍ରସେନଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାଜା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅଳ୍ପ ପରିବାର ସହ ଚମତ୍କାରପୁର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ ମହାକାଳ ସମ୍ମୁଖରେ ରାତିଭରି ଜାଗର କରନ୍ତି। ସେ ଉପବାସ, ଭଜନ-କୀର୍ତ୍ତନ, ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ, ଜପ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରି, ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ-ଶୁଚିତା ପାଳନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତପସ୍ବୀ ଓ ଦୀନ-ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ବିପୁଳ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି। ଏହାର ଫଳରେ ରାଜ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶତ୍ରୁନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଗ୍ରନ୍ଥ କହି, ଭକ୍ତିକୁ ନୀତି-ଧର୍ମର ଶାସନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣସଭା ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗରର କାରଣ ଓ ଫଳ ପଚାରେ। ରାଜା ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା କହନ୍ତି—ବିଦିଶାରେ ଦୀର୍ଘ ଖରା ସମୟରେ ସେ ଦରିଦ୍ର ବଣିକ ଥିଲେ; ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦିଗକୁ ଯାଇ ଚମତ୍କାରପୁର ସମୀପରେ ପଦ୍ମଭରା ସରୋବର ପାଆନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ପଦ୍ମ ବିକ୍ରି କରିବା ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହୁଏ; ଭଙ୍ଗା ମନ୍ଦିରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପୂଜାଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମହାକାଳ-ଜାଗର ଜାଣନ୍ତି। ବ୍ୟବସାୟ ଛାଡ଼ି ପଦ୍ମଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି; ଭୁଖ ଓ ପରିସ୍ଥିତିରେ ରାତିଭରି ଜାଗି ରହନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଆତ୍ମଦାହ କରନ୍ତି। ସେହି ଭକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ସେ କାନ୍ତୀ ଦେଶର ରାଜା ହୋଇ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି, ସ୍ତ୍ରୀ ପୂର୍ବସ୍ମୃତିଯୁକ୍ତ ରାଜକନ୍ୟା ହୋଇ ସ୍ୱୟଂବରରେ ପୁନଃ ମିଳନ କରେ। ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ବାର୍ଷିକ ଜାଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ପାପନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷସନ୍ନିହିତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି।

Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
ସୂତ କହନ୍ତି—ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେଶରେ ଅନେକ ବୃକ୍ଷଛାୟାରେ ଶୋଭିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ତପ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦାନ ଦେଇ ପୋଷଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଆଦର୍ଶ ନରେଶ; ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଜାସୁଖ, ନାଗରିକ ସ୍ଥିରତା ଓ ପ୍ରକୃତି ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏକ ଅଭାବ—ପୁତ୍ର ନଥିଲା। ବଂଶଧର ପାଇଁ ସେ ଚାମତ୍କାରପୁର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୋର ତପ କରି ଭକ୍ତିରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଶିବ ଗୌରୀ ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନରେ ତ୍ରୁଟି ହେବାରୁ ବିବାଦ ହେଲା ଓ ଦେବୀ ଶାପ ଦେଲେ—ପୁତ୍ର ଶୈଶବରେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁଜନିତ ଶୋକର କାରଣ ହେବ। ତଥାପି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପୂଜା, ଉପବାସ-ନିୟମ, ଅର୍ପଣ ଓ ଦାନକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ତାରେ ଜାରି ରଖିଲେ। ପୁନଃ ଶିବ-ପାର୍ବତୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦେବୀ କହିଲେ—ମୋ ବଚନ ଅଟଳ; ଶିଶୁ ମରିବ, କିନ୍ତୁ ମୋ କୃପାରେ ଶୀଘ୍ର ଜୀବନ ପାଇ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବିଜୟୀ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବଂଶଧର ହେବ। ଏହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଯେ କେହି ସେଠାରେ ଉମା-ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରେ, ବିଶେଷକରି ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ, ସେ ଇଷ୍ଟସନ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାମନା ପାଏ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନିର୍ବିଘ୍ନ ରାଜସୂୟ-ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଚାହିଲେ; ଶିବ ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ। ରାଜା ଫେରି ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ କରି ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
ସୂତ ନାଗର ଖଣ୍ଡରେ ସରୋବର-ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ କଲେଶେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମହିମା କହନ୍ତି—ଏହା ‘ସର୍ବପାପନାଶକ’, ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପମୁକ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା ଅଛି। ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ଏକ କାରଣକଥା ଆସେ। ଯଦୁବଂଶୀ ରାଜା କଳଶ ଯଜ୍ଞକୁଶଳ, ଦାନଶୀଳ ଓ ପ୍ରଜାହିତକାରୀ ଥିଲେ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି ମହର୍ଷି ଦୁର୍ବାସା ଆସିଲେ; ରାଜା ସ୍ୱାଗତ, ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ପାଦ୍ୟ-ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଅତିଥିସତ୍କାର କରି ନିଜ ସମ୍ପଦ ଅର୍ପଣ କରି ଆବଶ୍ୟକତା ପଚାରିଲେ। ଦୁର୍ବାସା ପାରଣ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଚାହିଲେ। ରାଜା ବହୁ ପଦାର୍ଥ ପରିବେଶନ କଲେ; ତାହାରେ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଭୋଜନ ପରେ ଦୁର୍ବାସା ମାଂସର ସ୍ୱାଦ/ଗନ୍ଧ ଜାଣି ଏହାକୁ ବ୍ରତନିୟମଭଙ୍ଗ ଭାବି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ—ରାଜା ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟାଘ୍ର ହେବେ। ରାଜା ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରି ଅଜାଣତେ ଦୋଷ ହୋଇଛି ବୋଲି କହି ଶାପଶମନ ମାଗିଲେ। ତେବେ ଦୁର୍ବାସା ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଯଜ୍ଞ ପରି ବିଶେଷ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବ୍ୟତୀତ ବ୍ରତସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟାନ୍ତେ, ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହାରେ ବ୍ରତଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ପରେ ମୋଚନର ଉପାୟ ଦେଲେ—ରାଜାଙ୍କ ନନ୍ଦିନୀ ନାମକ ଗାଈ ପୂର୍ବାର୍ଚିତ ‘ବାଣାର୍ଚିତ’ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଇବ; ସେହି ଦର୍ଶନରେ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ଋଷି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ରାଜା ବ୍ୟାଘ୍ର ହୋଇ ସ୍ମୃତି ହରାଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରି ଶାପାନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତୀର୍ଥଶକ୍ତିକୁ ଅତିଥିଧର୍ମ, ବ୍ରତନିୟମ ଓ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ସହ ଯୋଡ଼େ।

नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୋକୁଳ ସନ୍ନିହିତ ଅରଣ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ଘଟିଥିବା ଧର୍ମ-ନୀତିମୟ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୁଭଲକ୍ଷଣା ନନ୍ଦିନୀ ନାମକ ଧେନୁ ଅରଣ୍ୟାନ୍ତକୁ ଯାଇ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କରେ। ସେ ଏକାନ୍ତରେ ଭକ୍ତିସହ ଲିଙ୍ଗ ସମୀପରେ ଦାଁଡ଼ି ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ଢାଳି ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ନାପନ (ଅଭିଷେକ) କରେ। ପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବାଘ ଆସେ ଏବଂ ଦୈବଯୋଗେ ନନ୍ଦିନୀ ତାହାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼େ। ନନ୍ଦିନୀ ନିଜ ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଗୋକୁଳରେ ବାନ୍ଧା ଥିବା ନିଜ ବଛଡ଼ା ପାଇଁ ଶୋକ କରେ—ଯାହାର ପୋଷଣ ତାହାର ଫେରା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ସେ ବାଘକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ: ମୋତେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ଯିବାକୁ ଦିଅ; ବଛଡ଼ାକୁ ଦୁଧ ପିଆଇ/ସମର୍ପଣ କରି ପୁଣି ଫେରିଆସିବି। ବାଘ ସନ୍ଦେହ କରେ—ମୃତ୍ୟୁମୁଖରୁ କିଏ ଫେରେ? ତେବେ ନନ୍ଦିନୀ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଦୃଢ଼ କରି ଗମ୍ଭୀର ଶପଥ କରେ—ଯଦି ମୁଁ ଫେରିନାସେ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଠକାଇବା, ଅଶୁଚି/ଅନୁଚିତ କର୍ମ, ବିଶ୍ୱାସଘାତ, କୃତଘ୍ନତା, ଗୋ-କନ୍ୟା-ବ୍ରାହ୍ମଣ ହିଂସା, ବ୍ୟର୍ଥ ରନ୍ଧନ ଓ ଅଧର୍ମରୂପ ମାଂସାହାର, ବ୍ରତଭଙ୍ଗ, ଅସତ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟବାକ୍ୟ—ଏହି ମହାପାପଦୋଷ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଅଧ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷା—ଶିବଭକ୍ତି ସତ୍ୟ ସହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ଚରମ ସଙ୍କଟରେ ମଧ୍ୟ ନୀତିମୟ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ହିଁ ପୂଜାର ପ୍ରମାଣ।

कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
ସୂତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମ-ନୀତିମୟ କଥା କହନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ବାଘ ନନ୍ଦିନୀ ଗୋମାତାକୁ ଧରେ; ବଛାକୁ ଦୁଧ ପିଆଇ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସେ ସତ୍ୟଶପଥ କରି କିଛି ସମୟର ମୁକ୍ତି ମାଗେ। ନନ୍ଦିନୀ ବଛା ପାଖକୁ ଯାଇ ସଙ୍କଟ କହି, ମାତୃଭକ୍ତି ଓ ବନନୀତି ଶିଖାଏ—ଲୋଭ, ପ୍ରମାଦ ଓ ଅତି-ବିଶ୍ୱାସରୁ ସାବଧାନ ରହିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଏ। ବଛା ମା’କୁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ସହ ଯିବାକୁ ଚାହେ, କିନ୍ତୁ ନନ୍ଦିନୀ ତାକୁ ଗୋସମୂହ ପାଖେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଗାଈମାନଙ୍କୁ କ୍ଷମା ମାଗି ନିଜ ଅନାଥ ବଛାର ସାମୂହିକ ଯତ୍ନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଗୋସମୂହ ଆପଦକାଳରେ ଶପଥଭଙ୍ଗକୁ ‘ନିର୍ଦୋଷ ଅସତ୍ୟ’ ବୋଲି ମାନିବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ନନ୍ଦିନୀ ସତ୍ୟକୁ ଧର୍ମର ମୂଳ ବୋଲି ଦୃଢ଼ କରି ବାଘ ପାଖକୁ ଫେରେ। ତାଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଦେଖି ବାଘ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରେ ଏବଂ ହିଂସାଜୀବନ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମକଲ୍ୟାଣର ଉପାୟ ପଚାରେ। ନନ୍ଦିନୀ କଳିଯୁଗରେ ଦାନକୁ ପ୍ରଧାନ ସାଧନା କହି, ବାଣ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କଳଶେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କରି ନିତ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ କହେ। ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ବାଘ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ହୈହୟବଂଶୀୟ ରାଜା କଳାଶା ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ ଏବଂ ସ୍ଥାନକୁ ଚମତ୍କାରପୁର କ୍ଷେତ୍ର—ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ, କାମଦ—ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦୀପଦାନ ଓ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଭକ୍ତିଗୀତ-ନୃତ୍ୟାଦି ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ମୁଖେ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଶିବଲୋକ; ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠରେ ମଧ୍ୟ ସମ ଫଳ ମିଳେ।

Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଏକ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଜଣେ ରାଜା ଉମା–ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ମୁଖରେ ନିର୍ମଳ ସରୋବର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଦିଗଅନୁସାରେ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ ଉଲ୍ଲେଖ—ପୂର୍ବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟକୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ ବାପୀ, ଦକ୍ଷିଣେ କପିଳା ନଦୀ (କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ସାଂଖ୍ୟଜନ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ), ଏବଂ ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଛନ୍ତି। ଚାରିପାଖ ଥିବା ବୈଷ୍ଣବୀ ଶିଳାକୁ ପାପନାଶିନୀ କୁହାଯାଇଛି। ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀର ସ୍ଥିତି ଓ ସମ୍ମୁଖରେ ବହୁଥିବା ତ୍ରିବେଣୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥିତ—ଏହା ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ। ତ୍ରିବେଣୀରେ ଦାହ/ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଗୋଷ୍ପଦ-ସଦୃଶ ଚିହ୍ନ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ରୁଦ୍ରକୋଟି/ରୁଦ୍ରାବର୍ତ୍ତ କଥା—ଦର୍ଶନର ପ୍ରାଥମ୍ୟ ଚାହିଁ ଆସିଥିବା ଦକ୍ଷିଣଦେଶୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମହେଶ୍ୱର ‘କୋଟି’ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ଥାନନାମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ (ଆଷାଢ, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାଘ, ଚୈତ୍ର) ଦର୍ଶନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଉପବାସ-ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କପିଳା ଗୋଦାନ, ଷଡକ୍ଷର ଜପ ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପାଠ, ଏବଂ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟାଦି ଭକ୍ତିଅର୍ପଣକୁ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇଟି ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଧାରା ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି। ପ୍ରଥମେ ଉଜ୍ଜୟିନୀକୁ ସିଦ୍ଧସେବିତ ପୀଠ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ, ସେଠାରେ ମହାଦେବ ମହାକାଳ ରୂପେ ବିରାଜିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୈଶାଖମାସରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି-ଭାବରେ ପୂଜା, ଯୋଗିନୀ ଆରାଧନା, ଉପବାସ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ ରାତ୍ରିଜାଗରଣକୁ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୁହି, ପିତୃଉଦ୍ଧାର ଏବଂ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଦିଆଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ବିଶାଳ ପାପନାଶକ ଭୃୂଣଗର୍ତ୍ତ ତୀର୍ଥର ପରିଚୟ ଓ ରାଜା ସୌଦାସଙ୍କ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଥା ଆସେ। ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞକୁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ବିଘ୍ନ କଲା; ନିଷିଦ୍ଧ ମାଂସର ଛଳ ଅର୍ପଣରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାପ ପଡି ରାଜା ରାକ୍ଷସ ହେଲେ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଉପରେ ହିଂସା କରି, ଶେଷରେ କ୍ରୂରବୁଦ୍ଧି ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରି ମାନବରୂପ ଫେରିଲେ; ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମଲିନତା—ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ତେଜହାନି, ଲୋକପରିହାର—ତାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲା। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ସଂୟମର ଉପଦେଶରେ ସେ ଏକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଳଭରା ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡି ତାହାରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବାହାରିଲେ; ଆକାଶବାଣୀ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ମୁକ୍ତି ଘୋଷଣା କଲା। ପରେ ଭୃୂଣଗର୍ତ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଶିବଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇ, ବିଶେଷତଃ କୃଷ୍ଣଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ କୁହି ସ୍ନାନ-ଦାନ ସହ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଆଚରଣର ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ।

नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ କଥନ ମାଧ୍ୟମରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବୀ ଚର୍ମମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଭକ୍ତରାଜା ନଳ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ନିଷଧର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ନଳଙ୍କ ଗୁଣ, ଦମୟନ୍ତୀ ସହ ବିବାହ, ଏବଂ କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ଜୁଆରେ ରାଜ୍ୟହାନି—ଏହା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଏ। ଅରଣ୍ୟରେ ଦମୟନ୍ତୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ନଳ ଅରଣ୍ୟରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଭ୍ରମଣ କରି ଶେଷରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ମହାନବମୀର ପବିତ୍ର ଅବସରରେ ସାମଗ୍ରୀ ନଥିବାରୁ ସେ ମାଟିରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଗଢ଼ି ଫଳ-ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି। ଅନେକ ଉପାଧିଯୁକ୍ତ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଦେବୀଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ଓ ଉଗ୍ର-ରକ୍ଷକ ସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ନଳ ନିର୍ଦୋଷ ପତ୍ନୀ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଯେ କେହି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ସେହି ଦିନେ ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଏ। ଶେଷରେ ଏହା ନାଗରଖଣ୍ଡର ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଅଂଶ ବୋଲି ଉପସଂହାର ରହିଛି।

नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୫ରେ ନଲେଶ୍ୱରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂତ କହନ୍ତି—ରାଜା ନଳ ଯେ ଶିବସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ସେ ଦେବତା ସମୀପରେ ସୁଲଭ; ଭକ୍ତିସହ ଦର୍ଶନ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଫଳ ମିଳେ। ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳର ଏକ କୁଣ୍ଡ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦର୍ଶନ କଲେ କୁଷ୍ଠ ଆଦି ଚର୍ମରୋଗ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। କୁଣ୍ଡଟି ପଦ୍ମ ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଶୋଭିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ସମ୍ବାଦରେ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ନଳଙ୍କୁ ବର ଦେବାକୁ କହନ୍ତି। ନଳ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ରୋଗନିବାରଣ ଚାହାନ୍ତି। ଶିବ ବିଶେଷକରି ସୋମବାର ପ୍ରାତ୍ୟୂଷକାଳେ ସୁଲଭତା ଦେଇ, ବିଧିକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କୁଣ୍ଡସ୍ନାନ ପରେ ଦର୍ଶନ, ସୋମବାର ରାତି ଶେଷେ କୁଣ୍ଡମାଟି ଦେହରେ ଲେପନ, ଏବଂ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ପୁଷ୍ପ-ଧୂପ-ଗନ୍ଧାଦିରେ ପୂଜା। ଶେଷରେ ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କରନ୍ତି, ନଳ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ପୂଜା ଚାଲୁ ରଖିବାର ବ୍ରତ ନେନ୍ତି; ଚିରକଲ୍ୟାଣ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ବିଶେଷକରି ସୋମବାର ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ—ଏହି ଉପଦେଶରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟ/ସୁରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନର ମହିମା କହିଛନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ଦେବଦର୍ଶନ କଲେ ହୃଦୟର ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ; ବିଶେଷକରି ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ଯଦି ରବିବାରେ ପଡ଼େ, ସେ ଦିନ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନରକଗତିରୁ ରକ୍ଷା ପାଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ତାପରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ଗାଲବ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଆସେ। ସେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟନିଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ ଆଚରଣଶୀଳ, କର୍ମକୁଶଳ ଓ କୃତଜ୍ଞ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁତ୍ର ନ ଥିବାରୁ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ଗୃହଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା କଲେ, ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ବିଧିରେ ପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଋତୁନିୟମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ଉପବାସ ସହ ଦୀର୍ଘ ତପ କଲେ। ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଲେ ଏବଂ ସପ୍ତମୀବ୍ରତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବଂଶବର୍ଧକ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲେ। ବଟ ନିକଟେ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ ପୁତ୍ରର ନାମ ‘ବଟେଶ୍ୱର’ ହେଲା। ପରେ ସେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କଲା ଏବଂ ଦେବତା ‘ବଟାଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ସନ୍ତାନଦାତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସପ୍ତମୀ/ରବିବାର ଉପବାସ ସହ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର ମିଳେ; ନିଷ୍କାମ ଉପାସନା ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ନାରଦୋକ୍ତ ଗାଥା ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନଫଳକୁ ଅଧିକ ଉଦ୍ଧାର କରି ଏହି ଭକ୍ତିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ କହେ।

Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭୀଷ୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ପରଶୁରାମଙ୍କ ସହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପୂର୍ବ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଅମ୍ବାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରାଯାଇ, ନିଜ ବାକ୍ୟ ଓ କର୍ମର ଧର୍ମଫଳ ନେଇ ଭୀଷ୍ମ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କେବଳ ବାକ୍ପ୍ରେରଣାରେ କାହାରୋ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ହେଲେ ପାପ କାହାକୁ ଲାଗେ? ଋଷି କହନ୍ତି—ଯାହାର କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ପ୍ରଚୋଦନାରେ ସ୍ତ୍ରୀ ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଦୋଷ ସେହି ପ୍ରଚୋଦକଙ୍କୁ; ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପରେ ସ୍ତ୍ରୀବଧର ପାପକୁ ଭୟଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣହିଂସା ସମାନ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଦାନ-ତପ-ବ୍ରତ ଭଳି ସାଧାରଣ ଉପାୟ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ତୀର୍ଥସେବା ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଭୀଷ୍ମ ଗୟାଶିରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଇ ଆକାଶବାଣୀ ଶୁଣନ୍ତି—ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ୟା-ସମ୍ବନ୍ଧ ଦୋଷରୁ ସେ ଅଯୋଗ୍ୟ; ବରୁଣଦିଗରେ ନିକଟସ୍ଥ ଶର୍ମିଷ୍ଠା-ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ। କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗାରକ-ଷଷ୍ଠୀ (ମଙ୍ଗଳବାରଯୁକ୍ତ ଷଷ୍ଠୀ) ଦିନ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପମୋଚନ ହୁଏ। ଭୀଷ୍ମ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ଶାନ୍ତନୁ ରୂପେ ପରିଚିତ ଆକାଶବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟଧର୍ମକୁ ଫେରିବାକୁ କହେ। ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ ଆଦିତ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରତିମା, ଶିବଲିଙ୍ଗ ଓ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟପୂଜା ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟସପ୍ତମୀ, ଶିବାଷ୍ଟମୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନ-ପ୍ରବୋଧ ଦିନ, ଦୁର୍ଗାନବମୀ ଆଦି ଉତ୍ସବ ଓ କୀର୍ତ୍ତନ-ବାଦ୍ୟ ସହ ପାଳନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ନିୟମିତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଫଳର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତି।

शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶିବଗଙ୍ଗାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତୀର୍ଥ-ନୀତିର ଶିକ୍ଷା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ଦେବଚତୁଷ୍ଟୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସମୀପରେ ‘ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ’ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଭୀଷ୍ମ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ଯେ ତାହାଁରେ ସ୍ନାନ କରି ତାଙ୍କୁ (କଥାର ପ୍ରାମାଣିକ ବକ୍ତା) ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଲୋକ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ମିଥ୍ୟା ଶପଥ କଲେ ଶୀଘ୍ର ଯମଲୋକକୁ ଯାଏ, କାରଣ ତୀର୍ଥ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ଫଳକୁ ବଢ଼ାଇ ଦିଏ। ପରେ ସତର୍କତାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଶୂଦ୍ରଜନ୍ମ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ନାମକ ଯୁବକ ମଜାରେ ମିତ୍ରର ପୁସ୍ତକ ଚୋରି କରି, ପଛରେ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ ଏବଂ ଭାଗୀରଥୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଶପଥ ମଧ୍ୟ କରେ। ‘ଶାସ୍ତ୍ର-ଚୌର୍ୟ’ ଓ ଅନୀତିକର ବାକ୍ୟର ଫଳରେ ତାହାର ଶୀଘ୍ର କୁଷ୍ଠ, ସମାଜ-ତ୍ୟାଗ ଓ ଶାରୀରିକ ବିକଳତା ହୁଏ। ଶେଷରେ ଉପଦେଶ—ହାସ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ପବିତ୍ର ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଶପଥ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଧର୍ମ ହେଉଛି ସଂଯମିତ ବାଣୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ।

विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
ସୂତ ଏକ ପରମ୍ପରା କଥା କହନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ହସ୍ତିନାପୁର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଦୁର ଅପୁତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିର ପରଲୋକ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି। ଗାଲବ ଋଷି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ୱୀକୃତ ‘ପୁତ୍ର’ର ବାରଟି ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ କରି କହନ୍ତି—କୌଣସି ରୂପରେ ପୁତ୍ରସନ୍ତାନ ନଥିଲେ ପରଲୋକରେ ଦୁଃଖଦ ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ। ଏହା ଶୁଣି ବିଦୁର ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ଗାଲବ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ତଶୃଙ୍ଗ ଓ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ର ସମୀପର ମହାପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ‘ପୁତ୍ରବୃକ୍ଷ’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବିଦୁର ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରି ପୁତ୍ର-ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି କରନ୍ତି; ପରେ ବଟତଳେ ମାହେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଅଶ୍ୱତ୍ଥତଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ–ଶିବ–ବିଷ୍ଣୁ ତ୍ରିଦେବ ସଂକୁଳ ଗଢ଼ନ୍ତି। ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟପୂଜା ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ, ସେମାନେ ବଂଶପରମ୍ପରାରେ ଚାଲାଇବେ ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। କାଳବିଶେଷ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ରବିବାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା, ସୋମବାର ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଶିବପୂଜା, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନ–ପ୍ରବୋଧନ ବ୍ରତରେ ସାବଧାନ ଆରାଧନା। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର (ପାକଶାସନ) କାରଣରେ ଲିଙ୍ଗ ମାଟିରେ ଢାକିଯାଏ; ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ତାହାର ସ୍ଥାନ କହେ। ବିଦୁର କ୍ଷେତ୍ର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରି ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଧନ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୃତ୍ତି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଶେଷରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରନ୍ତି।

Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
ଏହି ଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ‘ମହିତ୍ଥା/ମହିତ୍ଥ’ କ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା କହନ୍ତି—ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏବଂ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରାଧିକାରଯୁକ୍ତ ‘ଶୋଷଣୀ ବିଦ୍ୟା’ର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ; ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ‘ଚମତ୍କାରପୁର’ ନାମକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବରଦାୟିନୀ ମହିତ୍ଥା ଦେବତା ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଧ୍ୟାୟଟି ତୀର୍ଥ-ମାନଚିତ୍ର ପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କର ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ନରାଦିତ୍ୟ’ ରୂପେ ରୋଗଶମନ ଓ ରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି; ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ‘ଗୋବର୍ଧନଧର’ ରୂପେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଗୋକ୍ଷେମ ଦିଅନ୍ତି; ନରସିଂହ, ବିଘ୍ନହର ବିନାୟକ, ଏବଂ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ, ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଦର୍ଶନ-ପୂଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆସେ—ହାଟକେଶ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଧନଦାନ କରି, ନିତ୍ୟ ସ୍ମରଣ-ପୂଜାର ଭାର ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥୀରେ ମୋଦକାଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ଓ ବିଘ୍ନମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ‘ଶର୍ମିଷ୍ଠା-ତୀର୍ଥ’ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଫଳପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ସୋମବଂଶୀୟ ରାଜା ବୃକଙ୍କ ଘଟଣା କହନ୍ତି—ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଜାହିତେ ନିରତ। ତାଙ୍କ ରାଣୀ ଅଶୁଭ ଲଗ୍ନରେ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ରାଜା ଜ୍ୟୋତିଷରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ; ସେମାନେ ତାକୁ ‘ବିଷକନ୍ୟା’ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି କହିଲେ—ତାଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ପତି ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମରିବେ, ଯେଉଁ ଘରେ ସେ ରହିବ ସେଠାରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସି ନାଶ ହେବ; ପିତୃକୁଳ ଓ ପତିଗୃହ ଉଭୟ ଧ୍ୱଂସ ପାଇବ। ରାଜା କନ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ମନା କରନ୍ତି ଏବଂ କର୍ମସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି—ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ ଅବଶ୍ୟ ଫଳ ଦେଏ; ବଳ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ୍ତ୍ର, ତପ, ଦାନ, ତୀର୍ଥସେବା କିମ୍ବା କେବଳ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା କର୍ମଫଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୋକିହେବ ନାହିଁ। ଯେପରି ବଛଡ଼ା ଅନେକ ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ମାଆକୁ ଖୋଜି ପାଏ, ତେପରି କର୍ମଫଳ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଆସେ; ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଦୀପ ନିଜେ ନିବିଯାଏ, କର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ବିଷୟକ ଲୋକୋକ୍ତି ସହ, ଧର୍ମରେ ରହି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଓ ପୂର୍ବକର୍ମର ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବା—ଏହି ନୀତି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ।

शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୨ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା-ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସୂତ କହନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ସତ୍ତ୍ୱେ ରାଜା “ବିଷକନ୍ୟା” ବୋଲି ଖ୍ୟାତ କନ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ପରେ ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜା ନିହତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ନଗରରେ ଆତଙ୍କ ଛାଏ। ଲୋକେ ବିପତ୍ତିର କାରଣ କନ୍ୟାକୁ ମାନି ତାଙ୍କ ବଧ ଓ ନିର୍ବାସନ ଦାବି କରନ୍ତି; ଲୋକନିନ୍ଦା ଶୁଣି ସେ ବୈରାଗ୍ୟସଦୃଶ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ହାଟକେଶ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଜାଗେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ଅବହେଳିତ ନାରୀ ଥିଲା; ଭୟଙ୍କର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତୃଷ୍ଣାରେ ଦୟାକରି ତୃଷିତ ଗାଈକୁ ନିଜର ଅଳ୍ପ ଜଳ ଦେଇଥିଲା—ସେହି ପୁଣ୍ୟବୀଜ ହେଲା। କିନ୍ତୁ “ବିଷକନ୍ୟା” ଅବସ୍ଥାର ଅନ୍ୟ କର୍ମସୂତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି—ସେ କେବେ ଗୌରୀ/ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ଭାଙ୍ଗି ଖଣ୍ଡିତ କରିଥିଲା, ତାହାର ଦୁଷ୍କର୍ମଫଳ ପକ୍ୱ ହେଲା। ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସେ ଋତୁଅନୁସାରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା, ନିୟମ ଉପବାସ, ପୂଜା ଓ ଅର୍ପଣରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରେ। ପରୀକ୍ଷାରେ ଶଚୀ (ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ) ବର ଦେବାକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାହା ଅସ୍ୱୀକାର କରି କେବଳ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଶରଣ ଘୋଷଣା କରେ। ଶେଷରେ ଶିବ ସହିତ ପାର୍ବତୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ତୁତି ଗ୍ରହଣ କରି ବର ଦେଇ, ସେକୁ ଦିବ୍ୟରୂପ ଦାନ କରି ସେଠାକୁ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନେ ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଆନ୍ତି; ସ୍ନାନ-ଦାନରେ ଗୁରୁ ପାପ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଶିବଲୋକ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।

सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୋମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ରତ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂତ କହନ୍ତି—ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୋମବାର ପୂଜା କରିବାର ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯକ୍ଷ୍ମା (କ୍ଷୟରୋଗ) ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୋମଙ୍କ ରୋଗର କାରଣ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ସତାଇଶି କନ୍ୟା (ନକ୍ଷତ୍ର)ଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ମଧ୍ୟ ସୋମ ରୋହିଣୀ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେଲେ। ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀମାନେ ଅଭିଯୋଗ କଲେ; ଦକ୍ଷ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରୁ ସୋମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ସୋମ ସୁଧାରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ପୁଣି ସେଇ ଆଚରଣ କଲେ, ତେଣୁ ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୟରୋଗର ଶାପ ଦେଲେ। ସୋମ ଅନେକ ଚିକିତ୍ସା ଓ ବୈଦ୍ୟ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ବୈରାଗ୍ୟ ଧରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରି ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ଋଷି ରୋମକଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ। ରୋମକ କହିଲେ—ଶାପ ସିଧାସଳଖ ନିବାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶିବଭକ୍ତିରେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଶମିତ ହୁଏ; ସୋମ ଅଠଷଠି ତୀର୍ଥରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କରନ୍ତୁ। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା କରି, ଶାପସତ୍ୟ ରକ୍ଷା କରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପକ୍ଷାନୁସାରେ ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟର ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସୋମଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସୋମବାର ଦିନ ଶିବଙ୍କ ବିଶେଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ; ଶେଷରେ ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥରେ ସୋମେଶ୍ୱର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୪ରେ ସୂତ ମୁନି ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହିଛନ୍ତି। ‘ଚମତ୍କାରୀ ଦେବୀ’ଙ୍କୁ ଏକ “ଚମତ୍କାର-ନରେନ୍ଦ୍ର” ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ନବସ୍ଥାପିତ ନଗର ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ, ବିଶେଷକରି ଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ମହାନବମୀ ଦିନ ଦେବୀପୂଜା କଲେ ବର୍ଷଭରି ଅଭୟ ମିଳେ—ଦୁଷ୍ଟ ସତ୍ତା, ଶତ୍ରୁ, ରୋଗ, ଚୋର ଓ ଅନ୍ୟ ହାନିରୁ ରକ୍ଷା ହୁଏ। ଶୁକ୍ଳାଷ୍ଟମୀରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଏ; ନିଷ୍କାମ ସାଧକ ଦେବୀକୃପାରେ ସୁଖ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲଭେ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଦଶାର୍ଣ୍ଣର ରାଜା ଚିତ୍ରରଥ ଶୁକ୍ଳାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ବିଶାଳ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପଚାରିଲେ ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କହନ୍ତି—ସେ ଦେବୀସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ଟିଆ ଥିଲେ; ଘୋସାକୁ ଯାଉଥିବା-ଆସୁଥିବା ବେଳେ ଅଜାଣତେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ହୋଇଯାଉଥିଲା, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ଜାତିସ୍ମର ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହାରୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଅକସ୍ମାତ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କଲେ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଶିକ୍ଷା ମିଳେ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ଭକ୍ତିସହ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ପାପ ନାଶ କରେ, ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଏ, ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସହାୟ କରେ; ଯେ ଏକ ବର୍ଷ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ରଖେ, ସେ ତିର୍ୟକ୍ ଯୋନିରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଏ ନାହିଁ।

Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଦେବମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା ଏକ ସରୋବର ତଟରେ ଆନର୍ତ ରାଜା (ସୁହୟ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ) ‘ଆନର୍ତେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଅଙ୍ଗାରକ-ଷଷ୍ଠୀ ଦିନ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ରାଜାଙ୍କ ପରି ସିଦ୍ଧି ମିଳେ—ଏହା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ସେ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ତାପରେ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ସିଦ୍ଧସେନ ନାମକ ବଣିକଙ୍କ କାରଭାନ ଥକିଥିବା ଏକ ଶୂଦ୍ର ସେବକକୁ ନିର୍ଜନ ମରୁଭୂମିରେ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ରାତିରେ ସେ ଶୂଦ୍ର ‘ପ୍ରେତ-ରାଜ’କୁ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ଦେଖେ; ସେମାନେ ଆତିଥ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଦିଏ, ଏହି ଘଟଣା ପ୍ରତିରାତି ହୁଏ। ପ୍ରେତ-ରାଜ କହେ—ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ନିକଟ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ମହାବ୍ରତଧାରୀ କଠୋର ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ମୋର ରାତ୍ରିକାଳୀନ ସମୃଦ୍ଧି; ସେ ତପସ୍ୱୀ କପାଳପାତ୍ରରେ ରାତିରେ ଶୁଦ୍ଧି କରନ୍ତି। ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସେ କପାଳକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସଙ୍ଗମରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଓ ଗୟାଶିର ତୀର୍ଥରେ ପତ୍ରରେ ଲିଖିତ ନାମ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ। ଶୂଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ଧନ ପାଇ କପାଳ-ବିଧି ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ୍ପନ୍ନ କରେ; ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ପରଲୋକ ଗତି ଉନ୍ନତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସେ ଶୂଦ୍ର ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହି ‘ଶୂଦ୍ରକେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟ, ଦାନ ଓ ଭୋଜନଦାନରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି, ଅଳ୍ପ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ମଧ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞ ସମ ଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଉପବାସମୃତ୍ୟୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୬ରେ ସୂତ ‘ରାମହ୍ରଦ’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ-ସରୋବରର ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ରୁଧିର (ରକ୍ତ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି କଥା ଚାଲିଛି। ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ପିତୃତର୍ପଣ ତ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, ତିଳ ଆଦିରେ ଶାସ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧ; ରକ୍ତର ସମ୍ବନ୍ଧ ଅନ୍ୟ, ଅନୁଚିତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କୁହାଯାଏ—ତେବେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ (ପରଶୁରାମ) କାହିଁକି ଏପରି କଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି ଏହା ବ୍ରତ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ହୈହୟ ରାଜା ସହସ୍ରାର୍ଜୁନ (କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ) ଦ୍ୱାରା ମହର୍ଷି ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ବଧ ଏହାର ମୂଳ। କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼େ—ଜମଦଗ୍ନି ରାଜାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସତ୍କାର କରି, ଅଦ୍ଭୁତ ‘ହୋମଧେନୁ/କାମଧେନୁ-ସଦୃଶ’ ଗାଈର ଶକ୍ତିରେ ରାଜା ଓ ସେନା ପାଇଁ ଅପାର ଆତିଥ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ରାଜା ରାଜ୍ୟ-ସେନା ଲାଭ ପାଇଁ ଗାଈଟିକୁ ନେବାକୁ ଲୋଭ କରେ; ଜମଦଗ୍ନି ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି—ସାଧାରଣ ଗାଈ ମଧ୍ୟ ଅବଧ୍ୟ, ଗାଈକୁ ବସ୍ତୁ କରି ହଡ଼ପ କରିବା ଘୋର ଅଧର୍ମ। ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକେ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି; ଗାଈର ଶକ୍ତିରୁ ପୁଲିନ୍ଦ ରକ୍ଷକ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ରାଜସେନାକୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ରାଜା ଗାଈ ଛାଡ଼ି ପଛକୁ ଫେରେ, ଏବଂ ‘ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ରାମ ଆସିବେ’ ବୋଲି ସଚେତନତା ମିଳେ—ଏଭଳି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଧର୍ମ, ଅତିଥିଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ବୀହିଂସାର ସୀମା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
ସୂତ କହନ୍ତି—ପରଶୁରାମ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ଆସି ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ରମ ଧ୍ୱଂସ, କୁଳଧେନୁ ଆହତ। ଋଷିମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଜାଣିଲେ ଯେ ପିତା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ମାତା ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ରଘାତରେ ଗୁରୁତର ଆହତ। ସେ ଶୋକ କରି ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ପିତାଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଋଷିମାନେ ପିତୃତର୍ପଣ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେବାକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରଶୁରାମ ପ୍ରତିଶୋଧଧର୍ମରେ ଭିତ୍ତିକୃତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ—ନିରପରାଧ ପିତୃବଧ ଓ ମାତାଙ୍କ ଘୋର ଘାଉର ପ୍ରତିକାର ସ୍ୱରୂପ ପୃଥିବୀକୁ ‘କ୍ଷତ୍ରିୟଶୂନ୍ୟ’ ନ କରିଲେ ମୋତେ ଦୋଷ ହେବ। ସେ କହିଲେ, ପିତାଙ୍କୁ ଜଳରେ ନୁହେଁ, ଅପରାଧୀମାନଙ୍କ ରକ୍ତରେ ତୃପ୍ତ କରିବି। ତାପରେ ହୈହୟ ସେନା ଓ ବନ୍ୟ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସହ ମହାଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଦୈବବଶାତ୍ ହୈହୟ ରାଜା ଧନୁ, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା କିଛି ଚଳାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା। ପରଶୁରାମ ତାଙ୍କ ଭୁଜା କାଟି ଶିରଚ୍ଛେଦ କରି ରକ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରାଇ, ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଗର୍ତ୍ତରେ ତାହା ଢାଳିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—ଏଭଳି ତୀର୍ଥସଂଯୁକ୍ତ ପିତୃତର୍ପଣର କାରଣ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ କର୍ମଧର୍ମ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।

पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Chapter 68 continues the transmitted discourse with Sūta as narrator. The episode describes the aftermath of Bhārgava (Paraśurāma) establishing a kṣatriya-less order through violent retribution, after which blood is gathered and conveyed to a pit (garta) associated with ancestral origin (paitṛkī / pitṛ-sambhavā). The narrative then shifts from martial action to ritual resolution: Bhārgava bathes in the blood, prepares abundant sesame (tila), and performs pitr̥-tarpaṇa with the apasavya orientation, in the presence of brahmins and other ascetics as direct witnesses, thereby fulfilling a stated pledge and becoming “free from sorrow” (viśoka). Subsequently, in a world described as bereft of kṣatriyas, he performs an aśvamedha and gives the entire earth as dakṣiṇā to brahmins. The brahmins respond with a governance principle—‘one ruler is remembered’—and instruct him not to remain on their land. A further exchange culminates in a threat to dry the ocean with a fire-weapon; hearing this, the ocean, fearful, withdraws as desired. The chapter thus interweaves ethical tension (violence and authority), ritual technology (tarpaṇa, aśvamedha, dāna), and cosmological geography (ocean’s retreat) as an explanatory charter for place and practice.

रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
ସୂତ କହନ୍ତି—କ୍ଷତ୍ରିୟ ନ ଥିବା ଅବସ୍ଥା ଆସିଲେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରଜ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ନୂତନ ଶାସକ ହେଲେ। ଶକ୍ତି ବଢ଼ିବା ସହିତ ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରି ଦମନ କଲେ। ପୀଡ଼ିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭାର୍ଗବ ରାମ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ, ଅଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦତ୍ତ ଭୂମି ପୁନଃ ଦେବାକୁ ଓ ଅତ୍ୟାଚାରୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିକାର ମାଗନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ରାମ ଶବର, ପୁଲିନ୍ଦ, ମେଦ ଆଦି ସହଯୋଗୀଙ୍କ ସହ ଯାଇ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ପ୍ରଚୁର ରକ୍ତ ଗୋଟିଏ ଗର୍ତ୍ତରେ ପୁରି ପିତୃତର୍ପଣ କରନ୍ତି; ପରେ ଭୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ଏକୋଇଶିଥର (ସାତଥର କରି ତିନି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ) କ୍ଷତ୍ରିୟଶୂନ୍ୟ ହେଲା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି ଏବଂ ତର୍ପଣରେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏକୋଇଶିତମ ତର୍ପଣରେ ଅଶରୀରୀ ପିତୃବାଣୀ ନିନ୍ଦିତ କର୍ମ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ କହି, ତୃପ୍ତି ଜଣାଇ ବର ଦିଏ। ରାମ ଚାହାନ୍ତି—ଏହି ତୀର୍ଥ ମୋ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ, ରକ୍ତଦୋଷରହିତ ହେଉ, ତପସ୍ବୀମାନେ ଏଠାରେ ସେବନ କରୁନ୍ତୁ। ପିତୃମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଏହି ତର୍ପଣଗର୍ତ୍ତ ‘ରାମହ୍ରଦ’ ନାମରେ ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତ ହେବ; ଏଠାରେ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ଫଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଗତି ମିଳେ। ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶସ୍ତ୍ରହତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପ୍ରେତଦଶା କିମ୍ବା ନରକରେ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ସର୍ପଦଂଶ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ବନ୍ଧନ ଆଦି ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୋକ୍ଷଦାୟକ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣର ଫଳ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିତୃମେଧ ଓ ସୌତ୍ରାମଣୀ ସମାନ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।

Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କାର୍ତ୍ତିକେୟ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପାପନାଶିନୀ ‘ଶକ୍ତି’ ଓ ସେଇ ଶକ୍ତିର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଶାଳ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳଯୁକ୍ତ କୁଣ୍ଡର ମହିମା କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା କଲେ ଜୀବନଭରି ସଞ୍ଚିତ ପାପ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶି ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଋଷିମାନେ ଶକ୍ତିର କାଳ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବ ପଚାରନ୍ତି। ତାପରେ ସୂତ ତାରକାସୁରର କାରଣକଥା କହନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ବଂଶଜ ଦାନବ ତାରକ ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଘୋର ତପ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ଶିବ ତାକୁ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରାୟ ଅଜେୟତାର ବର ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ତାକୁ ବଧ କରିବେ ନାହିଁ—ଏହି ଗୁପ୍ତ ନିୟମ ରହେ। ବରବଳରେ ତାରକ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୀଡ଼ା ଦିଏ; ସେମାନଙ୍କ ଉପାୟ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି। ବୃହସ୍ପତି ତତ୍ତ୍ୱନ୍ୟାୟ କହନ୍ତି—ଶିବ ନିଜ ବରପ୍ରାପ୍ତକୁ ନଶ୍ଟ କରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶିବପୁତ୍ରକୁ ସେନାନୀ କରି ତାରକକୁ ଜୟ କରାଇବା ଦରକାର। ଶିବ ପାର୍ବତୀ ସହ କୈଳାସକୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଭୟରେ ବାୟୁକୁ ପଠାଇ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରିୟାରେ ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି। ଶିବ ତେଜସ୍ୱୀ ବୀର୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି କେଉଁଠି ରଖିବା ପଚାରିଲେ ଅଗ୍ନି ଧାରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ପୃଥିବୀର ଶରସ୍ତମ୍ବରେ ରଖିଦିଏ। ଛଅ କୃତ୍ତିକା ସେଇ ବୀଜର ରକ୍ଷକ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ସ୍କନ୍ଦ/କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମ ଓ ତାରକବଧର ପୂର୍ବଭୂମିକା। ଏଭଳି ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିର ସଂୟମ-ସ୍ଥାନାନ୍ତର ସହ ତୀର୍ଥକୁଣ୍ଡର ପାବନତା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
ସୂତ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ କୌମାର-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଏକ ପବିତ୍ର ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଅପାର ତେଜରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; କୃତ୍ତିକାମାନେ ଆସି ସ୍ତନ୍ୟପାନ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ରୂପ ବହୁମୁଖ-ବହୁଭୁଜ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବଗଣ ସମବେତ ହୋଇ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ-ନୃତ୍ୟ ସହ ଉତ୍ସବ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ “ସ୍କନ୍ଦ” ନାମ ଦେଇ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଅଚ୍ୟୁତ ବିଜୟଶକ୍ତି, ମୟୂରବାହନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କ ଦିଆ ଦିବ୍ୟାୟୁଧ ପାଆନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ତାରକଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମରେ ସ୍କନ୍ଦ ଛାଡ଼ିଥିବା ଶକ୍ତି ତାରକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭେଦି ଦାନବଭୟକୁ ଶେଷ କରେ। ବିଜୟ ପରେ ରକ୍ତଚିହ୍ନିତ ଶକ୍ତିକୁ ‘ପୁରୋତ୍ତମ’ ନଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ରକ୍ତଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତକୁ ସ୍ଥିର ଓ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି। ପରେ ପର୍ବତ ହଲିବାରୁ ଚମତ୍କାରପୁର କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହାନିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ଶାପ ଦେବାକୁ ଧମକ ଦିଅନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ସର୍ବହିତର ନୀତିକଥା କହି ସେମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି, ଅମୃତରେ ମୃତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦିଅନ୍ତି, ଶିଖରରେ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରି ଦେବୀ—ଆମ୍ବବୃଦ୍ଧା, ଆମ୍ରା, ମାହିତ୍ଥା, ଚମତ୍କରୀ—ଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ପର୍ବତକୁ ଅଚଳ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଏହି ବସତି ସ୍କନ୍ଦପୁର (ଚମତ୍କାରପୁର ନାମରେ ମଧ୍ୟ) ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ; ସ୍କନ୍ଦ, ଚାରି ଦେବୀ ଓ ଶକ୍ତିର ନିତ୍ୟ ପୂଜା ହେଉ, ବିଶେଷତଃ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀରେ। ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ସେ ଦିନ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ସ୍କନ୍ଦ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା ପରେ ଶକ୍ତିରେ ପିଠି ସ୍ପର୍ଶ/ଘସିଲେ ଏକ ବର୍ଷ ରୋଗମୁକ୍ତି ମିଳେ।

हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କେବେ ଓ କିପରି ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ପ୍ରଥମେ ବଂଶ-ବିବାହ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ—ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଓ ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବାଣୁମତୀଙ୍କ ବିବାହ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରବଂଶରେ ହୁଏ; ଯାଦବ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଆଦିଙ୍କ ସହ କୌରବମାନେ ଓ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ସପରିବାର ଦ୍ୱାରାବତୀ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସମୃଦ୍ଧ ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରି ହାଟକେଶ୍ୱରଦେବ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ପାପନାଶକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ ସେଠାର ଅସାଧାରଣ ମହିମା କହି ପାଞ୍ଚ ଦିନ ରହିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି; ନିଜ ଘୋର ପାପମୋଚନର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ତୀର୍ଥ ଓ ଆୟତନ ଦର୍ଶନର ସୁଯୋଗକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କର୍ଣ୍ଣ, ଶକୁନି, କୃପ ଆଦି ଓ ଅନେକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ସେନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତପୋବନରେ ବିଘ୍ନ ନ ହୁଏ; ବେଦପାଠ ଧ୍ୱନି ଓ ଯଜ୍ଞଧୂମରେ ଚିହ୍ନିତ ତପସ୍ୱୀପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ ହୁଏ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନିୟମ—ନିୟମିତ ସ୍ନାନ, ଦୀନ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ଦାନ, ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣ, ହୋମ-ଜପ-ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଧ୍ୱଜ, ଶୁଦ୍ଧିକରଣ, ମାଳା ଓ ଉପହାର ସହ ଦେବାଳୟ ପୂଜା; ପଶୁ, ବାହନ, ଗୋ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଶିବିରକୁ ଫେରି ତୀର୍ଥ, ଆୟତନ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବିସ୍ମୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଆରମ୍ଭବାକ୍ୟରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଯୋଧନ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାପକ୍ଷୟ କରି ମୋକ୍ଷହେତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ–ଭାନୁମତୀଙ୍କ ରାଜବିବାହର ମହୋତ୍ସବ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ, ବେଦପାଠ ଓ ଲୋକୋତ୍ସବରେ ନଗର ଆନନ୍ଦମୟ ହୁଏ। ନବମ ଦିନ କୁରୁ–ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ (ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ/ମାଧବ)ଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି କହନ୍ତି—ଯିବାକୁ ମନ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଆବଶ୍ୟକ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି। ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଅନର୍ତ୍ତ ଦେଶ ଯାତ୍ରାରେ ସେମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖିଥିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପରୂପର ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ରହିଛି, ମହାନ ବଂଶ ଓ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ସେହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ-ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଚାହାନ୍ତି ଓ ପୁନଃ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଫେରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ମାଧବ ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରି, ଦର୍ଶନ ଓ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ସମ୍ମତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି କୁରୁ, ପାଣ୍ଡବ ଓ ଯାଦବମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଭୂମି-ଅନୁମତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧିରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟତ୍ୱ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ଥାନର ସୀମିତତା ଓ ପୂର୍ବ ଦିବ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ବିଚାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମହେତୁ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଅସ୍ୱୀକାର ଅନୁଚିତ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି। ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜାଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ ଓ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳେ; ଶେଷରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମରେ ନିର୍ମାଣକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।

कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସୂତ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାକେନ୍ଦ୍ରିକ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି। ଶତପୁତ୍ରବାନ୍ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାରେ 101ଟି ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ମିଶି ପାଞ୍ଚଟି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀ, କୁନ୍ତୀ, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଭାନୁମତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାପନର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି, ଯାହା ରାଜକୁଳରେ ବ୍ୟାପକ ଭକ୍ତି-ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଦର୍ଶାଏ। ତାପରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ପରିବେଶର ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ର—ବିଦୁର, ଶଲ୍ୟ, ଯୁଯୁତ୍ସୁ, ବାହ୍ଲୀକ, କର୍ଣ୍ଣ, ଶକୁନି, ଦ୍ରୋଣ, କୃପ ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା—‘ପରମା ଭକ୍ତି’ରେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ‘ବର-ପ୍ରାସାଦ’ ନାମକ ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ଦିରରେ ନିଜ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଶିଖରଯୁକ୍ତ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାସାଦରେ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତା’ପରେ ସାତ୍ୱତ/ଯାଦବ—ସାମ୍ବ, ବଳଭଦ୍ର, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଆଦି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦଶଟି ପ୍ରଧାନ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେଠାରେ ବସବାସ କରି, ଧନ, ଗ୍ରାମ, କ୍ଷେତ୍ର, ଗୋ, ବସ୍ତ୍ର, ସେବକ ଆଦିର ବହୁ ଦାନ କରି, ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ନେନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ବିଶେଷତଃ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
ସୂତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପୁଣ୍ୟଇତିହାସ କହନ୍ତି—ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏକ ଅନୁତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ଦାନ କଲେ, ସେଠାରେ ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା। ପରେ କଳିଯୁଗର ଦୋଷରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଷଣ୍ମୁଖ (ସ୍କନ୍ଦ/କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କ ହସ୍ତେ ଅର୍ପଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଓ ପିତୃଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଗାଙ୍ଗେୟ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ସେଠାରେ ନିବାସ କଲେ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗ ସମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଏବଂ ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ—ଏହି କାଳବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ମହାସେନଙ୍କ ଭବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ/ମନ୍ଦିର ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ କୌତୁହଳରେ ଆସି ପବିତ୍ର ନଗରୀକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଯଜ୍ଞ କରି ଯଥାବିଧି ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ। ସେ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ‘ଦେବଯଜନ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ସେଠାରେ ଠିକ୍ ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଅନ୍ୟତ୍ର ଶତ ଯଜ୍ଞର ସମାନ—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଘୋଷିତ।

Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ‘ଭାସ୍କର-ତ୍ରୟ’—ମୁଣ୍ଡୀର, କାଳପ୍ରିୟ ଓ ମୂଳସ୍ଥାନ—ଏଇ ତିନି ଶୁଭ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୋକ୍ଷଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତିନି ରୂପ ସହ ସମୟ-ସନ୍ଧିର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦିଆଯାଇଛି: ରାତି ଶେଷେ ମୁଣ୍ଡୀର, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ କାଳପ୍ରିୟ, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା/ରାତି ପ୍ରବେଶେ ମୂଳସ୍ଥାନ। ହାଟକେଶ୍ୱରଜ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନବିନ୍ୟାସ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟଙ୍କର କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡିତ; ତାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ଅନେକ ଉପାୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳେନି। ସେତେବେଳେ ଏକ ପଥିକ ଅତିଥି ନିଜ କଥା କହେ: ତିନି ବର୍ଷ ଧରି କ୍ରମେ ତିନି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଉପାସନା—ଉପବାସ, ନିୟମ, ରବିବାର ବ୍ରତ, ଜାଗରଣ ଓ ସ୍ତୁତି—କରି ସେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ସ୍ୱପ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ କର୍ମକାରଣ (ସୁନା ଚୋରି) ପ୍ରକାଶ କରି, ରୋଗ ହରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚୋରି ତ୍ୟାଗ ଓ ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନର ନୀତି ଦେନ୍ତି। ଏହାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଦମ୍ପତି ମୁଣ୍ଡୀର ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମାନେନି। ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ତିନି ତେଜୋମୟ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ସେମାନେ ହିଁ ତିନି ଭାସ୍କର—ଏବଂ ରୋଗ ସାରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଭକ୍ତ ତିନିଟି ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କଲେ ସେମାନେ ସେଠାରେ ତ୍ରିକାଳ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ରହିବେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ରବିବାର (ହସ୍ତାର୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ) ତିନି ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପୁଷ୍ପ-ଧୂପରେ ତିନି ସନ୍ଧିକାଳରେ ପୂଜା କରି ଶେଷେ ଭାସ୍କରଧାମ ପାଉଥାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସମୟୋଚିତ ତ୍ରୟଦର୍ଶନ ଦୁଷ୍କର କାମନା ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ କଥା ନୀତିସୁଧାର—ଚୋରିତ୍ୟାଗ ଓ ଦାନ—କୁ ପ୍ରଧାନ କରେ।

हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବ-ଉମା ବେଦିମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ ବିବାହ ପୂର୍ବେ ଓଷଧିପ୍ରସ୍ଥରେ ଏବଂ ବିସ୍ତାରରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘଟିଥିଲା ବୋଲି କିପରି ସ୍ମରଣ ହୁଏ? ସୂତ ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରାଚୀନ ଚକ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପରେ ଦକ୍ଷ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ବିବାହକଥା କହି ଏହି ସନ୍ଦେହ ନିରାକରଣ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷ ମହା ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀ, ଭଗ ନକ୍ଷତ୍ର, ରବିବାର ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶିବ ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ଆଦି ବିଶାଳ ଗଣ ସହ ଆଗମନ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରେ ଏକ ନୀତି-ଧର୍ମ ଘଟଣା ହୁଏ—କାମାବିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମା ସତୀଙ୍କ ଘୁଂଘଟ ଢାକା ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖି ନେନ୍ତି; ତେଣୁ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ପତିତ ବୀଜରୁ ଅଙ୍ଗୁଠିମାତ୍ର ‘ବାଳଖିଲ୍ୟ’ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ; ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ତପସ୍ଥଳ ମାଗି ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶିବ ସତୀ ସହିତ ପ୍ରାଣୀଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବେଦିମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଦର୍ଶନ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ବିବାହସଂସ୍କାରର ମଙ୍ଗଳ, ଦେଇଥାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣି ବୃଷଭଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ ବିବାହାଦି କର୍ମ ନିର୍ବିଘ୍ନ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ତପ କରିଥିଲେ। ସୂତ ଦିଗ୍-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଦର୍ଶାଇ ‘ରୁଦ୍ରଶୀର୍ଷ’ ପୀଠ/ଆସନ ଓ ସେଠାର କୁଣ୍ଡର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି; ତୀର୍ଥଶକ୍ତି ଏଠାରେ କଥାର ମୂଳ। ପରେ ନୀତି-ଆଚାର ଘଟଣା: ଅନୈତିକ ସମ୍ପର୍କର ଅଭିଯୋଗରେ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନିଜ ନିର୍ଦୋଷତା ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସାକ୍ଷୀରେ “ଦିବ୍ୟ-ଗ୍ରହ” (ଲୋକସମ୍ମୁଖ ପରୀକ୍ଷା) କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଦେବ କହନ୍ତି—ଶୁଦ୍ଧି ସେ କର୍ମକୁ ସମର୍ଥନ କରିବାରୁ ନୁହେଁ, ରୁଦ୍ରଶୀର୍ଷ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ ଓ କୁଣ୍ଡଜଳର ଶକ୍ତିରୁ ହେଲା। ସମାଜ ପତିଙ୍କ ଅତିକଠୋରତାକୁ ନିନ୍ଦା କରେ; ତଥାପି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଚେତାବନୀ ଦିଏ—କାମମୋହରେ ନିକଟ ହେଲେ ସେଠାରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ବଢ଼େ, ନିୟମବିହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବିପଦଜନକ ହୋଇପାରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ବିଦୂରଥ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ କୁଣ୍ଡକୁ ପୁରି ଗଠନକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଶାପରେ କୁହାଯାଏ—ଯେ କୁଣ୍ଡ ଓ ମନ୍ଦିର ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବ, ସେ ସେଠାରେ ଘଟିଥିବା କାମଦୋଷର କର୍ମଭାର ମଧ୍ୟ ବହିବ; ଏହା ନୀତିଗତ ନିବାରଣ ଓ ସ୍ଥଳର ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ଗାଢ଼ତାର ଘୋଷଣା। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି: ମାଘ ଶୁକ୍ଲ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ “ରୁଦ୍ରଶୀର୍ଷ” ନାମ ୧୦୮ ଥର ଜପ ଓ ପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ, ନିତ୍ୟପାପକ୍ଷୟ ଓ ପରମଗତି ମିଳେ।

Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ପ୍ରଶ୍ନକରୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କୁ କଥା କହନ୍ତି। ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଯାହା ପାପଶୋଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ଲିଙ୍ଗ ସମୀପର କୁଣ୍ଡରେ ହୋମ କଲେ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ସୁସଂଗଠିତ ଯଜ୍ଞକୁ ସହାୟତା ପାଇଁ ବାଲଖିଲ୍ୟ ମୁନିମାନେ ସମିଧା ବୋହି ଯାଉଥିଲେ। ପଥରେ ପାଣିଭରା ଗହ୍ୱର ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଅଟକି କଷ୍ଟ ପାଇଲେ। ସେତେବେଳେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଗର୍ବ ଓ କୌତୁହଳରେ ଅବରୋଧକୁ ଲାଘି ଯାଇ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କଲେ। ମୁନିମାନେ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରରେ, ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପବିତ୍ର କଳଶ ଦ୍ୱାରା, ‘ଶକ୍ର’ ସଦୃଶ ପ୍ରତିରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ; ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଦେଲା। ବୃହସ୍ପତି ଏହାକୁ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଅବଜ୍ଞାର ଫଳ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ଦକ୍ଷ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧି କରି ମନ୍ତ୍ରଜନ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ ନକରି ଏମିତି ଭାବେ ମୋଡ଼ିଲେ ଯେ ଉଦ୍ଭୂତ ସତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନୁହେଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାହନ ଗରୁଡ ହେଲା। ଶେଷରେ ସମାଧାନ ହୁଏ ଏବଂ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଓ କୁଣ୍ଡହୋମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କିମ୍ବା ନିଷ୍କାମଭାବରେ କଲେ ମଧ୍ୟ ଇଷ୍ଟଫଳ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।

Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
ଅଧ୍ୟାୟ ୮୦ରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଅସାଧାରଣ ତେଜ ଓ ବୀର୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଗରୁଡ଼ ଋଷିମାନଙ୍କ ହୋମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ବୋଲି ପୂର୍ବେ କିପରି କୁହାଗଲା? ସୂତ କହନ୍ତି, ଏହା ଏକ ବିଧିଜନ୍ୟ କାରଣ-ସମ୍ବନ୍ଧ: ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଓ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସଂସ୍କୃତ ପବିତ୍ର କଳଶ କଶ୍ୟପ ଆଣି ବିନତାକୁ କହନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ପାନ କର, ତେବେ ମହାବଳ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବ। ବିନତା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାନ କରି ଗର୍ଭଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଗରୁଡ଼ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ପରେ ସେ ବୈଷ୍ଣବ ସେବାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାହନ ଓ ରଥଧ୍ୱଜ ଚିହ୍ନ ଭାବେ। ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ—ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ପକ୍ଷ କିପରି ହରାଇଲେ ଓ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। କଥାରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସେ ନିଜ କନ୍ୟା ମାଧବୀ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବର ଖୋଜୁଛନ୍ତି। ଗରୁଡ଼ ତାଙ୍କୁ ଧରାଧାମ ଜୁଡ଼ା ଦୀର୍ଘ ଖୋଜଯାତ୍ରାରେ ବହନ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ କେବଳ ରୂପ, କୁଳ, ଧନ ଇତ୍ୟାଦି ଖଣ୍ଡିତ ମାନଦଣ୍ଡର ଦୋଷ ଓ ସମଗ୍ର ସଦ୍ଗୁଣର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପଦେଶ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଯାତ୍ରା ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ। ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ନାରଦଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୋଇ, ସେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପଥ ଦେଖାନ୍ତି; ସେଠାରେ ଜନାର୍ଦନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳଶାୟୀ ରୂପରେ ବିରାଜନ୍ତି। ପ୍ରବଳ ବୈଷ୍ଣବ ତେଜ ନିକଟେ ଗରୁଡ଼ ଓ ନାରଦ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୂରେ ରହିବାକୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି; ନମସ୍କାରାଦି କରି ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି। ନାରଦ ପୃଥିବୀର ଅଭିଯୋଗ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—କଂସାଦି ଦୁଷ୍ଟଶକ୍ତିଙ୍କ ଦଣ୍ଡସଦୃଶ ଭାରରେ ପୃଥିବୀ ପୀଡ଼ିତ, ତେଣୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା। ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଶେଷରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଆଗମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି—ଏହିଠାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
ଅଧ୍ୟାୟ ୮୧ ବହୁସ୍ତରୀୟ ସମ୍ବାଦରେ ଆଗେଇଯାଏ। ଗରୁଡ଼ ଭୃଗୁବଂଶୀୟ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିତ୍ର ଓ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ମାଧବୀଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବର ମିଳୁନାହିଁ। ଗରୁଡ଼ ରୂପ‑ଗୁଣରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ସମାନ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ତେଜ ନେଇ ଥିବା ଶଙ୍କା ଦୂର କରିବାକୁ ବିଷ୍ଣୁ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆଣିବାକୁ କହନ୍ତି। ତାପରେ ଗୃହ୍ୟ‑ଅନୁଷ୍ଠାନର ପରିବେଶରେ ତଣାପୋଡ଼ ହୁଏ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ କନ୍ୟାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଭାବି ‘ଅଶ୍ୱମୁଖୀ’ (ଘୋଡ଼ାମୁହଁ) ହେବାର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହନ୍ତି—କେବଳ ମୁଖେ ଅନୁରୋଧ କରିଲେ ବିବାହ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ ଶାପର ପ୍ରୟୋଗ ସୀମିତ, ଫଳ ଭବିଷ୍ୟତ ଜନ୍ମର ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବ। ପରେ ଗରୁଡ଼ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବୃଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଶାଣ୍ଡିଳୀ ବୋଲି ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧା। ନାରୀସ୍ୱଭାବ ଓ ଯୌବନକାମନା ବିଷୟରେ ଗରୁଡ଼ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବା ସହିତ ସହିତ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ବାକ୍ସଂଯମ, ପକ୍ଷପାତ ତ୍ୟାଗ ଓ ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନର ନୀତିଶିକ୍ଷା ଦିଏ।

Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତିନି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଧାର୍ମିକ କଥା ଗଢ଼ିଉଠେ। ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖନ୍ତି—ତାଙ୍କର ପକ୍ଷ ପଡ଼ିଯାଇଛି—ଏବଂ କାରଣ କେବଳ ଶାରୀରିକ ନୁହେଁ, ଗଭୀର ନୀତି-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ତପସ୍ବିନୀ ଶାଣ୍ଡିଲୀଙ୍କ ସହ ସମ୍ବାଦ ହୁଏ। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସାଧାରଣ ନିନ୍ଦାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ସେ ତପଃଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଶରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କେବଳ ମନୋସଙ୍କଳ୍ପରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ସମାଧାନ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାଣ୍ଡିଲୀ ଉପାୟ ଭାବେ ଶଙ୍କରପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଶିବକୃପାରେ ନିର୍ଭର। ଗରୁଡ଼ ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଶୁପତ ଭାବରେ ବ୍ରତ-ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି—ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟ କୃଚ୍ଛ୍ର, ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ, ଭସ୍ମନିୟମ, ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ବିଧିବତ ପୂଜା-ନୈବେଦ୍ୟ। ଶେଷରେ ମହେଶ୍ୱର ବର ଦେଇ ଲିଙ୍ଗସନ୍ନିଧିରେ ବାସ, ପକ୍ଷର ତତ୍କ୍ଷଣ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ତେଜ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଉପାସନାରେ ଉନ୍ନତି ପାଏ; ସୋମବାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପୁଣ୍ୟ; ଏବଂ ସୁପର୍ଣାଖ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାୟୋପବେଶ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
ସୂତ ପୁରାଣପରମ୍ପରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ରାଜା ବେଣୁ ନିରନ୍ତର ଅଧର୍ମୀ—ଯଜ୍ଞ-ପୂଜାକୁ ବାଧା ଦେଉଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦାନ ହରଣ କରୁଥିଲେ, ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିଲେ, ଚୋରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ନ୍ୟାୟକୁ ଉଲଟାଇ ଦେଉଥିଲେ ଏବଂ ନିଜକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବି ନିଜ ପୂଜା ଚାହୁଁଥିଲେ। କର୍ମଫଳରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କୁଷ୍ଠ ହେଲା, ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ସନ୍ତାନ ଓ ଆଶ୍ରୟ ନଥିବାରୁ ସେ ରାଜ୍ୟରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ଏକା ଭ୍ରମଣ କଲେ। ଶେଷରେ ସେ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ସୁପର୍ଣାଖ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ/ମନ୍ଦିରକୁ ପହଞ୍ଚି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସେଠାରେ ହିଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ତାହା ଅନାୟାସ ଉପବାସସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ହେଲା। ସେଇ ସ୍ଥାନମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ଶିବଲୋକକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅପ୍ସରା, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଏ ନବାଗତ କିଏ, କେଉଁ କର୍ମରେ ଏମିତି ଗତି? ଶିବ କହିଲେ—ଏହି ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାସାଦରେ ଦେହତ୍ୟାଗ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରାୟୋପବେଶନ/ଆହାରତ୍ୟାଗସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ, ମହାଫଳଦାୟକ; ଏଠାରେ କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ମରିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ପାର୍ବତୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ପରେ ମୋକ୍ଷକାମୀମାନେ ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆସି ପ୍ରାୟୋପବେଶନ କରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଏହି କଥାକୁ ଶ୍ରୀହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ‘ସର୍ବପାପନାଶିନୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଭଗିନୀସଦୃଶ ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ମାଧବୀ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରନ୍ତି—ସେ କିପରି ଅଶ୍ୱମୁଖୀ ରୂପ ପାଇଲେ ଓ କିପରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ସୂତ କହନ୍ତି: ନାରଦ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦିବ୍ୟ ସନ୍ଦେଶ ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ଓ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଅବତାର ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ବସୁଦେବଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ—ଦେବକୀରୁ ଭଗବାନ, ରୋହିଣୀରୁ ବଳଭଦ୍ର, ଏବଂ ସୁପ୍ରଭାରୁ ମାଧବୀ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେ ବିକୃତ ଅଶ୍ୱମୁଖୀ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେବାରୁ ପରିବାର ଓ ଜନପଦରେ ଶୋକ ଛାଇଯାଏ, କେହି ବର ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ବଳଦେବ ସହ ମାଧବୀଙ୍କୁ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନେଇ ନିୟମବଦ୍ଧ ପୂଜା-ଉପାସନା କରାନ୍ତି। ବ୍ରତ, ଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଅର୍ପଣରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ମାଧବୀ ଶୁଭମୁଖୀ ହୋଇ ‘ସୁଭଦ୍ରା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ, ପତିପ୍ରିୟା ଓ ବୀରମାନଙ୍କ ଜନନୀ ହେବେ। ମାଘମାସ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଲେପନ ସହ ପୂଜାବିଧି କୁହାଯାଇଛି; ବିଶେଷକରି ପରିତ୍ୟକ୍ତା କିମ୍ବା ନିଃସନ୍ତାନ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତିନି ଦିନର କ୍ରମରେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ମଙ୍ଗଳଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଏକ ଦିନରେ ହୋଇଥିବା ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।

Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ପଦ୍ମା ମାଧବୀଙ୍କୁ ଦିଆ ଶାପର ଫଳ କ’ଣ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ କମଳା/ଲକ୍ଷ୍ମୀ କିପରି ଗଜବକ୍ତ୍ରା (ହାତୀମୁଖୀ) ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଓ ପରେ କିପରି ପୁନଃ ଶୁଭମୁଖ ପାଇଲେ। ସୂତ ଶାପର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ହରିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କହନ୍ତି—ଦ୍ୱାପରଯୁଗର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ରୂପରେ ରହିବାକୁ, ତା’ପରେ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରେ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ହେବ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ କରି, ଦିନ-ରାତି କ୍ଲାନ୍ତି ବିନା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଘୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ବର୍ଷାନ୍ତେ ପ୍ରସନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା ବର ଦେଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ କେବଳ ପୂର୍ବର ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଫେରାଇବାକୁ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ରୂପ ଦେଇ, ଏହି ସ୍ଥଳ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ’ ନାମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଗଜବକ୍ତ୍ରା ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଲାଭ ହୋଇ ଗଜାଧିପତି ସଦୃଶ ରାଜତ୍ୱ ମିଳେ; ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ‘ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ’ ଆହ୍ୱାନ କରି ଶ୍ରୀସୂକ୍ତରେ ପୂଜା କଲେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଦେବୀ କେଶବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଫେରନ୍ତି, ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦୃଢ଼ କରି ତୀର୍ଥରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାତୃତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସପ୍ତବିଂଶତିକା ଦେବୀଙ୍କ ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂତ କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ ସତାଇଶି କନ୍ୟା ନକ୍ଷତ୍ରରୂପେ ପରିଚିତ ଏବଂ ସେମାନେ ସୋମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ; କିନ୍ତୁ ରୋହିଣୀ ପ୍ରତି ସୋମଙ୍କ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖି ଅନ୍ୟ କନ୍ୟାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୌଭାଗ୍ୟ-ହାନି ଓ ପତି-ପରିତ୍ୟାଗ ଭୟରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ତପ କରି ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ନୈବେଦ୍ୟ-ପୂଜାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଦେବୀ ବର ଦେଲେ—ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହେବ, ପରିତ୍ୟାଗ/ବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତ ହେବ। ପରେ ବ୍ରତବିଧି କୁହାଯାଏ—ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ ସହ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା, ଏକ ବର୍ଷ ଏକାଗ୍ର ସାଧନା, ଏବଂ ବ୍ରତର ଗମ୍ଭୀରତା ପାଇଁ କ୍ଷାର/ଲବଣ ଆଦି ତ୍ୟାଗ। ବିଶେଷତଃ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ନବମୀରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ପୂଜା କଲେ ତୀବ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସୌଭାଗ୍ୟ ମିଳେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚନ୍ଦ୍ରକଥାରେ ଶୂଳପାଣି ସୋମଙ୍କ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା ବିଷୟରେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି; ଦକ୍ଷ ଶାପର କାରଣ କହନ୍ତି; ଶିବ ସମତୁଳନ ସ୍ଥାପନ କରି ସୋମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଏହାରୁ ଶୁକ୍ଳ-କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ ଦେବୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିତ୍ୟ ବିରାଜିତ ହୋଇ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେନ୍ତି, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଶୁଚିତା ସହ ପାଠ କଲେ ସୌଭାଗ୍ୟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ।

Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ/ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ତାହାର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାତକ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ରମା କିପରି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଧାରଣ ଆଶ୍ରୟ (ସମାଶ୍ରୟ) ହୁଅନ୍ତି? ସୂତ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଜଗତ ‘ସୋମମୟ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ; ଔଷଧି ଓ ଶସ୍ୟ ସୋମସାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଦେବମାନେ ସୋମରେ ତୃପ୍ତ, ତେଣୁ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ସୋମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯଜ୍ଞ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆଧାରିତ। ପରେ ସୋମପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣର ଧର୍ମନୀତି କୁହାଯାଏ—ସୋମବାର ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା କାଳରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶୁଦ୍ଧ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ନିର୍ମାଣ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ; ବିଧିବିରୁଦ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ଅନିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅମ୍ବରୀଷ, ଧନ୍ଧୁମାର ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନିର୍ମିତ କିଛି ସୋମପ୍ରାସାଦର ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତାହାର ଦୁର୍ଲଭତା କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।

अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଚାରି ସ୍ଥାନୀୟ ରକ୍ଷକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅମ୍ବା‑ବୃଦ୍ଧାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା‑ବ୍ରତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ। ସୂତ କହନ୍ତି—ରାଜା ଚମତ୍କାର ନଗର ସ୍ଥାପନ କରିବାବେଳେ ହାଟକେଶ୍ୱର‑କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚାରି ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସେହି ବଂଶରେ ଅମ୍ବା ଓ ‘ବୃଦ୍ଧା’ ନାମକ ଦୁଇ ନାରୀ ବେଦବିଧିରେ କାଶୀରାଜଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି। କାଳଯବନମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜା ନିହତ ହେଲେ, ଦୁଇ ବିଧବା ପତିଙ୍କ ଶତ୍ରୁନାଶ ଓ ରକ୍ଷାଭାବରେ ହାଟକେଶ୍ୱର‑କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ଦେବୀ‑ଆରାଧନା ଓ ତପ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ହୋମାଗ୍ନିରୁ ଉଗ୍ର ଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ପରେ ଅନେକ ମୁଖ‑ଭୁଜା, ବିଭିନ୍ନ ଆୟୁଧ‑ବାହନ ଓ ସ୍ୱଭାବ ସହିତ ଅସଂଖ୍ୟ ‘ମାତୃ’ ଗଣ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ପରାଜିତ କରି ଭକ୍ଷଣ କରି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରନ୍ତି। ମାତୃଗଣ ନିବାସ ଓ ଆହାର ଚାହିଲେ ଅମ୍ବା‑ବୃଦ୍ଧା କିଛି ଧର୍ମନିୟମ‑ନିଷେଧ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଅଧର୍ମୀ, ପାପାଚାରୀ, ଦେବ‑ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ରୋହୀ ଆଦି ‘ଭକ୍ଷ୍ୟ’ ହେବେ—ଏଭଳି ମାନବ ଆଚରଣର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ରାଜା ଦେବୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭବ୍ୟ ନିବାସ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ପ୍ରଭାତେ ମୁଖଦର୍ଶନ, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ‑ଶେଷରେ ପୂଜା, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ଅର୍ପଣ କଲେ ରକ୍ଷା, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ କଣ୍ଟକରହିତ (ଅବିଘ୍ନ) ଜୀବନ ମିଳେ।

Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ସଙ୍କଟ ଓ ତାହାର ଆଚାର-ଦେବତାତ୍ମକ ସମାଧାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ରାତିରେ ଶିଶୁମାନେ ହରାଇଯାଆନ୍ତି; ଏହି ଅନର୍ଥ ପାଇଁ ଦ୍ୱାର ହେଉଥିବା “ଛିଦ୍ର” (ଭେଦ) କୁ ଦେବଗଣ ଖୋଜନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଅମ୍ବାଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଇ ରାତ୍ରିକାଳୀନ ଅପହରଣର କଥା କହି ସୁରକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି; ନ ହେଲେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଉଠାନ୍ତି। କରୁଣାବଶେ ଅମ୍ବା ପୃଥିବୀକୁ ଆଘାତ କରି ଗୁହା ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ପାଦୁକା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ସେ ସୀମା-ନିୟମ ଦିଅନ୍ତି—ପରିଚାରକ ଦେବତାମାନେ ଭିତରେ ରହିବେ; ଚଞ୍ଚଳତାରେ ସୀମା ଲଂଘିଲେ ଦେବତ୍ୱରୁ ପତନ। ପୂଜା କିଏ କରିବ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ କ’ଣ—ଦେବମାନେ ପଚାରିଲେ, ଅମ୍ବା କହନ୍ତି ଯୋଗୀ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରିବେ, ଏବଂ ମାଂସ-ମଦ୍ୟାଦି ସହ ଅର୍ପଣକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଦୁର୍ଲଭ ସିଦ୍ଧି ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଏହି ଉପାସନା ପ୍ରସାରିତ ହେବାରୁ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଯଜ୍ଞଭାଗ କମିବାରେ ଦେବମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ ଅମ୍ବାଙ୍କ ଅବଧ୍ୟ ମହିମା ସ୍ଥିର କରି “ସୁଲଭ ଉପାୟ” କରନ୍ତି—ଏକ ତେଜସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରକଟ କରି ମନ୍ତ୍ର-ବିଧି ଶିଖାଇ ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ପାଦୁକା-ପୂଜା ଚାଲୁ ରଖିବାକୁ କହନ୍ତି। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି—ବିଶେଷତଃ କନ୍ୟାହସ୍ତ ପୂଜା ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ-ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଇହସୁଖ, ପରଲୋକମଙ୍ଗଳ ଏବଂ ଅନ୍ତେ ପରମ ପଦ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ଓ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସୂତ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଶାସନକାଳର ଅନାବୃଷ୍ଟି କଥା କହିଲେ—ରାଜ୍ୟୋତ୍ତରାଧିକାରରେ ଅନିୟମ ଭାବି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ରୋକିଦେଲେ; ଫଳରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା ଏବଂ ଯଜ୍ଞ-ଧର୍ମ ଅବନତ ହେଲା। ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କୁକୁରମାଂସ ରାନ୍ଧିଲେ; ନିଷିଦ୍ଧ ଭକ୍ଷଣ ସହ ସମ୍ପର୍କ ହେବାର ଭୟରେ ଅଗ୍ନି ଲୋକରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କଲେ। ଦେବମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ; ହାତୀ, ଟିଆ ଓ ବେଙ୍ଗ ତାଙ୍କ ଲୁଚିଥିବା ସ୍ଥାନ କହିଦେବାରୁ ଶାପ ପାଇ ତାଙ୍କର ବାକ୍/ଜିଭାରେ ବିକୃତି ହେଲା। ଶେଷରେ ଅଗ୍ନି ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ଗଭୀର ଜଳାଶୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ତାପରେ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ନଶିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଆସି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜଗତ୍ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟତା ବୁଝାଇଲେ—ଯଜ୍ଞରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣୀ। ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସନ୍ଧି କରି ବର୍ଷା ପୁନଃ ଚାଲୁ କରାଇଲେ ଏବଂ ସେଇ ଜଳାଶୟ ‘ବହ୍ନିତୀର୍ଥ/ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ବୋଲି ବର ଦେଲେ। ଏଠାରେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, ଅଗ୍ନିସୂକ୍ତ ଜପ ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଦର୍ଶନ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ କରେ। ‘ବସୋଃଧାରା’ (ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଘୃତାହୁତି)କୁ ଶାନ୍ତି‑ପୌଷ୍ଟିକ‑ବୈଶ୍ୱଦେବ କର୍ମର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ଅଗ୍ନିତୋଷକ ଓ ଦାତାଙ୍କ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଇଛି।

अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
ସୂତ କହନ୍ତି—ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରୋଧିତ ପାବକ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ପରେ ସ୍ୱଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଆଦି ଦେବଗଣ ନିଜ-ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ଅଗ୍ରଣୀ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହେଲା। ଏହି ତୀର୍ଥଫଳ—ଯେ ପ୍ରଭାତେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଦିନଜ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଦେବମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଗଜେନ୍ଦ୍ର, ଶୁକ ଓ ମଣ୍ଡୂକ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆସି କହିଲେ—“ଆପଣମାନଙ୍କ କାରଣରେ ଅଗ୍ନି ଆମକୁ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି; ଆମ ଜିହ୍ୱା ବିଷୟରେ ଉପାୟ କହନ୍ତୁ।” ଦେବଗଣ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—ଜିହ୍ୱାର ବିକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମର୍ଥ୍ୟ ରହିବ, ରାଜସଭାରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀୟତା ମିଳିବ। ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ‘ବିଜିହ୍ୱ’ ହୋଇଥିବା ମଣ୍ଡୂକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଧ୍ୱନି-ପ୍ରକାର ଦୀର୍ଘକାଳ ଚାଲିବ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, କରୁଣା କରି ଦେବମାନେ ଚାଲିଗଲେ।

ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥର ପୂର୍ବ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସେଠାରେ ପଦ୍ମୟୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପବିତ୍ର କୁଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବ୍ରତ-ବିଧାନ—କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥିବାବେଳେ (କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗ) ଭୀଷ୍ମବ୍ରତ/ଭୀଷ୍ମପଞ୍ଚକ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ଶୁଭଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ/ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଜନ୍ମ ଓ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ—ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ୍ମ ପାଏ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଉଦାହରଣରେ ଜଣେ ପଶୁପାଳ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବ୍ରତ କରେ; କାଳକ୍ରମେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଜାତିସ୍ମର ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ପୂର୍ବ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖି ପୂର୍ବ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ; ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପଚାରିଲେ ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଓ ବ୍ରତ-ପ୍ରଭାବର କାରଣ କହେ। ଶେଷରେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ଖ୍ୟାତି ଓ ସେଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ କଲେ ସାଧକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ/ବିପ୍ରତ୍ୱ ମିଳେ ବୋଲି ପୁନରୁକ୍ତି ହୋଇଛି।

गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଗୋମୁଖତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଗୁପ୍ତ ହେବା ଓ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେବାର କାରଣକଥା ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୁଭ ତିଥି-ଯୋଗରେ ତୃଷାର୍ତ୍ତ ଗାଈ ଘାସର ଗୁଛ ଉପାଡ଼ିଦେଲାମାତ୍ରେ ସେଠାରୁ ଜଳଧାରା ଫୁଟି ବାହାରି ଧୀରେ ଧୀରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ବଡ଼ କୁଣ୍ଡ ହେଲା; ଅନେକ ଗାଈ ସେଠାରେ ପାଣି ପିଲେ। ରୋଗପୀଡ଼ିତ ଗୋପାଳକ ସେହି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ସହିତସହିତ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତଦେହୀ ହେଲା; ଘଟଣା ପ୍ରଚାରିତ ହୋଇ ସ୍ଥାନ “ଗୋମୁଖ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଋଷିମାନେ କାରଣ ପଚାରିଲେ ସୂତ ଅମ୍ବରୀଷ ରାଜାଙ୍କ ତପସ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ବ୍ରାହ୍ମଣବଧ (ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା) କର୍ମଫଳ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—ଅନଧିକାର ପ୍ରବେଶକ ଭାବି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଛିଦ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ପାତାଳସ୍ଥ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଜଳ ପ୍ରକଟ କରି ସ୍ନାନର ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ପୁତ୍ର ସୁସ୍ଥ ହେଲା ଓ ଛିଦ୍ରଟି ପୁନଃ ଗୁପ୍ତ କରାଗଲା। ପରେ ଗୋମୁଖ ଘଟଣାରେ ସେହି ଜଳ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ ପାପନାଶକ ଓ କିଛି ରୋଗନିବାରକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ହାଟକେଶ୍ୱର ଅଞ୍ଚଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃଋଣ ମୋଚନ ହୁଏ; ବିଶେଷତଃ ରବିବାର ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନକୁ ବିଶେଷ ଚିକିତ୍ସାଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିରେ କରା ସ୍ନାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲୋହଯଷ୍ଟି (ଲୋହ ଦଣ୍ଡ)ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ପିତୃତର୍ପଣାଦି କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନକୁ ଯାଉଥିବା ପରଶୁରାମ (ରାମ ଭାର୍ଗବ)ଙ୍କୁ ସେଠାର ମୁନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୁଠାର (ପରଶୁ) ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ହାତରେ ଶସ୍ତ୍ର ଥିଲେ କ୍ରୋଧର ସମ୍ଭାବନା ରହେ; ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହା ଅନୁଚିତ। ପରଶୁରାମ କହନ୍ତି, କୁଠାର ଛାଡ଼ିଲେ ଅନ୍ୟ କେହି ତାହା ନେଇ ଦୁରୁପଯୋଗ କରିପାରେ; ତେବେ ସେ ଦଣ୍ଡନୀୟ ହେବ, ଏବଂ ମୁଁ ଅପରାଧ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସେ କୁଠାରକୁ ଭାଙ୍ଗି ଲୋହଯଷ୍ଟି ତିଆରି କରି ରକ୍ଷାର୍ଥେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାହାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପୂଜା କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିବା ରାଜାମାନେ ପୁନଃ ରାଜ୍ୟ ପାଆନ୍ତି, ଛାତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସର୍ବଜ୍ଞତା ପାଆନ୍ତି, ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ମିଳେ; ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱିନ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ ସହ ପୂଜା କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ହୁଏ। ପରଶୁରାମ ଯାଇଗଲା ପରେ ସେମାନେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରି ନିୟମିତ ପୂଜା ପ୍ରଚଳିତ କରନ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛା ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ, ମୂଳ କୁଠାରଟି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଅକ୍ଷୟ ଲୋହରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଗ୍ନିତେଜ ଯୋଗ କରି ଗଢ଼ିଥିଲେ।

अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
ଅଧ୍ୟାୟ ୯୫ରେ ସୂତ ମୁନି ଅଜାପାଲେଶ୍ୱରୀ ପୂଜାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଫଳପ୍ରଭାବକୁ ଧର୍ମମୟ ତୀର୍ଥକଥା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜା ଅଜାପାଲ ଦମନକାରୀ କର ଆଦାୟରୁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ହେଉଥିବା ସାମାଜିକ କ୍ଷତି ଦେଖି ଦୁଃଖିତ, ତଥାପି ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜସ୍ୱର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝନ୍ତି। ସେ କରପୀଡ଼ନ ନୁହେଁ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା “କଣ୍ଟକହୀନ” (ଅପରାଧହୀନ) ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନର ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଶୀଘ୍ର ଫଳଦାୟକ ଏମିତି ତୀର୍ଥ କେଉଁଠି ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦେବ ଓ ଦେବଗଣ ସହଜେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଚଣ୍ଡିକା ଶୀଘ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶୌଚ, ନିୟମିତ ଆହାର ଓ ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ ଆଦି ନିୟମରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦାନ କରନ୍ତି; ତାହାଦ୍ୱାରା ଅପରାଧ ଦମିତ ହୁଏ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ପରି ଘୋର ଅଧର୍ମ ରୋକାଯାଏ, ରୋଗ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ—ଫଳରେ ଭୟ କମେ, ପାପ ହ୍ରାସ ପାଏ ଓ ପ୍ରଜାକଲ୍ୟାଣ ବଢ଼େ। ପାପ-ରୋଗ କ୍ଷୟରୁ ଯମଙ୍କ ଅଧିକାର ପ୍ରାୟ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇପଡ଼େ ଏବଂ ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ। ତେବେ ଶିବ ବାଘ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି; ରାଜା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିଲେ ଶିବ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଧର୍ମଶାସନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଶିବ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ରାଜା ରାଣୀ ସହ ପାତାଳରେ ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତୁ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଦେବୀକୁଣ୍ଡର ଜଳରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ସମର୍ପଣ କରନ୍ତୁ। ଶେଷରେ ଅଜାପାଲ ସେଠାରେ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁହୀନ ହୋଇ ହାଟକେଶ୍ୱର ପୂଜା କରୁଥିବା କଥା ଓ ଦେବୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥାୟୀ ତୀର୍ଥାଧାର ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ; ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପୂଜା ଓ କୁଣ୍ଡସ୍ନାନକୁ ବିଶେଷ ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ରୋଗନାଶକ ବୋଲି କାଳବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି।

अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ରାଜବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ, ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଲୋକହିତ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଏକ ଖଗୋଳ-ନୈତିକ ଘଟଣା କଥାହୁଏ। ଅଜପାଳ ରସାତଳକୁ ଅବତରଣ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ହୁଏ; ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ଜଗତ୍ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ ସେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଶନୈଶ୍ଚରକୁ ‘ଜିତିଥିବା’ ଭାବ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ସେହି ସତ୍କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ/ନାରାୟଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭବ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ଏବଂ ‘ରାଜବାପୀ’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାପୀ/କୂଆ ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ରାଜବାପୀରେ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରେତପକ୍ଷରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ରୋହିଣୀର ଶକଟଭେଦ (ଆକାଶୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାଭଙ୍ଗ) ହେବାରୁ ଶନୈଶ୍ଚରକୁ କିପରି ରୋକାଗଲା? ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେ କହିଥିଲେ ଯେ ରୋହିଣୀମାର୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି-ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ସମାଜବ୍ୟବସ୍ଥାର ପତନ ଓ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞଚକ୍ରର ବିଘ୍ନ ହେବ। ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଦଶରଥ (ଅଜଙ୍କ ପୁତ୍ର) ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଦିବ୍ୟ ବାଣ ନେଇ ଶନୈଶ୍ଚରଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, ଧର୍ମ ଓ ଜନହିତ ଆଧାରରେ ରୋହିଣୀପଥ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଶନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିର ଉଗ୍ର ପ୍ରଭାବ କହି ବର ଦିଅନ୍ତି; ଦଶରଥ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ଶନିବାର ତେଲାଭ୍ୟଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ଯଥାଶକ୍ତି ତିଳ ଓ ଲୋହ ଦାନ କରୁଥିବା, ଏବଂ ସେହି ଦିନ ତିଳହୋମ, ସମିଧ ଓ ଚାଉଳଦାଣା ସହ ଶାନ୍ତିକର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକ ଶନିପୀଡ଼ାରୁ ରକ୍ଷିତ ହେଉନ୍ତୁ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ନିତ୍ୟ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ ଶନୈଶ୍ଚରଜନିତ ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରେ।

दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
ସୂତ କହନ୍ତି—ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଏକ ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ସ୍ୱୟଂ ଆସି ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସାଧନାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଦଶରଥ ଧନ କିମ୍ବା ବିଜୟ ନ ଚାହିଁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମିତ୍ରତା ମାଗିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ସେହି ବର ଦେଇ ଦେବସଭାରେ ନିୟମିତ ଉପସ୍ଥିତି ରଖିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଦଶରଥ ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ ପରେ ପ୍ରତିଦିନ ଦେବସଭାକୁ ଯାଇ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ଧର୍ମୋପଦେଶ କଥା ଶୁଣୁଥିଲେ। ଦଶରଥ ବିଦାୟ ନେଲେ ତାଙ୍କ ଆସନରେ ଜଳ ଛିଟା (ଅଭ୍ୟୁକ୍ଷଣ) ହେବା ଏକ ନିୟମ ଥିଲା। ନାରଦ କାରଣ କହିବା ପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହ ହେଲା—ଏହା କି ଗୁପ୍ତ ପାପର ସୂଚନା? ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କ୍ଷତି, ଅନ୍ୟାୟ, ସମାଜରେ ଅଶାନ୍ତି, ଦୁର୍ନୀତି, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଅବହେଳା, ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାର ତ୍ରୁଟି ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷ ଗଣନା କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ତୁମ ଶରୀର, ରାଜ୍ୟ, ବଂଶ, ଗୃହ କିମ୍ବା ସେବକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରହୀନତା ହେଉଛି ପିତୃଋଣରୂପ ଆସନ୍ତା ଅପରାଧ, ଯାହା ଉଚ୍ଚ ଗତିକୁ ବାଧା ଦେଉଛି। ତେଣୁ ଏହି ଜଳଛିଟା ପିତୃସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିରୋଧକ ବିଧି। ଇନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରି ପିତୃଋଣ ଶୋଧ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଦଶରଥ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭାର ଦେଇ ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେହି ସହ କାର୍ତ୍ତିକେୟପୁରକୁ ଯିବା ପରାମର୍ଶ ମିଳିଲା—ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତା ପୂର୍ବେ ତପ କରି ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ।

राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
ସୂତ କହନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ପାଇ ରାଜା ଦଶରଥ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ଭକ୍ତିରେ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ପୁଣ୍ୟଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରଧାନ ଦେଉଳମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ; ଅନେକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ କଲେ। ପରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରି ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଏବଂ ସାଧୁମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ନିର୍ମଳ ଜଳର ଏକ ସୁନ୍ଦର ବାପୀ/କୂଆ ତିଆରି କଲେ। ସେହି ଜଳସ୍ଥଳ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଘୋର ତପସ୍ୟା ଦଶରଥ ଶତବର୍ଷ କଲେ। ତାପରେ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ଜନାର୍ଦନ ଦେବଗଣ ସହ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଦଶରଥ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପୁତ୍ର ଚାହିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଚାରି ରୂପରେ ତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ସେ ବାପୀ ‘ରାଜବାପୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କରି ଏକ ବର୍ଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ବ୍ରତ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହି ବରଦାନର ଫଳରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର—ରାମ, ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏକ କନ୍ୟା ଲୋମପାଦଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ରାମେଶ୍ୱର-ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱର-ସୀତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି ରାମସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରତୀତ ବିରୋଧ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହେ ସହେ ଆସି ସହେ ସହେ ବନକୁ ଗଲେ; ତଥାପି “ସେଠାରେ” ରାମେ ରାମେଶ୍ୱର ଆଦି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଅନ୍ୟ ସମୟରେ କଲେ ବୋଲି କିପରି? ସୂତ ଭିନ୍ନ ଦିନ/ଅବସରର ଭେଦ ଦେଖାଇ ସନ୍ଦେହ ନିରାକରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ସେ କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ନିତ୍ୟ; ତାହାର ମହିମା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରେ କଥା ରାଜପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଯାଏ। ଲୋକନିନ୍ଦାରେ ପ୍ରଭାବିତ ରାମ ସଂଯମପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ଏକ ଦେବଦୂତ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଆସି—ରାବଣବଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ରାମ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଫେରନ୍ତୁ ବୋଲି ନିବେଦନ କରେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରତ ପରେ ଭୁଖା ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ଆଗମନ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଧର୍ମସଙ୍କଟ—ରାଜାଙ୍କ ଗୋପନ ଆଦେଶ ରକ୍ଷା କରିବେ କି ମୁନିଙ୍କ ଶାପରୁ ବଂଶକୁ ବଞ୍ଚାଇବେ? ସେ ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି। ରାମ ଦେବଦୂତକୁ ପରେ ଉତ୍ତର ଦେବେ ବୋଲି ବିଦାୟ କରି, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ-ପାଦ୍ୟ ଦେଇ ସତ୍କାର କରି ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜନରେ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏଭଳି ରାଜଧର୍ମ, ଦେବାଜ୍ଞା ଓ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଦାବି ଆତିଥ୍ୟଧର୍ମରେ ସମନ୍ୱିତ ହୁଏ।

Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଧର୍ମସଙ୍କଟର କଥା କହନ୍ତି। ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଖଡ୍ଗ ଧରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି କହନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ରାଜଧର୍ମର ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିବା ପାଇଁ ମୋତେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ବଧ କରନ୍ତୁ। ରାମ ନିଜ କୃତ ବ୍ରତ ସ୍ମରଣ କରି ଅନ୍ତରେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି; ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବଧ ନୁହେଁ, ତ୍ୟାଗ/ନିର୍ବାସନ ହିଁ ଦଣ୍ଡ, କାରଣ ସାଧୁଙ୍କ ପାଇଁ ପରିତ୍ୟାଗ ମୃତ୍ୟୁସମ। ତେଣୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଓ ପୁନଃ ଦର୍ଶନ ନ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପରିବାର ସହ କଥା ନ କହି ସରୟୂତଟକୁ ଯାଇ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ଯୋଗାସନରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ‘ବ୍ରହ୍ମଦ୍ୱାର’ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗିକ ଭାବେ ତେଜ/ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦେହ ତଟରେ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ପଡ଼ିଯାଏ। ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକ କରି ବନବାସରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସେବା ଓ ରକ୍ଷା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କହିଲେ ଆକାଶବାଣୀ ଘୋଷଣା କରେ—ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପାଇଁ ହୋମ କିମ୍ବା ଦାହ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୋଗନିର୍ଗମନରେ ବ୍ରହ୍ମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି କହି, କୁଶଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭାର ଦେବା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଓ ବିଭୀଷଣ ସହ ବାନରମାନେ ଆଦି ମିତ୍ରରାଜମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଭବିଷ୍ୟତ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ରୋକିବା ଯୋଜନା କରନ୍ତି; ଏଭଳି ସରୟୂତୀର୍ଥ, ରାଜସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଆଚାରନିୟମ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ।

सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
ସୂତ କହିଲେ—ରାତି କଟିଗଲା ପରେ ପ୍ରଭାତେ ଶ୍ରୀରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ସୁଗ୍ରୀବ, ସୁଷେଣ, ତାରା, କୁମୁଦ, ଅଙ୍ଗଦ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚି ପୂର୍ବ ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ଦର୍ଶନ କଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି ବିଭୀଷଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ସହ ଆଗକୁ ଆସି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଲଙ୍କାରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପ୍ରାସାଦରେ ଆସୀନ ରାମଙ୍କୁ ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମର୍ପଣ କରି ଉପଦେଶ ଚାହିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ-ବିୟୋଗର ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଦିବ୍ୟଲୋକଗମନ ଇଚ୍ଛାରେ ଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ରାଜଧର୍ମ-ନୀତି କହିଲେ—ରାଜଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମଦ ଜନ୍ମାଏ; ତେଣୁ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କର, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର; ଏବଂ ସୀମା-ନିୟମ ରଖ—ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମସେତୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ। କଳିଯୁଗରେ ଦର୍ଶନାର୍ଥ ଆସୁଥିବା ଯାତ୍ରୀ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣଲୋଭ ଯୋଗୁଁ ହେବାକୁଥିବା ଅପାୟ ବିଷୟରେ ବିଭୀଷଣ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତେବେ ରାକ୍ଷସ ଅତିକ୍ରମଣରୁ ଦୋଷ ନ ହେବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମ ସେତୁର ମଧ୍ୟଭାଗର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଠନକୁ ବାଣରେ କାଟି ଅଗମ୍ୟ ପଥ କରିଦେଲେ; ଚିହ୍ନିତ ଶିଖର ଓ ଲିଙ୍ଗଧାରୀ ଉଚ୍ଚଭାଗ ସମୁଦ୍ରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଦଶ ରାତି ରହି ଯୁଦ୍ଧକଥା କହି ପରେ ନଗରକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ; ସେତୁର ଶେଷରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସେତୁର ଆରମ୍ଭ-ମଧ୍ୟ-ଶେଷରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ‘ରାମେଶ୍ୱରତ୍ରୟ’ ସ୍ଥାପନ କରି ଚିରକାଳ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ପୂଜାଚାରକୁ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ।

Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
ସୂତ କହିଲେ—ରାମ ପୁଷ୍ପକ-ବିମାନରେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ହଠାତ୍ ବିମାନ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା। କାରଣ ପଚାରି ରାମ ବାୟୁସୁତ ହନୁମାନଙ୍କୁ ତଦନ୍ତ ପାଇଁ ପଠାଇଲେ। ହନୁମାନ କହିଲେ—ତଳେ ପୁଣ୍ୟମୟ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନ ଓ ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧଗଣ ବସନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ପବିତ୍ରତାର ଘନତାରୁ ପୁଷ୍ପକ ସେଠାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। ରାମ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଅବତରି ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବାଳୟ ଦର୍ଶନ କରି ସ୍ନାନ କଲେ; ଇଚ୍ଛାପୂରଣ କୁଣ୍ଡର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶୁଦ୍ଧି କରି ପିତୃତର୍ପଣ କରି କ୍ଷେତ୍ରର ଅଦ୍ଭୁତ ପୁଣ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ପୂର୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧି (କେଶବସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଅନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ, ସ୍ୱର୍ଗାରୂଢ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱର ଭାବ ରଖିଲେ; ସୀତାସହିତ ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କଲେ। ରାମ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରସାଦ/ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାତଃକାଳ ଦର୍ଶନରେ ରାମାୟଣ-ଶ୍ରବଣ ଫଳ ମିଳେ; ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ରାମଚରିତ ପାଠ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ଫଳ ଲଭ୍ୟ।

Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଫଳ କ’ଣ। ସୂତ ଦିଗନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବାଲମଣ୍ଡନକରେ ସ୍ନାନ କରି ସୁଗ୍ରୀବ ମୁଖ-ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ; ଅନ୍ୟ ବାନରଦଳମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଖ-ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ପଶ୍ଚିମେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚତୁର୍ମୁଖ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ଶ୍ରୀରାମ ପଞ୍ଚ-ପ୍ରାସାଦ ସହିତ ପାପନାଶକ ପୁଣ୍ୟଧାମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣେ ଆନର୍ତ୍ତୀୟ-ତଡାଗ ନିକଟରେ ବିଷ୍ଣୁ-କୂପିକା ପବିତ୍ରକାରୀ; ସେଠାରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅଶ୍ୱମେଧ-ତୁଲ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ପିତୃଗତିକୁ ଉନ୍ନତ କରେ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦୀପଦାନ ନରକପାତ ରୋକେ ଓ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ଅନ୍ଧତା ଆଦି କ୍ଲେଶ ନାଶ କରେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସୂତ ଆନର୍ତ୍ତୀୟ-ତଡାଗର ଅପାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହି ରାମ-ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଣନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ନିଜ ରାତ୍ରିଦର୍ଶନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶର ପୂର୍ବ ରାଜା ଶ୍ୱେତ ଦିବ୍ୟବିମାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀପୋତ୍ସବ ରାତିରେ ତଡାଗରୁ ନିଜ ପଚା ଦେହକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଭକ୍ଷଣ କରି, ପରେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ପାଉଥାଏ—ଏହା କର୍ମଫଳର ଦୃଶ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ରାଜା ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରେ—ଦାନ ନ କରିବା, ବିଶେଷକରି ଅନ୍ନଦାନ ତ୍ୟାଗ; ରତ୍ନ ଲୋଭରେ ଅପହରଣ; ଓ ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ଅବହେଳା। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏହି ଦୋଷରୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁଧା ଓ ଅନ୍ଧତା ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେଖାନ୍ତି—ରତ୍ନକଣ୍ଠାଭରଣକୁ ‘ଅନ୍ନ-ନିଷ୍କ୍ରୟ’ ଭାବେ ଅର୍ପଣ, ଦାମୋଦରଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକରେ ରତ୍ନଦୀପ ଦାନ, ଯମ/ଧର୍ମରାଜ ପୂଜା, ତିଳ ଓ କଳା ଡାଲି ଦାନ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତର୍ପଣ। ଏହାରେ ରାଜା କ୍ଷୁଧାମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ପାଏ ଓ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଶେଷରେ ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ—କାର୍ତ୍ତିକରେ ଏହି ତଡାଗରେ ସ୍ନାନ କରି ଦୀପଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ସ୍ଥାନଟି ଆନର୍ତ୍ତୀୟ-ତଡାଗ ଓ ବିଷ୍ଣୁ-କୂପିକା ସହିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୪ ତୀର୍ଥକଥାର ମଧ୍ୟରେ ଶାସନ ଓ ଯାତ୍ରାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଘଟଣାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଭକ୍ତିସହ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ଓ ପରିଣାମ କ’ଣ? ସୂତ କହନ୍ତି—ଲଙ୍କାରୁ ଆସିଥିବା ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ହାଟକେଶ୍ୱରରାଜ କ୍ଷେତ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆସି ଯାତ୍ରୀ ଓ ନିବାସୀଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି। ଶରଣାର୍ଥୀମାନେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାଜା କୁଶଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି—ରାକ୍ଷସମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଚତୁର୍ମୁଖ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ହିଂସ୍ର ଆକ୍ରମଣକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଛି; ଅଜାଣତେ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ବିନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଭୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅବହେଳା ପାଇଁ କୁଶଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରନ୍ତି; ସେ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କଠୋର ସନ୍ଦେଶ ପଠାନ୍ତି। ଦୂତ ସେତୁ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇ ଜାଣେ—ସେତୁ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବାରୁ ଆଗକୁ ଯିବା ଅଟକିଛି। ସେଠାରେ ଲୋକେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ତ୍ରିକାଳ ରାମେଶ୍ୱର ପୂଜାର କଠୋର ନିୟମ କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାତେ ଦ୍ୱାର ମନ୍ଦିରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ସେତୁଖଣ୍ଡରେ, ରାତିରେ ପୂଜା। ବିଭୀଷଣ ଆସି ଶିବଙ୍କୁ ଗଭୀର ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଶିବ ସର୍ବଦେବମୟ ଓ ସର୍ବଭୂତାନ୍ତର୍ବ୍ୟାପୀ; କାଠରେ ଅଗ୍ନି, ଦହିରେ ଘିଅ ପରି। ପୁଷ୍ପ, ଅଳଙ୍କାର, ବାଦ୍ୟ-ଗାନ ସହ ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା କରି କୁଶଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଶୁଣି, ଅଜ୍ଞାନତଃ କ୍ଷତି ହୋଇଥିବା କଥା ମାନନ୍ତି; ଦୋଷୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପଚାରି ଶାପ ଦେଇ କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ଓ ଦୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସଂଯମର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ପରେ ଦୂତ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍କିବାକୁ କହିଲେ, ବିଭୀଷଣ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କରାଯାଇଥିବା ବ୍ରତ ଓ ଧର୍ମନିୟମ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗ ଭଲ କି ଖରାପ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କୁଶ ବ୍ୟବହାରିକ ସମାଧାନ ଦିଅନ୍ତି: ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ସରାଇବା’ ଛାଡ଼ି ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ମାଟିରେ ପୁରି/ଢାଙ୍କି ଦିଆଯାଉ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅପକାର ଶାନ୍ତ ହେବ ଓ ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ ରହିବ। ଶାପିତ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅବହେଳା, ଦାନଦୋଷ ଓ ଅନୁଚିତ ଭକ୍ଷଣଦୋଷ ସହ ଜଡିତ ନୈତିକ ଫଳବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ଏବଂ କଠୋର କଥା ପାଇଁ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଚାହିଁ ବିଶ୍ୱାସ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଦାନ, ସମାଧାନ ଓ ନିୟମିତ ପୂଜାରେ କ୍ଷେତ୍ର ପୁନର୍ବାର ସ୍ଥିର ହୁଏ।

राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
ସୂତ କହନ୍ତି—ତୁଳାରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ସନ୍ଧିକାଳରେ, ପୂର୍ବରୁ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରାକଟ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଧୂଳି ଓ ପଲିରେ ପୂରି ଢାକି ଯାଇଥିଲା। ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଗୋପନ ହେବାରୁ ସେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ପ୍ରକାର ‘କ୍ଷେମ’ (ସୁରକ୍ଷା) ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଦୃଶ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଲୁପ୍ତ ହେବାରୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗଚକ୍ରରେ ଶାଲ୍ୱଦେଶରୁ ରାଜା ବୃହଦଶ୍ୱ ଆସି, ପ୍ରାସାଦ ନଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି ଦେଖି ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ଠାରୁ କଲେ। ସେ ଅନେକ କାରିଗରକୁ ଡାକି ଗଭୀର ଖନନ ଓ ସଫାଇର ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଖୋଦାଖୋଦିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଚତୁର୍ମୁଖ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା; ସେହି ତେଜରେ ଭୂମି ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି ରାଜା ଓ ଉପସ୍ଥିତ କାରିଗରମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ତାହା ପରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରର ସେ ତୀର୍ଥରେ କେହି ପ୍ରାସାଦ ତିଆରି କରେନାହିଁ, ପୋଖରୀ କିମ୍ବା କୂଆଁ ମଧ୍ୟ ଖୋଦେନାହିଁ—ଭୟ ଓ ଭକ୍ତିରୁ; ଏହିପରି ସ୍ଥାନୀୟ ନିଷେଧ ପବିତ୍ର ଭୟର ସ୍ମୃତି ହୋଇ ରହିଲା।

Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଧୂଳିରେ ପୂରିତ ପୃଥିବୀ ଓ ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ଉପଦ୍ରବରେ କେଉଁ କେଉଁ ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗ ‘ଲୁପ୍ତ’ (ଗୁପ୍ତ/ଆବୃତ) ହୋଇଗଲା? ସୂତ କହନ୍ତି—ଅସଂଖ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଢାକିଯାଇଛି; ତାହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ (ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ) ଓ ମାତୃତୀର୍ଥ (ଯେଉଁଠାରେ ସ୍କନ୍ଦ/କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଦିବ୍ୟ ମାତୃଦେବୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ) ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଏହା ସହ ରାଜବଂଶ ଓ ଋଷିପରମ୍ପରାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ-ଲିଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଥିବା କଥା ଆସେ। ପରେ ଭୂମି-ପରିଚାଳନାର ସଙ୍କଟ—ପ୍ରେତମାନେ ଧୂଳିବର୍ଷା କରି ଭୂମି ପୂରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମାତୃଦେବୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ପ୍ରବଳ ପବନ ଧୂଳିକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇ ଭୂମି ପୂରିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ। ପ୍ରେତମାନେ କୁଶ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ରାଜା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର କହନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ମାତୃଗଣ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ; କିଛି ଲିଙ୍ଗ ରାକ୍ଷସ-ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଅପାୟକାରୀ—ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଷିଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ। ଶାସ୍ତ୍ରମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ପ୍ରତିମା ଉପାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥିରସ୍ୱରୂପ। ତପସ୍ବୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ରୁଦ୍ର ମାତୃମାନଙ୍କୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ ସ୍କନ୍ଦପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିବାରୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସମତୁଲ୍ୟ ପବିତ୍ର ନିବାସ ଚାହାନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ଅଷ୍ଟାଷଷ୍ଟି (68) ରୁଦ୍ରକ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଆବାସ ଦେଇ ଉଚ୍ଚ ପୂଜାର ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି। ମାତୃମାନେ ସରିଗଲେ ପ୍ରେତମାନେ ନିରନ୍ତର ଧୂଳିରେ ଭୂମି ପୂରନ୍ତି ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ନାଗରଖଣ୍ଡର ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଅଧ୍ୟାୟ 106ର ସାର।

हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ଅଷ୍ଟାଷଷ୍ଟି’ (ଅଠଷଠି) ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର କିପରି ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା? ସୂତ ଚମତ୍କାରପୁରରେ ବସୁଥିବା ବତ୍ସବଂଶୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିତ୍ରଶର୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ପାତାଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ହାଟକେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରକଟ କରାଇବା/ଆଣିବା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ବର ଦେଇ ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାପନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଚିତ୍ରଶର୍ମା ଭବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରିବାରୁ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଆସନ୍ତି। ଚିତ୍ରଶର୍ମାଙ୍କ ହଠାତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେଖି ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଜନ୍ମେ। ସମମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଁ ସେମାନେ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିରାଶାରେ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ (ଆତ୍ମଦାହ) କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକି ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର-ଲିଙ୍ଗର ସମୁଚ୍ଚୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉ ବୋଲି ଚାହାନ୍ତି। ଚିତ୍ରଶର୍ମା ଆପତ୍ତି କଲେ ଶିବ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ କହନ୍ତି—କଳିଯୁଗରେ ତୀର୍ଥମାନେ ସଙ୍କଟରେ ପଡିବେ, ତେଣୁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରମାନେ ଏଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବେ; ଉଭୟ ପକ୍ଷକୁ ସମ୍ମାନ ମିଳିବ। ଚିତ୍ରଶର୍ମାଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣରେ ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ପ୍ରଥାରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ବଂଶପ୍ରତିଷ୍ଠା ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗୋତ୍ରେ ଗୋତ୍ରେ ପ୍ରାସାଦ ତିଆରି କରି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି—ଏଭଳି ଅଠଷଠି ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଗଢ଼ିଉଠେ। ଶେଷରେ ଶିବ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରି ଏହି ସ୍ଥାନକୁ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ସ୍ଥିର ଆଶ୍ରୟ ଓ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୮ରେ ଋଷିମାନେ କୁତୁହଳ ଓ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ସୂଚୀ ପାଇଁ ସୂତଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ‘ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟି’ କ୍ଷେତ୍ର-ତୀର୍ଥ ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ନାମ ପୁଣିଥରେ କ୍ରମେ କହନ୍ତୁ। ସୂତ କୈଲାସରେ ଶିବ–ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପୂର୍ବ ସଂବାଦକୁ ଆଧାର କରି କହନ୍ତି—କଳିଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଲେ ତୀର୍ଥମାନେ ପାତାଳକୁ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ପବିତ୍ରତାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାହାକୁ କିପରି ଲାଭ କରିବା—ଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ଶିବ ‘ତୀର୍ଥ’ର ବିସ୍ତୃତ ପରିଭାଷା ଦିଅନ୍ତି—ମାତା-ପିତା, ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଧର୍ମଚିନ୍ତନ, ଯମ-ନିୟମ, ପୁଣ୍ୟକଥାର ଶ୍ରବଣ-ସ୍ମରଣ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ। ଦର୍ଶନ, ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସ୍ନାନ ଭକ୍ତିରେ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ମହେଶ୍ୱର ପୂଜାଭାବରେ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସର୍ବଭାରତୀୟ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥ-କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ନାମାବଳୀ ଦିଆଯାଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନାର ଭିତ୍ତି ହୁଏ।

Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଶୈବ ସମ୍ବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି ଯେ ସେ ‘ତୀର୍ଥସମୁଚ୍ଚୟ’ର ସାର ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କର ସନ୍ନିଧି ରହେ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବଦର୍ଶନ କରେ ଓ ସେହି ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିବନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ସେ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଫଳ ପାଏ। ଶ୍ରୀଦେବୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥରେ କେଉଁ ନାମ ଜପିବା ଉଚିତ—ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ଚାହାନ୍ତି। ତେବେ ଈଶ୍ୱର ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଶିବଙ୍କ ବିଶେଷ ନାମ-ରୂପ ସହ ଯୋଡ଼ି କହନ୍ତି—ଯଥା ବାରାଣସୀ—ମହାଦେବ, ପ୍ରୟାଗ—ମହେଶ୍ୱର, ଉଜ୍ଜୟିନୀ—ମହାକାଳ, କେଦାର—ଈଶାନ, ନେପାଳ—ପଶୁପାଳକ, ଶ୍ରୀଶୈଳ—ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଇତ୍ୟାଦି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି: ଏହି ତାଲିକା ଶ୍ରବଣ/ପାଠ କଲେ ପାପନାଶ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀ ସାଧକମାନେ ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାୟଂ—ତ୍ରିକାଳେ ଏହା ପାଠ କରିବେ, ବିଶେଷତଃ ଶିବଦୀକ୍ଷିତମାନେ। ଘରେ ଲେଖି ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଉପଦ୍ରବ, ରୋଗ, ସର୍ପଭୟ, ଚୋରଭୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନିଷ୍ଟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଯେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସବୁଠାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ବ୍ୟବହାରିକ ଭାବେ କେତେ କଠିନ; ତେଣୁ ସେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ‘ସାର’ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଇ ‘ଅନୁତ୍ତମ’ ତୀର୍ଥାଷ୍ଟକ କହନ୍ତି—ନୈମିଷ, କେଦାର, ପୁଷ୍କର, କୃମିଜଙ୍ଗଳ, ବାରାଣସୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରଭାସ ଓ ହାଟକେଶ୍ୱର—ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ। ଦେବୀ କଳିଯୁଗର ଉପଯୋଗିତା ପଚାରିଲେ, ଈଶ୍ୱର ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଏହି ଆଠଟିରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ‘ସନ୍ନିହିତ’ ରହେ। ଶେଷରେ ସୂତ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦେଇ କହନ୍ତି—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ ସ୍ନାନଜନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ଫଳ ଦିଏ; ତେଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥଶ୍ରବଣ-ପାଠ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥକର୍ମ ସଦୃଶ ପୁଣ୍ୟସାଧନା ହୁଏ।

दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଶିବକ୍ଷେତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ରପରମ୍ପରା, ସଂଖ୍ୟା ଓ ବିବରଣୀ କହିବାକୁ। ସୂତ ପୂର୍ବୋପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଆନର୍ତ୍ତଦେଶର ରାଜାଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ରାଜା କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାମାତ୍ରେ ତୀର୍ଥମହିମା ଓ ଶିବକୃପାରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। କୃତଜ୍ଞ ରାଜା ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଅପରିଗ୍ରହବ୍ରତୀ ଥିବାରୁ ଭୌତିକ ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ନୀତିବାକ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—କୃତଘ୍ନତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ଦୋଷ, ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସହଜ ନୁହେଁ। ଉପକାରର ପ୍ରତିଦାନ କିପରି କରିବେ ଭାବି ରାଜା ଚିନ୍ତିତ ରହନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଋଷିମାନେ ପୁଷ୍କରଯାତ୍ରାକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ରାଜା ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଋଷିପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଆଭୂଷଣ ଦେଇ ସେବା କର, ଯେପରି ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ନ ହେଉ। କିଛି ତପସ୍ବିନୀ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାଭାବରେ ଆଭୂଷଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଚାରିଜଣ ତ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଫେରି ଆଶ୍ରମକୁ ଆଭୂଷଣରେ ‘ବିକୃତ’ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି; ଦମୟନ୍ତୀ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶିଳା ହୋଇଯାନ୍ତି। ରାଜା ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ କ୍ଷମା ଓ ପରିହାର ଖୋଜନ୍ତି। ଶିକ୍ଷା—ଭକ୍ତିରେ ଦିଆ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଆସକ୍ତି, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କିମ୍ବା ବ୍ରତଭଙ୍ଗ ଘଟାଏ, ତେବେ ସେ ଧର୍ମସୀମା ଛାଡ଼ି ଅଧର୍ମ ହୋଇଯାଏ।

Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ନୀତି-ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସୁସଂଗଠିତ ଆଲୋଚନା ଦେଖାଯାଏ। ପାଦଯାତ୍ରାରେ ଫେରିଥିବା ଅଠଷଠି କ୍ଳାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୱୀ ଘରେ ପହଞ୍ଚି ଦେଖନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣରେ ସଜିଛନ୍ତି। ଭୁକ୍ଷାର୍ତ୍ତ ଓ ଆଶଙ୍କିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ତପସ୍ୟାଧର୍ମ ବିରୋଧୀ ଏହି ଶୃଙ୍ଗାର କିପରି? ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ରାଣୀ ଦମୟନ୍ତୀ ରାଜଦାତ୍ରୀ ପରି ଆସି ଏହି ବସ୍ତ୍ରାଭୂଷଣ ଦାନ କରିଗଲେ। ତପସ୍ୱୀମାନେ ‘ରାଜ-ପ୍ରତିଗ୍ରହ’କୁ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଦୋଷ ଭାବି କ୍ରୋଧରେ ହାତରେ ଜଳ ଧରି ରାଜା ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରତିବାଦ କରି କହନ୍ତି—ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ‘ଉତ୍ତମ’ ପଥ, ଯାହା ଇହଲୋକ-ପରଲୋକ ଉଭୟର ସାଧନ; ଦୀର୍ଘ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଇ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ଭୂମି ଓ ଜୀବିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦାବି କରନ୍ତି, ନହେଲେ ଆତ୍ମହାନିର ଧମକ ଦେଇ ତାହାର ପାପଫଳ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡିବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଶାପଜଳ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ସେହି ଜଳ ପୃଥିବୀର ଏକ ଅଂଶକୁ ଦହି ଲବଣମୟ ସ୍ଥାୟୀ ‘ଊଷର’ ପ୍ରଦେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ—ସେଠାରେ ଫସଲ ହୁଏନି, ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ରବିବାର ସହିତ ପଡୁଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ନିଜ କର୍ମଦୋଷରୁ ଘୋର ନରକରେ ପଡିଥିବା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରେ।

अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ବହୁ-ଦୃଶ୍ୟରେ ଧର୍ମକଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଜଣେ ରାଜା ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ନିବିଡ଼ ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଦୁର୍ଗସହିତ ବସତି ଗଢ଼ି, ଘର, ଦାନ-ଭୋଗ ଓ ରକ୍ଷା-ପୋଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ସମାଜର ସ୍ଥିରତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତାପରେ କଥା ଆନର୍ତଦେଶର ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଯାଏ। ରାଜପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେ ଅଶୁଭ ଗ୍ରହଦୋଷ କହି, ଷୋଳ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଶାନ୍ତିକର୍ମ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କର୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ, ପଶୁହାନି ଓ ରାଜ୍ୟଭୟ ବଢ଼ିଯାଏ। ସେତେବେଳେ ଅଗ୍ନିଦେବ ପୁରୁଷରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହନ୍ତି ଯେ ଯଜ୍ଞରେ ‘ତ୍ରିଜାତ’ (ବିବାଦିତ/ଅନ୍ୟଜନ୍ମ) ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିବାରୁ କର୍ମ ଦୂଷିତ ହୋଇଛି। ସିଧା ଅଭିଯୋଗ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଅଗ୍ନି ନିଜ ସ୍ୱେଦଜଳରୁ ଏକ କୁଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରି ଷୋଳେଜଣଙ୍କୁ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି; ଯେ ଅଶୁଦ୍ଧ, ତାହାର ଦେହରେ ବିସ୍ଫୋଟକ ଭଳି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ନିୟମ ହୁଏ—ଏହି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି-ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ଥାୟୀ ତୀର୍ଥ; ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ନାନକାରୀ ଚିହ୍ନିତ ହେବେ; ସ୍ନାନଜନିତ ଦୃଶ୍ୟଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସାମାଜିକ-ଯାଜ୍ଞିକ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବ। ଶେଷରେ ରାଜା ସଠିକ୍ ଶୁଦ୍ଧିରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସୁସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି; କାର୍ତ୍ତିକସ୍ନାନ ଆଦିରେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୋଷମୋଚନର ଫଳଶ୍ରୁତି ଘୋଷିତ ହୁଏ।

नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
ସୂତ କହନ୍ତି—ମାତୃଦୋଷ ହେତୁ ସମାଜରେ ନିନ୍ଦିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ବୀ ତ୍ରିଜାତ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଜଳସ୍ରୋତ ନିକଟେ ଘୋର ତପ ଓ ଶିବପୂଜା କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶଙ୍କର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—ଭବିଷ୍ୟତରେ ସେ ଚାମତ୍କାରପୁରର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇବେ। ପରେ ଚାମତ୍କାରପୁରରେ ଦେବରାତଙ୍କ ପୁତ୍ର କ୍ରଥ ଗର୍ବ ଓ ଆବେଗରେ ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣ ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ନାଗତୀର୍ଥ ନିକଟେ ରୁଦ୍ରମାଳା ନାମକ ନାଗଶିଶୁକୁ ମାରିଦେଲା। ନାଗଶିଶୁର ପିତାମାତା ଓ ସମସ୍ତ ନାଗସମୁଦାୟ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଶେଷନାଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇ କ୍ରଥକୁ ଗିଳି ନଗରକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ। ଅଞ୍ଚଳ ଜନଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ନାଗମାନଙ୍କ ଆବାସ ହେଲା ଏବଂ ମାନବ ପ୍ରବେଶ ନିଷିଦ୍ଧ ହେଲା। ଭୟଭୀତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତ୍ରିଜାତଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ତ୍ରିଜାତ ଶିବଙ୍କୁ ନାଗନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଶିବ ନିରପରାଧ ନାଗଶିଶୁର ହତ୍ୟା ଓ ଶ୍ରାବଣ ପଞ୍ଚମୀରେ ନାଗପୂଜାର ଧର୍ମମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଅନ୍ଧଦଣ୍ଡ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ। ପରିବର୍ତ୍ତେ “ନ ଗରଂ ନ ଗରଂ” ନାମକ ତ୍ର୍ୟକ୍ଷର ସିଦ୍ଧମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ; ଏହାର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ବିଷ ଶମେ ଓ ସର୍ପ ଦୂରେ ସରେ, ଯେ ରହେ ସେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ବଶ ହୁଏ। ତ୍ରିଜାତ ବଞ୍ଚିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଫେରି ମନ୍ତ୍ରଘୋଷ କଲେ; ନାଗମାନେ ପଳାଇଲେ କିମ୍ବା ଦମିତ ହେଲେ। ତେଣୁ ସେହି ବସତି “ନଗର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ପାଠ କରିଲେ ସର୍ପଜନ୍ୟ ଭୟ ନାଶ ପାଏ।

त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ତ୍ରିଜାତ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କର ନାମ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ଗୋତ୍ର, ଏବଂ ‘ତ୍ରିଜାତ’ ବୋଲି ଜନ୍ମଚିହ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କାହିଁକି ଆଦର୍ଶ। ସୂତ କହନ୍ତି—ସେ ସାଙ୍କୃତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ; ‘ପ୍ରଭାବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ‘ଦତ୍ତ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଏବଂ ନିମିଙ୍କ ବଂଶସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ତ୍ରିଜାତ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଶିବଙ୍କ ‘ତ୍ରିଜାତେଶ୍ୱର’ ନାମକ ମଙ୍ଗଳ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କଲେ; ନିରନ୍ତର ପୂଜାରେ ସେ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ଏକ ବିଧି କୁହାଯାଏ—ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଦେବଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଷୁବ ସମୟରେ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ‘ତ୍ରିଜାତ’ ଜନ୍ମ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ ଓ ସୁରକ୍ଷା ମିଳେ। ପରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଗୋତ୍ରମାନଙ୍କ ନାମ ନେଇ ଆଲୋଚନା ହୁଏ। ସୂତ କୌଶିକ, କାଶ୍ୟପ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ, ଗର୍ଗ, ହାରୀତ, ଗୌତମ ଆଦି ଅନେକ ଗୋତ୍ରଗୋଷ୍ଠୀକୁ ସଂଖ୍ୟାସହ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ନାଗଜ ଭୟରୁ ହୋଇଥିବା ବିଘ୍ନ ଓ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ପୁନଃ ସମାଗମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ଗୋତ୍ରବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ ଋଷିନାମସ୍ମରଣ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ କଲେ ବଂଶଛେଦ ରୋକାଯାଏ, ଜୀବନଚକ୍ରର ପାପ ଶମିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରିୟବିୟୋଗ ଦୂର ହୁଏ।

अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବୀ ଅମ୍ବରେବତୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ୱରୂପ ଓ ପୂଜାଫଳ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ନାଗମାନଙ୍କୁ ନଗର-ବିନାଶ ପାଇଁ ମିଳିଥିବା ଆଦେଶ ଓ ତାହାରେ ଶେଷଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରେବତୀଙ୍କ ଶୋକ କଥା କହନ୍ତି। ପୁତ୍ରବଧର ପ୍ରତିଶୋଧରେ ରେବତୀ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହକୁ ଗ୍ରସି ନେଇଥାନ୍ତି; ତେବେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ ଭଉଣୀ ଭାଟ୍ଟିକା ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ରେବତୀ ନିନ୍ଦିତ ମାନବଜନ୍ମ, ପତି ଓ ବଂଶଜ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ। ରେବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହୁଏ; ବିଷଦଂଶ ମଧ୍ୟ ଭେଦି ପାରେ ନାହିଁ—ତପୋବଳ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଅନ୍ୟ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଫଳ ହୋଇ ଭୟରେ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତି। ମାନବଗର୍ଭଧାରଣ ଓ ନାଗରୂପ ହାରାଇବାର ଆଶଙ୍କାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ରେବତୀ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହି ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ବର ଦିଅନ୍ତି—ରେବତୀଙ୍କ ମାନବଜନ୍ମ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ହେବ, ସେ ପୁନଃ ରାମରୂପ ଶେଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବେ, ଦଂଶ ଫେରିବ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାମରେ ପୂଜା କଲେ କଲ୍ୟାଣ ମିଳିବ। ରେବତୀ ସେଠାରେ ନିଜ ନାମରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ନାଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୂଜା କାଳକାଳାନ୍ତରେ, ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ମହାନବମୀରେ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅମ୍ବରେବତୀ ପୂଜା କଲେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁଳଜ ବିପଦ ନ ଆସେ ଏବଂ ଗ୍ରହ-ଭୂତ-ପିଶାଚାଦି ବାଧା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋଚନା ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଭଟ୍ଟିକାଙ୍କ ଦେହରୁ ବିଷଧର ସର୍ପଙ୍କ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା କାହିଁକି ଝଡ଼ିଗଲା, ଏହାର କାରଣ ତପସ୍ୟା କି ମନ୍ତ୍ର? ସୂତ କହନ୍ତି—ଭଟ୍ଟିକା ଅଳ୍ପବୟସରେ ବିଧବା ହୋଇ କେଦାରକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ତପରେ ଲଗ୍ନ ରହି, ପ୍ରତିଦିନ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୀତର ସୌନ୍ଦର୍ୟ-ଭକ୍ତିଶକ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ତକ୍ଷକ ଓ ବାସୁକି ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶରେ ଆସିଲେ; ପରେ ତକ୍ଷକ ଭୟଙ୍କର ନାଗରୂପେ ତାଙ୍କୁ ପାତାଳକୁ ଅପହରଣ କଲା। ଭଟ୍ଟିକା ନୀତିଦୃଢତାରେ ବଳାତ୍କାରକୁ ମାନିଲେ ନାହିଁ; ଶର୍ତ୍ତସହ ଶାପ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରୁ ତକ୍ଷକ ସମାଧାନ ଖୋଜିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲା। ଈର୍ଷ୍ୟାପ୍ରେରିତ ନାଗପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଘର୍ଷ ହେଲା; ରକ୍ଷାବିଦ୍ୟା ଜପ ହେଲା, ଏକ ନାଗିନୀର ଦଂଶରେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଝଡ଼ିଗଲା—ଏହିଠାରେ ଆରମ୍ଭିକ ପ୍ରଶ୍ନର କାରଣ ମିଳେ। ଭଟ୍ଟିକା ଆକ୍ରମଣକାରିଣୀକୁ ଶାପଦ୍ୱାରା ମାନବୀ କରି, ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ତକ୍ଷକ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରେ ରାଜଜନ୍ମ ନେବ, ଏବଂ ଭଟ୍ଟିକା ପରେ ‘କ୍ଷେମଂକରୀ’ ନାମରେ ମାନବଜନ୍ମ ନେଇ ତାଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ କରିବେ। କେଦାରକୁ ଫେରିଲାପରେ ସମାଜ ତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧତା ନେଇ ସନ୍ଦେହ କଲା। ଭଟ୍ଟିକା ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଅଗ୍ନି ଜଳ ହୋଇଗଲା, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଏବଂ ଦିବ୍ୟଦୂତ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମଳା ଘୋଷଣା କଲା। ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନ/ବୋଧନ ବ୍ରତରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦିଆଯାଏ। ଭଟ୍ଟିକା ତପ-ଉପାସନା ଜାରି ରଖି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ପ୍ରତିମା ଓ ପରେ ମହେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ସହ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ସୌରାଷ୍ଟ୍ର/ଆନର୍ତ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଏହି ରାଜବୃତ୍ତାନ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ, ଏବଂ ହିମାଳୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କେଦାର-ସଦୃଶ ପବିତ୍ରତା କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସୂତ କ୍ଷେମଙ୍କରୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ନାମକରଣ କହିଲେ—କଳହ ଓ ନିର୍ବାସନ କାଳରେ ରାଜ୍ୟରେ ‘କ୍ଷେମ’ ଅର୍ଥାତ୍ ମଙ୍ଗଳ ଉଦୟ ହେବାରୁ ସେ କ୍ଷେମଙ୍କରୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପରେ ରାଜା ରୈବତ ଓ କ୍ଷେମଙ୍କରୀଙ୍କ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନ—ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ବଂଶ ଓ ଜୀବନ ନେଇ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ିଲା। ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭାର ଦେଇ ତପ କଲେ, କାତ୍ୟାୟନୀ (ମହିଷାସୁରମର୍ଦ୍ଦିନୀ) ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କରି ପୂଜା କଲେ; ଦେବୀ ବର ଦେଇ କ୍ଷେମଜିତ୍ ନାମକ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲେ—ବଂଶବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ। ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ରୈବତ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନା କଲେ ଓ ମନ୍ଦିର-ସମୁଚ୍ଚୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ରୈବତେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା; କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ‘ସର୍ବପାତକନାଶନ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। କ୍ଷେମଙ୍କରୀ ସେଠାରେ ପୂର୍ବସ୍ଥାପିତ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କଲେ; ଦେବୀ କ୍ଷେମଙ୍କରୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଦେବୀଦର୍ଶନ କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ—ଏହି ବ୍ରତବିଧି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିଧର୍ମ ଉପଦେଶରେ ସମାପ୍ତ।

Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦେବୀ କାତ୍ୟାୟନୀ କାହିଁକି ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ, ଏବଂ ସେ ଅସୁର କିପରି ମହିଷରୂପ ଧାରଣ କଲା। ସୂତ କାରଣକଥା କହନ୍ତି: ‘ଚିତ୍ରସମ’ ନାମକ ରୂପବାନ୍ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ଦୈତ୍ୟ ମହିଷ ଉପରେ ଆରୋହଣରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଯାନ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀତଟରେ ମହିଷାରୂଢ଼ ହୋଇ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ମହିଷ ଧ୍ୟାନସ୍ଥ ମୁନିଙ୍କୁ ଦଳିଦେଇ ମୁନିଙ୍କ ସମାଧି ଭଙ୍ଗ କରେ। କ୍ରୋଧିତ ମୁନି ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମହିଷ ହୋଇ ରହିବ। ଉପାୟ ପାଇଁ ସେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ। ଶୁକ୍ର ତାକୁ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହ ତପ କରିବାକୁ କହନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଦୁର୍ୟୁଗରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହନ୍ତି ଯେ ଶାପ ନିବାରଣ ହେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ‘ସୁଖୋପାୟ’ ଦିଅନ୍ତି—ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଓ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ସମାଗମ କରିବେ। ଅଜେୟତ୍ୱର ବର ଶିବ ନାକାରନ୍ତି; ଶେଷରେ ଦୈତ୍ୟ ଚାହେ—ସେ କେବଳ ନାରୀ ହସ୍ତରେ ବଧ୍ୟ ହେଉ। ଶିବ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ-ଦର୍ଶନର ଫଳ କହନ୍ତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦର୍ଶନ କଲେ ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧି, ବିଘ୍ନନାଶ, ତେଜବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ଜ୍ୱର-ବ୍ୟାଧି ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ଦୈତ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଦୀର୍ଘ ଦିବ୍ୟଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ପଛକୁ ହଟେ ଏବଂ ଅମରାବତୀ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଦାନବମାନେ ପ୍ରବେଶ କରି ଉତ୍ସବ କରନ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଅଧିକାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ କୈଲାସସଦୃଶ ଦେବାଳୟ-ରଚନାର ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
ସୂତ କହିଲେ—ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବଗଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଅସୁର ମହିଷ ତ୍ରିଲୋକରେ ଆଧିପତ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲା। ସେ ଯାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଲା—ବାହନ, ଧନ, ରତ୍ନ ଓ ପ୍ରିୟ ସମ୍ପତ୍ତି—ସବୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣ କରି ଜଗତର ଧର୍ମ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଲା। ଦେବତାମାନେ ତାହାର ବଧ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ସଭା କଲେ; ସେତେବେଳେ ନାରଦ ଆସି ମହିଷର ଅତ୍ୟାଚାର, ପ୍ରଜାପୀଡନ ଓ ପରଧନାପହରଣର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେଇ ଦେବମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଅଧିକ ଉଦ୍ଦୀପିତ କଲେ। ସେଇ କ୍ରୋଧରୁ ଦାହକ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦିଗମଣ୍ଡଳ ଅନ୍ଧକାରାଚ୍ଛନ୍ନ ହେଲା। ତେବେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ (ସ୍କନ୍ଦ) ଆସି କାରଣ ପଚାରିଲେ; ନାରଦ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅହଂକାର ଓ ଲୁଟପାଟ କଥା କହିଲେ। ଦେବମାନେ ଓ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ କ୍ରୋଧ-ତେଜର ପରିଣତିରୁ ଶୁଭଲକ୍ଷଣା ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; କାରଣବଶତଃ ତାଙ୍କ ନାମ ‘କାତ୍ୟାୟନୀ’ ହେଲା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବଜ୍ର, ଶକ୍ତି, ଧନୁ, ତ୍ରିଶୂଳ, ପାଶ, ବାଣ, କବଚ, ଖଡ୍ଗ ଆଦି ସମସ୍ତ ଆୟୁଧ ଓ ରକ୍ଷାସାମଗ୍ରୀ ଦାନ କଲେ। ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭୁଜା ଧାରଣ କରି ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିବେ। ଦେବମାନେ କହିଲେ—ମହିଷ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା, ବିଶେଷତଃ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା, ଅଜେୟ; କେବଳ ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ବଧ ସମ୍ଭବ, ତେଣୁ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ। ପରେ ତେଜ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ଘୋର ତପସ୍ୟାକୁ ପଠାଇ, ତାପରେ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରି ମହିଷବଧ ଓ ଦେବାଧିପତ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନର ଆଶା କଲେ।

महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ଘଟିଥିବା ଦେବୀଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ସହ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଘୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ତପ ବଢ଼ିବା ସହିତ ତାଙ୍କର ତେଜ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି ମହିଷାସୁରର ଚରମାନେ ସମ୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। କାମମୋହିତ ମହିଷାସୁର ସେନାସହ ଆସି ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଓ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ତାହାର ଉପଦ୍ରବ ନିବାରଣ—ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦେବୀ ବାଣବର୍ଷାରେ ଅସୁରସେନାକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରନ୍ତି, ମହିଷକୁ ଆହତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ହାସ୍ୟରେ ସହାୟକ ଯୋଦ୍ଧାଗଣ ପ୍ରକଟ କରି ଦୈତ୍ୟବଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରାନ୍ତି। ମହିଷାସୁର ସିଧା ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଦେବୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାହାର ଉପରେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇ ସିଂହର ସାହାଯ୍ୟରେ ତାକୁ ଅଚଳ କରନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବଧ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ଖଡ଼୍ଗରେ ତାହାର ମୋଟ ଗଳା କାଟି ଦେବଲୋକକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପରେ ଏକ ନୀତିଗତ ତଣାପୋଡ଼ ଆସେ—ମହିଷ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଶାପମୁକ୍ତିର କଥା କହି କ୍ଷମା ମାଗେ। ଦେବତାମାନେ ଲୋକବିପଦର ଆଶଙ୍କା ଦେଖାନ୍ତି। ଦେବୀ ତାକୁ ପୁଣି ହତ୍ୟା ନକରି ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଦମନାଧୀନ ରଖିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଦେବୀ ‘ବିନ୍ଧ୍ୟବାସିନୀ/କାତ୍ୟାୟନୀ’ ଭାବେ ଭବିଷ୍ୟତ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବେ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୂଜା କଲେ ରକ୍ଷା, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ସିଦ୍ଧି ମିଳିବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଜଗତର କ୍ରମ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜଭକ୍ତି-ଦର୍ଶନୋତ୍ସବର ଫଳଶ୍ରୁତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।

केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୨ ସୂତ–ଋଷି ସମ୍ବାଦରୂପେ ରଚିତ; ପୂର୍ବର ଦୈତ୍ୟବଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଘୁରି କେଦାର-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପାପନାଶିନୀ କଥା ଆସେ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ହିମାଳୟରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର ସମୀପରେ ଶ୍ରୁତ କେଦାର କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା? ସୂତ କହନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ଋତୁଧର୍ମ ଅଛି; ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ହିମାଳୟ ପ୍ରଦେଶରେ ବସନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହିମାବୃତ ମାସରେ ସେ ତୀର୍ଥ ଅଗମ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ପୂଜାର ପୂରକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। କଥାରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦୈତ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଦଚ୍ୟୁତ ଇନ୍ଦ୍ର ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରେ ତପ କରନ୍ତି। ଶିବ ମହିଷ (ଭଏଁସ) ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରଧାନ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଶିବ ଲୋକରକ୍ଷାର୍ଥ ସେହି ରୂପରେ ରହି ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ନିର୍ମଳ କୁଣ୍ଡ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ କୁଣ୍ଡ ଦର୍ଶନ କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହାତ/ଦିଗ୍-ନିୟମରେ ତିନିଥର ଜଳ ପାନ କରେ ଓ ମାତୃ–ପିତୃ ବଂଶ ଏବଂ ଆତ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀ ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ଦେହକ୍ରିୟାକୁ ଦିବ୍ୟବିଧି ସହ ଯୋଡ଼େ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିତ୍ୟପୂଜା ସ୍ଥାପନ କରି ଦେବଙ୍କୁ ‘କେଦାର’ ନାମ ଦିଅନ୍ତି (ଛେଦକ/ବିଦାରକ ଅର୍ଥରେ) ଓ ଭବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ପୁଣି ହିମାଳୟରେ ଚାରି ମାସ ପଥ ଅବରୋଧ ଥିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଶ୍ଚିକରୁ କୁମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ସମୟରେ—ଶିବ ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶର ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସନ୍ତି; ସେଠାରେ ରୂପପ୍ରତିଷ୍ଠା, ମନ୍ଦିରନିର୍ମାଣ ଓ ନିରନ୍ତର ପୂଜାର ବିଧାନ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଚାରିମାସ ଉପାସନା ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ନେଇଯାଏ, ଋତୁବାହ୍ୟ ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ କରେ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ନାରଦୋକ୍ତ ଶ୍ଲୋକରେ କେଦାରଜଳପାନ ଓ ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମମୁକ୍ତି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଶ୍ରବଣ, ପାଠ, କିମ୍ବା ପାଠ କରାଇବା ମଧ୍ୟ ପାପରାଶି ନାଶ କରି କୁଳୋଦ୍ଧାର କରେ।

शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ଶ୍ୱେତ ଦର୍ଭ-ଚିହ୍ନରେ ପରିଚିତ ‘ଅନୁପମ’ ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଚାମତ୍କାରପୁର ନିକଟରେ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇଥିବା ଜଣେ ରଜକ ଭୁଲରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣବସ୍ତ୍ରକୁ ନୀଳୀକୁଣ୍ଡୀ/ନୀଳୀ ରଙ୍ଗ-କୁଣ୍ଡରେ ପକାଇଦିଏ। ବନ୍ଧନ/ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡର ଭୟରେ ସେ ରାତିରେ ପଳାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ; ତେବେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦାଶ-କନ୍ୟା ସଖୀଙ୍କୁ ଭେଟି ଦୋଷ କହିଲେ, ସଖୀ ନିକଟରେ ପ୍ରବେଶକଠିନ ଜଳାଶୟର ଉପାୟ ଦେଖାଏ। ରଜକ ସେଠାରେ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇବାମାତ୍ରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଶୁଭ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ନାନ କରିଲେ ତାଙ୍କ କଳା କେଶ ମଧ୍ୟ ଧଳା ହୋଇଯାଏ। ସେ ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପରୀକ୍ଷା କରି ଜାଣନ୍ତି—କଳା ପଦାର୍ଥ ଓ କେଶ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ହୁଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବୃଦ୍ଧ-ଯୁବା ସମସ୍ତେ ବଳ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଆନ୍ତି। ପରେ କୁହାଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦୁରୁପଯୋଗ ଭୟରେ ଦେବତାମାନେ ଧୂଳିରେ ତୀର୍ଥକୁ ଢାକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ ଯାହା ଉଗେ ସବୁ ଜଳପ୍ରଭାବରେ ଶୁଭ୍ର ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥର ମୃଦା ଦେହରେ ଲେପି ସ୍ନାନ କଲେ ସର୍ବତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଫଳ ମିଳେ; ଦର୍ଭ ଓ ବନତିଳରେ ତର୍ପଣ କଲେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହାକୁ ମହାଯଜ୍ଞ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଏଠାରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଯେଣୁ କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶ୍ୱେତତ୍ୱ ନ ନଷ୍ଟ ହେଉ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।

मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁଖରା-ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାକୁ ନୀତି-ଉପଦେଶ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମୁଖରାକୁ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସେଠାକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଆସିଥିବା ସପ୍ତର୍ଷି (ମରୀଚି ଆଦି) ଜଣେ ଡକାତକୁ ଭେଟନ୍ତି। ସେ ଲୋହମଜଂଘ—ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ବଂଶୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତାମାତା ଓ ପତ୍ନୀଭକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଖରାରୁ ହୋଇଥିବା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚୋରିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ଗ୍ରନ୍ଥ ଭୁଖ-ଭୟକୁ ଦୁଷ୍ଟତା ସହ ସମାନ କରେନାହିଁ, ତଥାପି ଚୋରିକୁ ନିନ୍ଦନୀୟ କର୍ମ ବୋଲି ମାନେ। ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଧମକ ଦିଏ; ଋଷିମାନେ କରୁଣାରେ କର୍ମଫଳର ଦାୟିତ୍ୱ ବୁଝାଇ, “ତୋ ପାପର ଭାଗ କି ତୋ ପରିବାର ନେବ?” ବୋଲି ପଚାରିବାକୁ କହନ୍ତି। ସେ ପିତା, ମାତା ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ସେମାନେ କହନ୍ତି—କର୍ମଫଳ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜେ ଭୋଗେ, ଅନ୍ୟେ ଭାଗ ନେଇପାରେନି। ଏଥିରୁ ସେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି ଉପଦେଶ ଚାହେ। ପୁଲହ ଋଷି ‘ଜାଟଘୋଟେତି’ ମନ୍ତ୍ର ଦିଅନ୍ତି; ସେ ନିରନ୍ତର ଜପ କରି ସମାଧିରେ ଲୀନ ହୁଏ ଓ ଦେହ ଭାଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢିବି) ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଏ। ପରେ ଋଷିମାନେ ଫେରି ଆସି ତାଙ୍କ ସିଦ୍ଧି ଚିହ୍ନନ୍ତି; ଭାଲ୍ମୀକ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ‘ବାଲ୍ମୀକି’ ହୁଏ ଏବଂ ସେଇ ସ୍ଥାନ ମୁଖରା-ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରାବଣରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଚୋରିଜନ୍ୟ ପାପ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ସେଠାର ସିଦ୍ଧପୁରୁଷଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ କାବ୍ୟଶକ୍ତି ବଢ଼େ, ବିଶେଷକରି ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ।

सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
ସୂତ କର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପଲା-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମାନବଜୀବନର ‘ବିୟୋଗ’ (ବିଚ୍ଛେଦ) ଭୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି ଅଛି। ପରେ କଥା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣବତୀ କନ୍ୟା କର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପଲାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଏ। ଯୋଗ୍ୟ ମାନବ ବର ନମିଳିବାରୁ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି ଧର୍ମସିଦ୍ଧାନ୍ତମୟ ଉତ୍ତର ପାଆନ୍ତି—ଅତିଦୀର୍ଘ କାଳ ବିତିଯାଇଥିବାରୁ ଏବେ କନ୍ୟାର ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦେବତାମାନେ ମାନବୀକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଫେରିଆସିବା ପରେ ରାଜା ଓ କନ୍ୟା କାଳବିସ୍ଥାପନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଲୋକଙ୍କ ଅପରିଚୟ; ଏହା ପୁରାଣୀୟ କାଳମାନ ଓ ଲୋକପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଅସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ଦେଖାଏ। ସେମାନେ ଗର୍ତ୍ତା-ତୀର୍ଥ/ପ୍ରାପ୍ତିପୁର ପରିସରକୁ ଆସିଲେ, ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ବୃହଦ୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ବଂଶପରିଚୟ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ସତ୍ୟସନ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ବସତି/ଭୂମି ଦାନ କରି ଧର୍ମକୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାୟୀ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ପରେ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୃଷଭନାଥ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୂର୍ବପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରି ତପ କରନ୍ତି, ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପଲା ମଧ୍ୟ ତପ କରି ଗୌରୀଭକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟାନ୍ତେ ଦାନବସତିରୁ ଜୀବିକା ନେଇ ଲୋକଚିନ୍ତା ଓ ରାଜାଙ୍କ ବୈରାଗ୍ୟମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଦାନ-ପୋଷଣ-ତପୋଧର୍ମର ନୀତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଚମତ୍କାରପୁର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧବଳ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଏବଂ ସନ୍ଦେହ-ବିବାଦ ମଧ୍ୟରେ ପରାଜୟ ସମ୍ମୁଖୀନ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଅହଂକାର ଓ ଭୁଲ ମର୍ଯ୍ୟାଦା-ଦାବି ଦ୍ୱାରା ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ପରମ୍ପରାଗତ ଜୀବିକା-ଦାନ (ବୃତ୍ତି) ରକ୍ଷା ଏବଂ ସ୍ଥିର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଆବଶ୍ୟକ। ରାଜା ବିଚାର କରି ଗର୍ତ୍ତାତୀର୍ଥଜାତ, ପଣ୍ଡିତ ଓ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶାସକ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବେ, ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ କରିବେ, ବିବାଦ ମିଟାଇବେ ଏବଂ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦେବେ; ସମୁଦାୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଈର୍ଷ୍ୟା ବିନା ସେମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ ମିଳିବ। ଏହାରେ ନଗରରେ ଧର୍ମବର୍ଧକ ସୀମା-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼େ। ପରେ ରାଜା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଘୋଷଣା କରି ନିଜ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଓ ତାହାର ପୂଜା, ବିଶେଷତଃ ରଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି—ଏହା ପୂର୍ବରୁ ପୂଜିତ ୨୭ ଲିଙ୍ଗ ପରେ ୨୮ତମ ଲିଙ୍ଗ; ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ନୈବେଦ୍ୟ, ବଳି, ବାଦ୍ୟ ଓ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କାର୍ତ୍ତିକ ସାରା ସ୍ନାନ/ଅଭିଷେକ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଏକ ବର୍ଷ ସୋମବାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି।

कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
ଋଷିମାନେ ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ କର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପଲାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସୂତ କହିଲେ—ଗୌରୀଙ୍କ ପାଦସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ଥାନରେ ତପ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବୀ ଗିରିଜା ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। କର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପଲା କହିଲେ—ମୋ ପିତା ରାଜସମ୍ପଦ ହରାଇ ଶୋକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଜୀବନ କାଟୁଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିବାହିତା। ତେଣୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ପତି ଓ ପୁନଃଯୌବନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଫେରିଆସୁ। ଦେବୀ ବିଧି କହିଲେ—ମାଘମାସର ତୃତୀୟା, ଶନିବାର, ବାସୁଦେବ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଯୌବନର ଧ୍ୟାନ କରିବା; ସେ ଦିନ ଯେକୌଣସି ନାରୀ ସ୍ନାନ କଲେ ସେହିପରି ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପାଏ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ କର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପଲା ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଓ ଯୌବନ ସହ ବାହାରିଲେ; ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ଗୌରୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ କାମଦେବ (ମନୋଭବ) ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଚାହିଁ ଆସି, ପ୍ରୀତି ସହ ଆସିଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ନାମ “ପ୍ରୀତି” ହେବ ବୋଲି କହିଲେ। କର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପଲା ଅନୁରୋଧ କଲେ—ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ଯାଚନା କରନ୍ତୁ। ସେ ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କୁ ତପଫଳ ଓ ଗୌରୀକୃପାରେ ଯୌବନ ଫେରିଥିବା କଥା କହି ବିବାହ ଅନୁମତି ମାଗିଲେ। ପରେ କାମଦେବ ଯାଚନା କଲେ; ପିତା ଅଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କନ୍ୟାଦାନ କଲେ। ସେ “ପ୍ରୀତି” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଓ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା। ଫଳଶ୍ରୁତି—ମାଘମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପ୍ରୟାଗଫଳ ମିଳେ; ମନୁଷ୍ୟ ରୂପବାନ୍ ଓ ସମର୍ଥ ହୁଏ, ଆତ୍ମୀୟବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ଭୋଗେ ନାହିଁ।

Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଦୁଇଟି ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ, ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଲିଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ ନିକଟେ ଯୋଗାସନ କରି ପ୍ରାଣସଂହାର କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଆସିଲେ ଦେହ ହଠାତ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ନିୟମ ଓ ଆଚାରକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ବରଦାୟକ ଓ ପାପମଲହର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ବଂଶ କ୍ଷୀଣ ହେବାରୁ ରାଜାହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ “ମତ୍ସ୍ୟନ୍ୟାୟ” ପରି ଅରାଜକତା ହେବ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟସନ୍ଧ ପୁନଃ ରାଜଧର୍ମ ଗ୍ରହଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ପୂର୍ବଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଆଧାରିତ ରିତୁଆଲ ଉପାୟ କହନ୍ତି—ପରଶୁରାମ କ୍ଷତ୍ରିୟନାଶ କରିବା ପରେ କ୍ଷତ୍ରିୟପତ୍ନୀମାନେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ’ ରାଜା ଜନ୍ମାଇଥିଲେ। ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠକୁଣ୍ଡ ନାମକ ପୁତ୍ରପ୍ରଦ ତୀର୍ଥର କଥା ଆସେ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଗର୍ଭସମ୍ଭବ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଅଟ (ଅଟୋନ) ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ରାଜପଥରେ ଗମନ ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ଆକାଶବାଣୀ ତାଙ୍କ ନାମର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି କହେ। ଅଟ ଅଟେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ମାଘ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ପୂଜା ଓ ପୁତ୍ରପ୍ରଦ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନକୁ ସନ୍ତାନ ଓ କଲ୍ୟାଣଦାୟକ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଇଛି।

याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
ସୂତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଶ୍ରମ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହା ଅଳ୍ପଜ୍ଞଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବଗୁରୁ କିଏ, ଏବଂ କେମିତି ବେଦ ହରାଇ ପୁଣି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ସୂତ ଶାକଲ୍ୟ ନାମକ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରାଜପୁରୋହିତଙ୍କ କଥା କହି, ରାଜଶାନ୍ତିକର୍ମ ପାଇଁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ସଭାକୁ ପଠାଯାଇଥିବା ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଆଶୀର୍ବାଦ ନେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳକୁ କାଠ ଖୁଟି ଉପରେ ଛିଟାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରରେ ଜଳ ଛାଡ଼ିଲେ, ତୁରନ୍ତ ଖୁଟିରେ ପତ୍ର-ଫୁଲ-ଫଳ ଫୁଟିଉଠେ—ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିର ପ୍ରମାଣ ଓ ରାଜାଙ୍କ ବିଧିଅଜ୍ଞତାର ପ୍ରକାଶ। ରାଜା ଅଭିଷେକ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ଯଥାବିଧି ହୋମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିନା ମନ୍ତ୍ରଫଳ ସିଦ୍ଧ ହୁଏନି, ତେଣୁ ସେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଶାକଲ୍ୟ ପୁଣି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିବାକୁ ଜୋର କଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଧର୍ମନୀତି କହନ୍ତି—ଅହଂକାରୀ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଭ୍ରାନ୍ତ ଗୁରୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇପାରେ। କ୍ରୋଧିତ ଶାକଲ୍ୟ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଇଥିବା ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ତ୍ୟାଗ କରାଏ; ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଘୋଷଣା କରି ଅଧୀତ ଜ୍ଞାନକୁ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି। ପରେ ସିଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ର ଖୋଜି ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଫଳ ଅନ୍ତଃକରଣଭାବ ଅନୁସାରେ ମିଳେ; ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା କରନ୍ତି। ଭାସ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଏକ କୁଣ୍ଡରେ ସରସ୍ୱତୀସଦୃଶ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ସ୍ନାନ ଓ ଜପରେ ବେଦବିଦ୍ୟା ତୁରନ୍ତ ଧାରଣ ହୁଏ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ କୃପାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମାନବ ଗୁରୁବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲଘିମା-ସିଦ୍ଧି ଦେଇ ‘ବାଜିକର୍ଣ୍ଣ’ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱରୂପ ମାଧ୍ୟମରେ ସିଧା ବେଦଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ‘ନାଦବିନ୍ଦୁ’ ଜପ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।

Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ପରିବାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ—ମୈତ୍ରେୟୀ ଓ କାତ୍ୟାୟନୀ—ଙ୍କ ନାମ କହି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦୁଇ ତୀର୍ଥ/କୁଣ୍ଡର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ମୈତ୍ରେୟୀ ପ୍ରତି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଆସକ୍ତି ଦେଖି କାତ୍ୟାୟନୀଙ୍କୁ ସପତ୍ନୀ-ଦୁଃଖ ହୁଏ; ସେ ସ୍ନାନ, ଭୋଜନ ଓ ହାସ୍ୟରୁ ଦୂରେଇ ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। ଉପାୟ ଖୋଜି ସେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ସୌହାର୍ଦ୍ୟର ଆଦର୍ଶ ଶାଣ୍ଡିଲୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଚାହାନ୍ତି—ଯାହାଦ୍ୱାରା ପତିଙ୍କ ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଶାଣ୍ଡିଲୀ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ପୃଷ୍ଠଭୂମି କହି ନାରଦଙ୍କ ଦିଆ ବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୌରୀ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପଞ୍ଚପିଣ୍ଡ ପୂଜା ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରିବାକୁ, ବିଶେଷକରି ତୃତୀୟା ତିଥିରେ। ଦେବୀ-ଦେବ ସଂବାଦରେ ଶିବଶିରେ ଗଙ୍ଗାଧାରଣର ଲୋକହିତକାରୀ କାରଣ—ବର୍ଷା, କୃଷି, ଯଜ୍ଞ ଓ ଜଗତ ସମତୁଳନ ରକ୍ଷା—ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।

Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ କାରଣ ଓ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ରତପରମ୍ପରାକୁ ଏକାସାଥି ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଶିବ କହନ୍ତି—ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ କିଛି ବିରୋଧୀ ସତ୍ତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବାଧା ଦିଅନ୍ତି; ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଅର୍ଘ୍ୟରୂପ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ ତାହା ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରେ, ଏହାଦ୍ୱାରା ସନ୍ଧ୍ୟା-ଜଳଦାନର ଧର୍ମଯୁକ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ‘ସନ୍ଧ୍ୟା’କୁ ଦେବୀରୂପେ ମାନି ଶିବଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖି ପାର୍ବତୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବ୍ରତ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି; ଶିବଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ଈଶାନମୁଖୀ ପୂଜାରେ ଶେଷରେ ସମାଧାନ ହୁଏ। ତାପରେ ଗୌରୀଙ୍କ ପଞ୍ଚପିଣ୍ଡମୟ (ପାଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡ) ରୂପର ବିଧିବଦ୍ଧ ପୂଜା କଥା କୁହାଯାଏ—ବିଶେଷକରି ତୃତୀୟା ତିଥିରେ, ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏହାରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୁଖ, ଇଷ୍ଟବର ପ୍ରାପ୍ତି, ସନ୍ତାନଲାଭ ମିଳେ; ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କଲେ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ମିଳେ। ନାରଦ–ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ–ସୂତ ପରମ୍ପରାରେ କଥା ଆଗେ ବଢ଼େ; କାତ୍ୟାୟନୀ ବର୍ଷବ୍ରତରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ପାଇ ଗୁଣବାନ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବରରୁଚି-ସ୍ଥାପିତ ଗଣପତିଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ତାଙ୍କ ପୂଜା ଶିକ୍ଷା, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ବେଦପାରଦର୍ଶିତା ବଢ଼ାଏ।

वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପରେ ଧାର୍ମିକ ଆଲୋଚନା। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କାତ୍ୟାୟନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥ ପୂର୍ବରୁ କାହିଁକି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇନଥିଲା, ଏବଂ ସେ ମହାତ୍ମା କେଉଁ ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସୂତ କହନ୍ତି—କାତ୍ୟାୟନ ‘ବାସ୍ତୁପଦ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହା ସର୍ବକାମପ୍ରଦ; ତଥା ସେଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦେବତା-ସମୂହ (ତେତାଳିଶ ଓ ଅଧିକ ପାଞ୍ଚ)ଙ୍କ ପୂଜାବିଧି ଅଛି। ପରେ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା—ପୃଥିବୀରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସତ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୈତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ସେ ଅବଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଦେବମାନେ ତାକୁ ଆଘାତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଓ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ନିୟମ-ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି: ତାହାର ଶରୀରରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଦେବତା ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠି ପୂଜା କଲେ ସେ ତୃପ୍ତ ହୁଏ; ପୂଜା ଅବହେଳା କଲେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ହାନି ହୁଏ। ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାହାର ନାମ ‘ବାସ୍ତୁ’ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜାବିଧି ସଂହିତାକରଣ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ଆଶ୍ରମସ୍ଥଳ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ବାସ୍ତୁପୂଜା କରି ସ୍ଥାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; କାତ୍ୟାୟନ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଏହି କ୍ରିୟାକଳାପ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରସ୍ପର୍ଶରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ଗୃହଦୋଷ, ଶିଳ୍ପଦୋଷ, କୁପଦ, କୁବାସ୍ତୁ ନିବାରଣ ହୁଏ; ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା, ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କଲେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ରାଜ୍ୟଲାଭ ମିଳେ।

अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୩ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଜାଗୃହା ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସୂତ ମୁନି କହନ୍ତି—ଅଜାଗୃହା ନାମକ ଦେବତା/ଦେବୀ ଦୁଃଖ-କ୍ଲେଶ ଓ ରୋଗ ହ୍ରାସରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଛେଳିମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ପାଖରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ; ପରେ ଜାଗି ଉଠି ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା, କୁଷ୍ଠ ଓ ପାମା—ଏହି ତିନି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ତେଜୋମୟ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିଜକୁ ରାଜା ଅଜ (ଅଜପାଳ) ବୋଲି କହି, ଛେଳି-ରୂପରେ ପ୍ରତୀକିତ କ୍ଲେଶମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ରୋଗମାନେ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ବ୍ରହ୍ମଶାପରେ ବନ୍ଧା, ତେଣୁ ସାଧାରଣ ମନ୍ତ୍ର-ଔଷଧରେ ସହଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟଟି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧରେ ଶମିତ ହୋଇପାରେ। ସେମାନେ ଏହା ମଧ୍ୟ ସତର୍କ କରନ୍ତି ଯେ ସେହି ସ୍ଥାନର ଭୂମିସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ଏପରି ପୀଡ଼ା ଦେଇପାରେ। ତେଣୁ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ହୋମ ଓ ଭକ୍ତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି—ଅଥର୍ବବେଦୀୟ ଜପ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ/ବାସ୍ତୁ ସ୍ତୁତି ସହ—ଏବଂ ପୃଥିବୀରୁ କ୍ଷେତ୍ରଦେବତା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବତା ସ୍ଥାନକୁ ରୋଗଦୋଷମୁକ୍ତ କରି ପ୍ରତିକାରକ୍ରମ ଦିଅନ୍ତି: ଦେବତାପୂଜା, ଚନ୍ଦ୍ରକୂପିକା ଓ ସୌଭାଗ୍ୟକୂପିକାରେ ସ୍ନାନ, ଖଣ୍ଡଶିଳା ଦର୍ଶନ/ସମୀପଗମନ, ଏବଂ ରବିବାର ଅପ୍ସରାସାଂ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ପାମା ଶମନ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ବିଧି ପାଳନ କରି କ୍ରମେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୁସ୍ଥ ଫେରେ; ଶେଷରେ ନିୟମ ଓ ଭକ୍ତି ସହ ଅଜାଗୃହାର ପୂଜା କରିଲେ ସଦା ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପୁନଃ ଘୋଷିତ ହୁଏ।

खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୪ ଶ୍ରୀହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର/କାମେଶ୍ୱରପୁରର ପବିତ୍ର ପରିବେଶରେ ସୂତ–ଋଷି ସମ୍ବାଦରୂପେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଋଷିମାନେ କାମଦେବଙ୍କ କୁଷ୍ଠରୋଗର କାରଣ ଏବଂ ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନୀୟ ପୁଣ୍ୟଚିହ୍ନ—ଶିଲାଖଣ୍ଡା/ଖଣ୍ଡଶିଲା ଦେବୀ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ-କୂପିକା—ର ଉତ୍ପତ୍ତି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ହରୀତ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ବୀଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି: ତାଙ୍କ ଅତି ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ କାମବାଣରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମନେ ବିଚଳିତ ହେଲେ; ଏହା ଜାଣି ହରୀତ ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟରେ ଶାପ ଦେଲେ—କାମଦେବ କୁଷ୍ଠ ଓ ଲୋକନିନ୍ଦାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ପତ୍ନୀ ଶିଳାରୂପ ହେଲେ। ପରେ ପାପର ତ୍ରିବିଧତା (ମାନସିକ, ବାଚିକ, କାୟିକ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ମନକୁ ମୂଳ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାମଦେବଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତାରେ ପ୍ରଜନନ-ଧାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିକାର ଚାହାନ୍ତି। ଖଣ୍ଡଶିଲା ପୂଜା, ସ୍ନାନ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜଳସ୍ଥାନରେ ସ୍ପର୍ଶାଦି ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହି ତୀର୍ଥ ଚର୍ମରୋଗନାଶକ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଖଣ୍ଡଶିଲା ଓ କାମେଶ୍ୱରଙ୍କ ବ୍ରତସଦୃଶ ପୂଜାର ବିଧାନ ଥାଇ, ଅପବାଦରୁ ରକ୍ଷା, କାନ୍ତି/ସୌଭାଗ୍ୟ ପୁନଃଲାଭ ଓ ଗୃହକଲ୍ୟାଣ ଫଳ କୁହାଯାଏ।

दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Sūta describes a celebrated lake named Dīrghikā, renowned as a destroyer of sins. Bathing there at sunrise on the fourteenth lunar day (caturdaśī) of the bright fortnight of Jyeṣṭha is presented as especially efficacious for release from sins. The chapter then narrates an exemplum: a learned brāhmaṇa, Vīraśarman, has a daughter marked by unusual bodily proportions, leading to social rejection due to a stated social-ritual fear regarding marriage. She adopts severe austerities and regularly attends Indra’s assembly, where a purity-related sprinkling of her seat prompts her inquiry; Indra explains a perceived impurity due to remaining unmarried despite reaching maturity and advises marriage to restore ritual acceptability. She publicly seeks a husband; a brāhmaṇa afflicted with leprosy agrees to marry her on the condition of lifelong obedience. After marriage, he requests bathing in sixty-eight tīrthas; she constructs a portable hut and carries him on her head across pilgrimage sites, and his body gradually regains radiance. Exhausted at night near the Hāṭakeśvara region, she accidentally disturbs the impaled sage Māṇḍavya, who curses that her husband will die at sunrise; she counters with a truth-act (satya) that the sun will not rise if her husband must die. The sun’s rise is halted, producing social and cosmic disruption: criminals and libertines rejoice, while ritualists and devas suffer due to suspended yajña and dharmic routines. Devas petition Sūrya, who cites fear of the pativratā’s power; they negotiate with the woman, offering compensations. She permits sunrise; her husband dies upon sun-contact but is revived by the devas and restored to youthful form, and she too is transformed into an idealized youthful figure. Māṇḍavya is released from suffering, and the episode concludes as a demonstration of tīrtha merit, satya potency, and the theological valuation of pativratā-dharma within a sacred-geographic frame.

दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କର୍ମଫଳ ଓ ନ୍ୟାୟର ଅନୁପାତିକତା ବିଷୟରେ ଧାର୍ମିକ-ନ୍ୟାୟିକ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଋଷି ଦୀର୍ଘକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ନ ଆସି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରି ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଃଖର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଧର୍ମରାଜ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଶିଶୁବେଳେ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଏକ ବକ (ପକ୍ଷୀ)କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଳରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲେ; ସେହି ଛୋଟ କର୍ମର ଫଳ ହେଉଛି ଏହି ବେଦନା। ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଦଣ୍ଡକୁ ଅସମ ଭାବି ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ଶୂଦ୍ର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ସାମାଜିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ; କିନ୍ତୁ ଶାପ ସୀମିତ—ସେ ଜନ୍ମରେ ସନ୍ତାନ ହେବ ନାହିଁ, ପରେ ପୁନଃ ପଦ ଲାଭ କରିବେ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ତ୍ରିଲୋଚନ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଧର୍ମରାଜ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତିରୂପ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବେ। ଦେବମାନେ ଅଧିକ ବର ମାଗି ଶୂଳିକାକୁ ପବିତ୍ର ସ୍ପର୍ଶବସ୍ତୁ କରନ୍ତି—ପ୍ରଭାତେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ପାପମୋଚନ। ଏକ ପତିବ୍ରତା ନାରୀ ଖୋଦା ପୋଖରୀ/ଖାଇ ‘ଦୀର୍ଘିକା’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ବର ଦେଇ କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଶେଷରେ କାଳନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଦୀର୍ଘିକା ସ୍ନାନ କଲେ ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ନିବୃତ୍ତି ହୋଇ ସନ୍ତାନଲାଭ ହୁଏ। ପରେ ସେ ପତିବ୍ରତା ନିଜ ତୀର୍ଥରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି; ଦୀର୍ଘିକା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ପାପମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—ମହାତପସ୍ବୀ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି କେମିତି ଶୂଳାରୋପଣ (ଖୁଣ୍ଟିରେ ବିଧି) ହେଲେ? ସୂତ କହିଲେ—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ନିମଗ୍ନ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟଭୂମିକୁ ଆସି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପରମ୍ପରାସଂଯୁକ୍ତ ଏକ ମହାପାବନ ତୀର୍ଥକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ପିତୃତର୍ପଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ‘ବିଭ୍ରାଟ୍’ ପଦଯୁକ୍ତ ଭାସ୍କରପ୍ରିୟ ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଜଣେ ଚୋର ଲୋପ୍ତ୍ର (ଗଠରି) ଚୋରି କରି ଲୋକମାନଙ୍କ ଧାଉଡ଼ରେ ପଡ଼ି, ମୌନବ୍ରତୀ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଠରିଟି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଛାଡ଼ି ଗୁହାରେ ଲୁଚିଗଲା। ଧାଉଡ଼ିଆସିଥିବା ଲୋକେ ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଗଠରି ଦେଖି ଚୋର କେଉଁପଟେ ଗଲା ପଚାରିଲେ। ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଚୋରର ଲୁଚିଥିବା ସ୍ଥାନ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୌନବ୍ରତ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଲୋକେ ବିଚାର ନକରି ତାଙ୍କୁ ଛଦ୍ମବେଶୀ ଚୋର ଭାବି ବନପ୍ରଦେଶରେ ଶୀଘ୍ର ଶୂଳାରୋପଣ କଲେ। ଏହି କଥା ପୂର୍ବକର୍ମବିପାକର ଦାରୁଣ ଫଳକୁ ସୂଚାଇ, ନୀତିନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ବିବେକ, ବ୍ରତଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ଜଟିଳତା ଉପରେ ଧର୍ମଚିନ୍ତନ ଜଗାଏ।

धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଶାପ ଶମନ ପାଇଁ ଧର୍ମରାଜ କେମିତି ତପସ୍ୟା ଓ ଧ୍ୟାନାଚରଣ କଲେ। ସୂତ କହନ୍ତି—ଶାପରେ ଦୁଃଖିତ ଧର୍ମରାଜ ଏକ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ତପ କରି, କପର୍ଦ୍ଦିନ (ଶିବ)ଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର-ପ୍ରାସାଦ ସଦୃଶ ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରି, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ଗନ୍ଧଲେପନରେ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଧର୍ମରାଜ ନିବେଦନ କଲେ—ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମର ଶାପ ମିଳିଛି; ତାହାର ଦୁଃଖ ଓ ଜ୍ଞାତି-ନାଶର ଭୟ ଅଛି। ଶିବ କହିଲେ—ଋଷିବାକ୍ୟ ଫେରାଇ ହେବ ନାହିଁ; ତୁମେ ଶୂଦ୍ର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିବ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ହେବ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାତିକ୍ଷୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡିବ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ତୁମ ନିଷେଧ ଶୁଣିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶୋକଭାର କମିବ। ପରେ ଉପଦେଶ—ଶତବର୍ଷ ତୁମେ ଧର୍ମପରାୟଣ ରହି ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଅନେକ ଶିକ୍ଷା ଦେବ, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ ଓ ଦୁରାଚାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଶତବର୍ଷ ପରେ ବ୍ରହ୍ମଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଦେହତ୍ୟାଗ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଇବ। ଶେଷରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହିଏ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ବିଦୁର ରୂପେ ଅବତାର; ବ୍ୟାସ (ପାରାଶର୍ୟ)ଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦାସୀ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମି ମାଣ୍ଡବ୍ୟବାକ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ କଲେ। ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ ପାପନାଶକ।

धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
ସୂତ ଧର୍ମରାଜ (ଯମ)ଙ୍କ ଗୌରବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର କଥା କହନ୍ତି। କାଶ୍ୟପ ବଂଶୀୟ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅ ମରିଯିବାରୁ ଶୋକ-କ୍ରୋଧରେ ସେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଇ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ଯମ ‘ପୁତ୍ରହୀନ’ ହେବେ, ଲୋକପୂଜା କମିବ, ଏବଂ ଶୁଭକର୍ମରେ ଯମନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବିଘ୍ନ ହେବ। ନିଜ ନିୟତ ଧର୍ମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଶାପ ଭୟରେ ଯମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ନିୟତ ସମୟରେ ହୁଏ, ତେଣୁ ଯମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଦରକାର। ବ୍ରହ୍ମା ଶାପ ନିରସନ କରିପାରିନଥିବାରୁ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି—ବ୍ୟାଧି (ରୋଗ)ମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିୟତ ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁକାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକଦୋଷ ଯମଙ୍କ ଉପରେ ନ ପଡ଼ିବ। ଯମ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ଯାହା ସର୍ବପାତକନାଶକ; ପ୍ରଭାତେ ଭକ୍ତିରେ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯମଦୂତ ଏଡ଼ାଇବେ। ପରେ ଯମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶରେ ଫେରାଇ ମିଳନ କରାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାପକୁ ଶିଥିଳ କରନ୍ତି—ଯମଙ୍କ ଏକ ଦିବ୍ୟଜ ପୁତ୍ର ଓ ଏକ ମାନବଜ ପୁତ୍ର ହେବ; ମାନବଜ ପୁତ୍ର ମହାରାଜଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କୁ ‘ତାରଣ’ କରିବ। ପୂଜା ଚାଲିବ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ବୈଦିକ ପ୍ରୟୋଗ ପରିବର୍ତ୍ତେ ମାନବୋତ୍ପନ୍ନ ମନ୍ତ୍ରରେ। ଫଳଶ୍ରୁତି: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ଯମପ୍ରତିମା ପୂଜା, ବିଶେଷକରି ପଞ୍ଚମୀରେ, ଏକ ବର୍ଷ ପୁତ୍ରଶୋକରୁ ରକ୍ଷା କରେ; ପଞ୍ଚମୀ ଜପ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁତ୍ରଶୋକ ନାଶ କରେ।

धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନ–ଉତ୍ତର ରୂପେ ଆଗେଇଯାଏ। ଋଷିମାନେ ଧର୍ମରାଜ (ୟମ) ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମାନବାବତାର ପୁତ୍ର ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ସୂତ କହନ୍ତି—ସେ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ବଂଶ/କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ତାଙ୍କର ଆଦର୍ଶ ରାଜଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରି, ପାଞ୍ଚଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ପରେ ଏକ ନୀତିବାକ୍ୟ ଆସେ—ପୁତ୍ର ଅନେକ ଇଚ୍ଛାନୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପିତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ପୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ଯଥେଷ୍ଟ; ଯଦି ସେ ଗୟାକୁ ଯାଇ ପିତୃକର୍ମ କରେ, କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ କରେ, କିମ୍ବା ନୀଳବୃଷଭ (ନୀଳ ରଙ୍ଗର ବଳଦ) ମୋଚନ/ଉତ୍ସର୍ଗ କରେ। ସୂତ ଏହାକୁ ଧର୍ମବୃଦ୍ଧିକର ଉପଦେଶ ବୋଲି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜଧର୍ମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଓ ତୀର୍ଥପୁଣ୍ୟର ମୂଲ୍ୟାୟନ ଏକାସାଥି ହୋଇଛି।

मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
ସୂତ କହନ୍ତି—ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ମିଷ୍ଟାନ୍ନଦେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଦେବତା ବିରାଜିତ; ତାଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ (ମିଠା ଓ ପୋଷକ ଅନ୍ନ) ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଆନର୍ତ ଦେଶର ରାଜା ବସୁସେନ ରତ୍ନ, ଯାନ, ବସ୍ତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଦାନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାର, ବିଶେଷକରି ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବ୍ୟତୀପାତ, ଗ୍ରହଣ ଭଳି ପୁଣ୍ୟକାଳରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ନ ଓ ଜଳଦାନକୁ ସାଧାରଣ ଭାବି ଅବହେଳା କରନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦାନଫଳରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ତୀବ୍ର ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନରକସଦୃଶ ମନେ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଧର୍ମର ନ୍ୟାୟ ବୁଝାନ୍ତି—ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସ୍ଥାୟୀ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଯଥାପାତ୍ର-ଯଥାକାଳରେ ନିୟମିତ ଅନ୍ନ ଓ ଜଳଦାନ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ; ଅନ୍ୟ ଦାନର ପ୍ରଚୁରତା ଏହାର ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ନୁହେଁ। ବସୁସେନଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପୁତ୍ର ସତ୍ୟସେନ ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କ ନାମରେ ଅନ୍ନ-ଜଳଦାନ ହେଲେ ହିଁ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରେ ସେ କରେନାହିଁ। ନାରଦ ଆସି ସବୁ ଜାଣି ପୃଥିବୀକୁ ଯାଇ ସତ୍ୟସେନକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଭୋଜନ କରାଏ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳବିତରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ। ତାପରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହୋଇ ଦାନକାର୍ଯ୍ୟ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ପିତା ନିଜ ନାମରେ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଅର୍ପଣ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟସେନ ଶିବପୂଜା କରି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ, ବ୍ରତ-ନିୟମରେ ତପ କରେ; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ଓ ଅନ୍ନୋତ୍ପାଦନର ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାତେ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କଲେ ଅମୃତସମ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ମିଳିବ, ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତ ଶୂଲିନ (ଶିବ) ଧାମ ପାଇବ; କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଫଳଦାୟକ।

Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ “ତ୍ରିବିଧ ଗଣପତି” ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—ଯାହାର ଫଳ କ୍ରମେ ସ୍ୱର୍ଗଦାନ, ମୋକ୍ଷସାଧନାରେ ସହାୟତା, ଏବଂ ମର୍ତ୍ୟଜୀବନକୁ ଅପାୟରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆରମ୍ଭରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ବିଘ୍ନହର୍ତ୍ତା ଓ ବିଦ୍ୟା-ଯଶ ଆଦି ପୁରୁଷାର୍ଥଦାତା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପରେ ମାନବ ଆକାଂକ୍ଷାର ତିନି ପ୍ରକାର—ଉତ୍ତମ (ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ), ମଧ୍ୟମ (ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛୁକ), ଅଧମ (ବିଷୟାସକ୍ତ)—କହି “ମର୍ତ୍ୟଦା” ଗଣପତି କାହିଁକି ଚାହିଁବା, ସେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ସୂତ ଦେବସଙ୍କଟର କଥା କହନ୍ତି: ତପସ୍ୟାସିଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରବେଶ ବଢ଼ିବାରୁ ଦେବତାମାନେ ଚାପରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ଗଜମୁଖ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଗଣେଶରୂପ ଗଢ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗ/ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କର୍ମକାଣ୍ଡ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି—ଏଠାରେ ବିଘ୍ନକୁ ଜଗତ-ନିୟମନର ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଅନେକ ଗଣ ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରଖାଯାନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ଅସ୍ତ୍ର, ଅକ୍ଷୟ ପାତ୍ର, ବାହନ ଓ ଜ୍ଞାନ-ବୁଦ୍ଧି-ଶ୍ରୀ-ତେଜ-ପ୍ରଭା ଆଦି ବର ଦେନ୍ତି। ଶେଷରେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତିନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କୁହାଯାଏ—ଇଶାନସମ୍ବନ୍ଧିତ ମୋକ୍ଷଦ ଗଣପତି (ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ), ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରପ୍ରଦ ହେରମ୍ବ (ସ୍ୱର୍ଗକାମୀଙ୍କ ପାଇଁ), ଏବଂ ମର୍ତ୍ୟଦା ଗଣପତି ଯିଏ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତମାନଙ୍କୁ ନୀଚ ଯୋନିରେ ପତନରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଶୁକ୍ଳ ମାଘ ଚତୁର୍ଥୀର ପୂଜାରେ ଏକ ବର୍ଷ ବିଘ୍ନନିବାରଣ ଓ ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣରେ ବାଧା ନାଶ ହୁଏ।

जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
ସୂତ କହନ୍ତି—ଚିତ୍ରପୀଠର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀ ଚିତ୍ରେଶ୍ୱର ଦେବ ‘ଚିତ୍ର-ସୌଖ୍ୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ବିଶେଷ କଲ୍ୟାଣ ଦାତା। ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ, ପୂଜା ଓ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଅନୈତିକ କାମନାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୁରୁତର ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସେଠାରେ ଉପାସନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ବ ଶାପରେ ରାଜା ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ, ଋଷି ଜାବାଳି ଓ ସେଇ ଘଟଣାସହ ଜଡିତ ଏକ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଲୋକଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ, ଚର୍ଚ୍ଚିତ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଋଷିମାନେ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କଥା କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ତପସ୍ବୀ ଜାବାଳି ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୋର ତପ କରିବାରୁ ଦେବମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଭଙ୍ଗ ପାଇଁ ରମ୍ଭାକୁ ବସନ୍ତା ସହ ପଠାଇଲେ; ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ଋତୁପରିବର୍ତ୍ତନ ପରି ପରିବେଶ ହେଲା। ରମ୍ଭା ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଜାବାଳି ଅନ୍ତରେ କ୍ଷୋଭିତ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୟାନ ଛାଡିଦେଲେ। ରମ୍ଭା ମଧୁର ବଚନରେ ନିଜକୁ ଉପଲବ୍ଧ ବୋଲି ଦେଖାଇ ପ୍ରଲୋଭିତ କଲେ, ଏବଂ ଜାବାଳି ଗୋଟିଏ ଦିନ କାମଧର୍ମରେ ପଡିଗଲେ। ପରେ ସେ ସଂଯମ ଫେରାଇ ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା କରି ପୁଣି ତପରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ; ରମ୍ଭା ଦେବଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟ ତପ, ପ୍ରଲୋଭନ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସହ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ନୈତିକ ସାବଧାନତାକୁ ଦୃଢ କରେ।

Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ଫଳବତୀ–ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଚିତ୍ରେଶ୍ୱର-ପୀଠ ସ୍ଥାପନାର କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଜାବାଳି ଋଷିଙ୍କ ସହ ଘଟିଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭା ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ତାହାକୁ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟେ ସମର୍ପଣ କରେ; କନ୍ୟାର ନାମ ‘ଫଳବତୀ’ ରଖାଯାଏ। ଆଶ୍ରମରେ ବଡ଼ ହେବା ସମୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ତାକୁ ଦେଖି ଗୁପ୍ତ ସଂଗମ କରେ; ଏଥିରେ ଜାବାଳି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କନ୍ୟା ପ୍ରତି କଠୋରତା ଦେଖାନ୍ତି ଓ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦକୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ସେ ଦୁରାରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଗତି ଓ ଉଡ଼ାଣ ଶକ୍ତି ହରାଏ। ପରେ କଥା ଶୈବ-ଯୋଗିନୀ ପରିବେଶକୁ ଯାଏ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଶିବ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଓ ଉଗ୍ର ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ସହ ଚିତ୍ରେଶ୍ୱର-ପୀଠକୁ ଆସନ୍ତି; ଯୋଗିନୀମାନେ ବଳି/ଉପହାର ଚାହାନ୍ତି। ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ଓ ଫଳବତୀ ପରମ ଶରଣାଗତିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ନିଜ ‘ମାଂସ’ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ଶିବ କାରଣ ଜାଣି ଉପାୟ ଦିଅନ୍ତି—ସେଠାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଏକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ରୋଗ କ୍ରମେ ନଶିବ ଓ ଦିବ୍ୟ ପଦ ପୁନଃ ମିଳିବ। ଫଳବତୀ ସେହି ପୀଠର ଯୋଗିନୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ନଗ୍ନ-ରୂପ ପ୍ରତିମାଭାବରେ ପୂଜ୍ୟା ହୁଅନ୍ତି ଓ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଜାବାଳି ଓ ଫଳବତୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାୟନ ନେଇ ଧାର୍ମିକ ବାଦ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ସମାଧାନ ହୁଏ। ଫଳବତୀ–ଜାବାଳି–ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦେଶ୍ୱର ତ୍ରୟୀର ପୂଜା ନିତ୍ୟ ସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି କଥା ଇହ-ପରଲୋକରେ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ପୂର୍ବ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଜଣେ ଯୁବତୀ ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ନାହିଁ? ସୂତ କହିଲେ: ଅମରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରେ, ବିଶେଷକରି ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ, ମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରଭାବ କ୍ଷେତ୍ରସୀମାରେ ପଛକୁ ହଟେ; ସେଠାରେ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ନାଶ ପାଏ। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ବିରୋଧରେ ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହେଲାପରେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଦିତି (ଦିତିଙ୍କ ସହୋଦରୀ) ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ ପୃଥିବୀରୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ତାପରେ ଆକାଶବାଣୀ ବର ଦେଲା—ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଲୋକ ଏକ ବର୍ଷ ଅଜେୟ ରହିବେ; ଏବଂ ମାଘ କୃଷ୍ଣ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବେ; ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ତୀର୍ଥପରିସର ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ଅଦିତି ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେମାନେ ବଳ ପାଇ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ଯେନ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁକରଣ ନ କରନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ଦେବମାନେ ସେଇ ତିଥିରେ ଲିଙ୍ଗରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମୃତ୍ୟୁନିବାରଣ ହେବାରୁ ଏହାର ନାମ ‘ଅମର’। ଶେଷରେ ଲିଙ୍ଗ ସମୀପରେ ପାଠର ଫଳଶ୍ରୁତି, ଅଦିତି ସୃଷ୍ଟ ନିକଟସ୍ଥ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ, ଏବଂ ସ୍ନାନ-ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ-ଜାଗରଣ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ମୁଖ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବୋଲି ପୁନରୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି।

अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅଶ୍ୱିନ ଦେବଗଣଙ୍କ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ନିଖୁଟ ଗଣନା ସହ କହନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜାର ଦିନକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତୁ। ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଇ—ବୃଷଧ୍ୱଜ, ଶର୍ବ, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଆଦି ରୁଦ୍ରଗଣ; ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଅନିଲ, ଅନଲ, ପ୍ରଭାସ ଆଦି ଆଠ ବସୁ; ବରୁଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଆର୍ୟମନ୍, ଧାତା, ଭଗ, ମିତ୍ର ଆଦି ବାର ଆଦିତ୍ୟ; ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଚିକିତ୍ସକ ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର—ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ତେତ୍ରିଶ ଦେବାଧିପତି ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଦା ସନ୍ନିହିତ ରହନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରୁଦ୍ରପୂଜା ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ; ବସୁପୂଜା ଦଶମୀରେ (ବିଶେଷତଃ ଅଷ୍ଟମୀରେ); ଆଦିତ୍ୟପୂଜା ଷଷ୍ଠୀ ଓ ସପ୍ତମୀରେ; ଏବଂ ରୋଗଶମନ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱିନପୂଜା ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବିଧିତ। ଏହି ନିୟମବଦ୍ଧ ଭକ୍ତିରେ ଅପମୃତ୍ୟୁ ନିବାରଣ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଆରୋଗ୍ୟଲାଭ ଫଳ ଭାବେ କଥିତ।

Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୭ରେ ସୂତ ମୁନି ସ୍ଥାନୀୟ ଶିବପ୍ରକଟ ‘ବଟିକେଶ୍ୱର’ଙ୍କୁ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ସେ ପୁତ୍ରଦାତା ଓ ପାପନାଶକ। ଋଷିମାନେ ‘ବଟିକା’ର ସମ୍ବନ୍ଧ ଏବଂ ବ୍ୟାସଙ୍କ ବଂଶରେ କପିଞ୍ଜଳ/ଶୁକ ନାମକ ପୁତ୍ର କିପରି ଲଭ୍ୟ ହେଲା ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ଶାନ୍ତ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାସ ଧର୍ମାର୍ଥେ ବିବାହ କଲେ ଏବଂ ଜାବାଳୀଙ୍କ କନ୍ୟା ବଟିକା (ବଟିକା) ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ରହି, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗ, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ ଓ ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲା; କିନ୍ତୁ ମାତାଙ୍କୁ ଭାରି କଷ୍ଟ ହେଲା। ପରେ ବ୍ୟାସ ଓ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବାଦ ହୁଏ। ଶିଶୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମୃତି, ମାୟା ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସିଧା ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଧରିବା ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରକାଶ କରି, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ‘ପ୍ରତିଭୂ’ (ଜାମିନ/ସାକ୍ଷୀ) ଭାବେ ଚାହେ। ବ୍ୟାସ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; ବାସୁଦେବ ପ୍ରତିଭୂତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ଜନ୍ମର ଆଦେଶ ଦେଲେ। ପୁତ୍ର ପ୍ରାୟ ଯୁବକ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇ ସହସା ବନପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟାକୁ ଝୁକେ। ତା’ପରେ ସଂସ୍କାର ଓ ଆଶ୍ରମକ୍ରମ ବନାମ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାସ-ଶୁକ ଦୀର୍ଘ ନୀତି-ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି—ଆସକ୍ତିର ଦୋଷ, ଲୋକଧର୍ମ ଓ ସଂସାରସୁଖର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆଲୋଚିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଶୁକ ବନକୁ ଚାଲିଯାଏ; ବ୍ୟାସ ଓ ମାତା ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି—ବଂଶଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷବୈରାଗ୍ୟର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ତୀର୍ଥକଥା କହିଛନ୍ତି। ପୁତ୍ରହୀନତାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତା ପିଙ୍ଗଳା ଜଣେ ଋଷିଙ୍କ (ପ୍ରସଙ୍ଗତ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ) ଅନୁମତି ନେଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ତପସ୍ୟାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବିଶାଳ ବାପୀ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପାପନାଶିନୀ ସ୍ନାନତୀର୍ଥ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ତାପରେ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ମହାଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବଂଶବର୍ଦ୍ଧକ, ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ପୁତ୍ରର ବର ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଏହି ସ୍ଥାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ କୁହାଯାଏ—ବିଶେଷକରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ନାରୀମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କଲେ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର ପାଆନ୍ତି; ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟପୀଡ଼ିତମାନେ ସ୍ନାନ-ପୂଜାରେ ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୁରୁଷମାନେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ନିଷ୍କାମମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ମହାଦେବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି, କପିଞ୍ଜଳ ନାମରେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ କେଳୀବରୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସର୍ବତୋସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ବୋଲି ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।

Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ଦେବୀ ଏକାଇ ଆଦ୍ୟଶକ୍ତି; ଲୋକହିତ ଓ ଉପଦ୍ରବକାରୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ ସେ ନାନା ରୂପରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କରନ୍ତି। ମହିଷାସୁରବଧ ପାଇଁ କାତ୍ୟାୟନୀ, ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭବଧ ପାଇଁ ଚାମୁଣ୍ଡା, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭୟଚକ୍ରରେ ଶ୍ରୀମାତା—ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରକଟତା ଉଲ୍ଲେଖ ପରେ ‘କେଳିଶ୍ୱରୀ’ ରୂପ ପରିଚୟ ହୁଏ। ଅନ୍ଧକ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପଦଚ୍ୟୁତ କରିଦେଲାପରେ ଶିବ ଅଥର୍ବଣ ଶୈଳୀର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପରାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ସମସ୍ତ ନାରୀରୂପ ତାଙ୍କର ହିଁ ବିଭୂତି ବୋଲି ସାର୍ବଭୌମ ଉପାଧିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଶିବ ଅନ୍ଧକ-ନିବାରଣ ପାଇଁ ସହାୟତା ଯାଚନା କରନ୍ତି। ‘କେଳି-ମୟ’—ଲୀଳାମୟ ବହୁରୂପ ଭାବ ଧାରଣ କରି ଅଗ୍ନିସନ୍ନିଧିରେ ଆହ୍ୱାନିତ ହେବାରୁ ତ୍ରିଲୋକରେ ସେ ‘କେଳିଶ୍ୱରୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏହି ନାମବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଦିଆଯାଏ। ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ କେଳିଶ୍ୱରୀ ପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ; ଯୁଦ୍ଧକାଳେ ରାଜଦୂତ ତାଙ୍କ ସ୍ତବ ପାଠ କଲେ ଅଳ୍ପ ସେନାରେ ମଧ୍ୟ ବିଜୟ ମିଳେ—ଏମିତି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ପରେ ଅନ୍ଧକର ବଂଶକଥା—ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା କରି ବର ମାଗିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅମରତ୍ୱ ଅସ୍ୱୀକୃତ, ଏବଂ ପ୍ରତିଶୋଧରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ। ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ବିନିମୟ, ଶିବାଗମନ, ମାତୃ-ଯୋଗିନୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ‘ପୁରୁଷବ୍ରତ’ କହି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ ନକରିବାର ଅନ୍ଧକର ହଠ, ଶେଷରେ ତମୋଽସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ—ଏହିପରି ଯୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ-ନୀତିର ଭାବ ସହ ଚିତ୍ରିତ ହୁଏ।

Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱକଥା କହନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟପୁରୋହିତ ଶୁକ୍ର ହାଟକେଶ୍ୱର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ ଅଥର୍ବଣୀୟ ରୌଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ କରି, ତ୍ରିକୋଣ କୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କେଳୀଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଆତ୍ମବିନାଶକ ବଳିକୁ ନିଷେଧ କରି, କଲ୍ୟାଣକର ବରଦାନ ଦିଗକୁ କଥାକୁ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି। ଶୁକ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପୁନର୍ଜୀବନ ମାଗନ୍ତି; ଦେବୀ ନବଭକ୍ଷିତ ଓ ‘ଯୋଗିନୀ-ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବାମାନଙ୍କୁ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ସେ ‘ଅମୃତବତୀ ବିଦ୍ୟା’ ନାମକ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୃତମାନେ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଶୁକ୍ର ଏହା ଅନ୍ଧକଙ୍କୁ କହି, ବିଶେଷକରି ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତି-ପୂଜା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଜଗତ୍ବ୍ୟାପି ପରାଶକ୍ତି ବଳରେ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତିରେ ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ। ଅନ୍ଧକ ପୂର୍ବ କ୍ରୋଧ ପାଇଁ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି, ଯେ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରିବେ ସେମାନଙ୍କୁ ହୃଦୟେଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ମିଳୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ସ୍ଥାପକଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ, ଅଷ୍ଟମୀ/ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପୂଜକଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ, ଏବଂ କେବଳ ଦର୍ଶନ-ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ରାଜଭୋଗ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ଶୁକ୍ର ନିହତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ କରନ୍ତି ଓ ଅନ୍ଧକ ପୁନଃ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ପରମ୍ପରାରେ ବ୍ୟାସବଂଶଜ ଜଣେ ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ପାଠ/ଶ୍ରବଣରେ ମହାଦୁଃଖ ନାଶ; ଅଷ୍ଟମୀରେ ଶୁଣିଲେ ପତିତ ରାଜା ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଧ ରାଜ୍ୟ ପାଏ; ଯୁଦ୍ଧକାଳରେ ଶ୍ରବଣ ବିଜୟ ଦେଇଥାଏ।

Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ପ୍ରଥମେ, ଶକ୍ତିବୃଦ୍ଧିରେ ଗର୍ବିତ ଅନ୍ଧକ କୈଲାସକୁ ଦୂତ ପଠାଇ ଶିବଙ୍କୁ ଦବାବମୟ ଦାବି ଜଣାଏ। ଶିବ ବୀରଭଦ୍ର, ମହାକାଳ, ନନ୍ଦୀ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଗଣମାନଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି; ସେମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ପରାଜିତ ହେବାରୁ ଶଙ୍କର ସ୍ୱୟଂ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ରଯୁଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲେ ନିକଟ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ; ଅନ୍ଧକ କ୍ଷଣିକ ଶିବଙ୍କୁ ଦବାଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିବ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରବଳରେ ତାକୁ ବଶ କରି ତ୍ରିଶୂଳରେ ବିଦ୍ଧ କରି ଶୂଳାଗ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶୂଳାଗ୍ରରେ ଥିବା ଅନ୍ଧକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରି ଶତ୍ରୁଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପୀ ଭକ୍ତ ହୁଏ। ଶିବ ତାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଦାନବଭାବ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଗଣତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଅନ୍ଧକ ବର ମାଗେ—ଭୈରବରୂପ ଶିବଙ୍କୁ, ତ୍ରିଶୂଳରେ ବିଦ୍ଧ ଅନ୍ଧକ-ପ୍ରତିମା ସହିତ ସେହି ରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଉ; ଶିବ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ସୁରଥ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ରାଜ୍ୟହରା ସୁରଥ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପଠାନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୁରଥ ଭୈରବରୂପ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅନ୍ଧକ-ଶୂଳାଗ୍ର ଚିହ୍ନ ସହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ନରସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ଲାଲ ଅର୍ପଣ ସହ ଶୁଚିତା-ନିୟମ ପାଳନ କରି ପୂଜା କରେ। ଜପସଂଖ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଭୈରବ ତାକୁ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ବିଧି ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଉପାସକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ମିଳିବ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବେ କଥା, ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ମନ୍ତ୍ରୋପାସନା ଓ ଶୁଦ୍ଧାଚାର ଏକ ସ୍ଥାନକେନ୍ଦ୍ରିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କେଉଁ ତୀର୍ଥ କେବଳ ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ? ସୂତ ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗର ଅନନ୍ତତା କହି, ସ୍ଥାନୀୟ ପବିତ୍ର ପରିସରର ବିଶେଷ ବିଧି ଦେଖାନ୍ତି—ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ବିଶେଷକରି ଏକାଦଶୀ ଦିନ, ସର୍ବପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏକାଦଶ-ରୁଦ୍ର ଦର୍ଶନ ସମସ୍ତ ମହେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ସମାନ; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ବଟାଦିତ୍ୟ ଦର୍ଶନ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ ଦର୍ଶନତୁଲ୍ୟ; ଏବଂ ଗୌରୀ-ଦୁର୍ଗା ଆଦି ଦେବୀ ଓ ଗଣେଶ ଦର୍ଶନ ତାଙ୍କ ଦେବଗଣର ସମଗ୍ର ଦର୍ଶନଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଚକ୍ରପାଣିଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କାହିଁକି କୁହା ହେଲା ନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ? ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଜୁନ ଚକ୍ରପାଣିଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ; ସ୍ନାନ କରି ଭକ୍ତିରେ ଦର୍ଶନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣ–ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନର–ନାରାୟଣ ରୂପେ ଚିହ୍ନଟ କରି ଧର୍ମସ୍ଥାପନର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ନୀତି-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଶୁଭ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣେ ଲୋକକୁ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏକାନ୍ତରେ, ବିଶେଷକରି ଆତ୍ମୀୟକୁ, ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ସଂଯମ ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ନିୟମ। ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚୋରା ଗାଈ ଫେରାଇ ରକ୍ଷା, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ଚୈତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁବାସର ଦିନ ହରିଙ୍କ ଶୟନ-ବୋଧନ ଉତ୍ସବ ସ୍ଥାପନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏକାଦଶୀଚକ୍ରରେ ନିୟମିତ ପୂଜାକାରୀଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି।

Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
ସୂତ ରୂପତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କଲେ ଅରୂପତା ମଧ୍ୟ ରୂପରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ପରେ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା: ବ୍ରହ୍ମା ତିଲୋତ୍ତମା ନାମକ ଅତିସୁନ୍ଦରୀ ଅପ୍ସରାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେ ଶିବପୂଜା ପାଇଁ କୈଲାସକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାନୁସାରେ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ଦିଗାନୁସାରେ ଅଧିକ ମୁଖ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମନେ କ୍ଷୋଭ ଜାଗେ; ନାରଦ ସାମାଜିକ ଅର୍ଥଛଟା ସହ କଠୋର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ସେହି କ୍ଷୋଭକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କ ନୟନ ରୋକିଦେଲେ ଲୋକମାନେ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ଅସମତୁଳନର ଭୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶିବ ତୃତୀୟ ନୟନ ପ୍ରକଟ କରି “ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ପାର୍ବତୀ ତିଲୋତ୍ତମାକୁ ବିକୃତରୂପର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି; ତିଲୋତ୍ତମା ଶରଣ ନେଲେ ପାର୍ବତୀ ନିଜେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନବିଧି କହନ୍ତି—ବିଶେଷକରି ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା, ଏବଂ ପରେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାର ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନରେ ରୂପ ପୁନଃଲାଭ ହୁଏ। ତିଲୋତ୍ତମା ଶୁଦ୍ଧଜଳର ବିଶାଳ ଅପ୍ସରାଃକୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରେ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ବହୁଜନ୍ମର ରୂପ-ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରର ବିଧିବଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଓ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଗୌରୀକୁଣ୍ଡ ସମୀପର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୁଣ୍ଡମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ—ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ କ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଫଳକଥା ଅଛି—ନିୟତ ଦିନରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସୌଭାଗ୍ୟ, ଦାମ୍ପତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ, ସନ୍ତାନଲାଭ, ଏବଂ ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ଭଳି ଦୋଷର ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥସିଦ୍ଧିର ତତ୍ତ୍ୱ ପଚାରିଲେ, ସୂତ ଗୁହ୍ୟ ସାଧନାପଥ କହନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜା, ବିଶେଷତଃ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ବ୍ରତ, ଏବଂ ସାଧକଙ୍କ ଦୃଢତା ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗଣେଶଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ। ଏହା ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପଥ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି—ସ୍ନାନ, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାର ଆଚରଣ, ପ୍ରଭାତରେ ତିଳଦାନ ଇତ୍ୟାଦି, ଏବଂ ନିୟମିତ ଉପବାସ/ବୈରାଗ୍ୟ ଯାହା ମୋକ୍ଷମୁଖୀ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ-ପାଠ, ବ୍ୟାସ/ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ସାବଧାନ ଗ୍ରହଣରେ ମହାପବିତ୍ରତା ଓ ଉନ୍ନତି ମିଳେ।

हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ଦେବ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପୂଜା-ତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ନିବାସ କରୁଥିବା ଦେବସମୂହ—ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ—ଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ପରେ ପଞ୍ଜିକା-କାଳ ଅନୁଯାୟୀ ଉପାସନାବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଶୁଚିତା-ପ୍ରସ୍ତୁତି (ସ୍ନାନ, ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର), କର୍ମକ୍ରମ (ପ୍ରଥମେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ପରେ ପୂଜା) ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ, ଆରାର୍ତ୍ତି ଆଦି ଉପଚାର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିଶେଷ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁମାସ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ବସୁପୂଜା, ସପ୍ତମୀରେ—ବିଶେଷତଃ ରବିବାର—ପୁଷ୍ପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଲେପନରେ ଆଦିତ୍ୟପୂଜା, ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପାଠ ସହ ରୁଦ୍ରପୂଜା, ଏବଂ ଆଶ୍ୱିନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଶ୍ୱିନୀସୂକ୍ତରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଆରାଧନା କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ପୁଷ୍ପାଦିତ୍ୟ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ଦେବତା ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତି, ପାପନାଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ସମୃଦ୍ଧ ନଗରରେ ମଣିଭଦ୍ରଙ୍କ କଥାପ୍ରସ୍ତାବ—ଅପାର ଧନ, କଞ୍ଜୁସି, ଦେହକ୍ଷୟ ଓ ବିବାହ ଆକାଙ୍କ୍ଷା—ସହ ଧନ କିପରି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ କର୍ମପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ବୋଲି ନୀତିବଚନ ଦିଆଯାଇଛି।

मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କାମନା ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବରେ ମତ୍ତ ମଣିଭଦ୍ର ଜ୍ୟୋତିଷ–ପଞ୍ଚାଙ୍ଗର ଆପତ୍ତିକୁ (ମଧୁସୂଦନ ‘ନିଦ୍ରାସ୍ଥ’ ଥିବା କାଳ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନକ୍ଷତ୍ର-ଦେବତା) ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଗୋଟିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରିବାରକୁ ଅଶୁଭ ବିବାହ ପାଇଁ ଚାପ ଦିଅନ୍ତି। ଧନର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଲୋଭିତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଜ ଦୁଃଖିତ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହରେ ଦେଇଦିଏ। ମଣିଭଦ୍ର ତାକୁ ଘରକୁ ନେଇ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ପାଇଁ ବଳଜୋର କରେ, କଠୋର କଥାରେ ଅପମାନ କରେ; ଦାସଦାସୀମାନଙ୍କୁ ହଟାଇ ଘରକୁ ଏକାକୀ କରେ ଏବଂ କଠିନ ନିୟମ ସହ ଗୋଟିଏ ନପୁଂସକକୁ ଦ୍ୱାରପାଳ କରି ରଖେ। ବାହାରେ ଅପାର ଧନ ସହ ବ୍ୟବହାର କରି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ପତ୍ନୀର ପିତୃଗୃହକୁ ସହାୟତା ଦିଏ ନାହିଁ ଓ ଘରଭିତରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଚର୍ଯ୍ୟା ଚାଲାଏ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନକୁ ଡାକି ଅପମାନଜନକ ଶର୍ତ୍ତ ରଖେ—ମୁହଁ ନମାଇ ଖାଇବେ, ପତ୍ନୀକୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ; ନହେଲେ ଉପହାସ ଓ କ୍ଷତି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଷ୍ପ ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଆସିଲେ, ମଣିଭଦ୍ର ଅନ୍ନ ଓ ସମ୍ମାନର ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବସାଏ। ଭୋଜନ ସମୟରେ ପୁଷ୍ପ କୌତୁହଳରେ ଉପରକୁ ଚାହିଁ ପତ୍ନୀର କମଳସଦୃଶ ପାଦ ଓ ମୁଖ ଦେଖିଦିଏ; କ୍ରୋଧିତ ମଣିଭଦ୍ର ଦ୍ୱାରପାଳକୁ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ପୁଷ୍ପକୁ ପିଟି ରକ୍ତାକ୍ତ କରି ଟାଣିନେଇ ସାର୍ବଜନୀନ ଚଉମୁହାଣୀରେ ପକେଇ ଦିଆଯାଏ। ନଗରବାସୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କରୁଣାରେ ପାଣି ଓ ପବନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ପ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷତା ଘୋଷଣା କରି ରାଜହସ୍ତକ୍ଷେପର ଅଭାବକୁ ନେଇ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ଲୋକେ ମଣିଭଦ୍ରଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅତ୍ୟାଚାର ଓ ରାଜାଶ୍ରୟରେ ସୃଷ୍ଟ ଭୟର ପରିବେଶକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଧର୍ମହାନିକର ଏହି ଘଟଣାକୁ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।

सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ପୁଷ୍ପ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ନିଜେ ଭାବିଥିବା ଦୋଷର ପ୍ରତିକାର ନମିଳିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଜନ ନ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ ଏବଂ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଫଳଦାୟକ ଦେବତା/ମନ୍ତ୍ର ଖୋଜେ। ଲୋକେ ତାକୁ ଚାମତ୍କାରପୁରର ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ଦିର ବିଷୟରେ କହନ୍ତି, ଯାହା ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ରବିବାର ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ହାତରେ ଫଳ ଧରି ୧୦୮ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ; କାଶ୍ମୀରର ଶାରଦା ଦେବୀ ଉପବାସରେ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ପୁଷ୍ପ ସେଠାକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି ୧୦୮ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରେ ଓ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି-ପୂଜା କରେ। ପରେ କୁଶାଣ୍ଡିକା ଆଦି ବିଧିରେ ହୋମ ଆରମ୍ଭ କରି—ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ସ୍ଥାପନ, ଆହୁତି ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମରେ—ତାମସିକ ହଠରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆହୁତି ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ। ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାକୁ ରୋକନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ୱେତ-କୃଷ୍ଣ ଦୁଇଟି ଗୁଳି ଦିଅନ୍ତି—ଯାହାଦ୍ୱାରା କିଛି ସମୟ ରୂପାନ୍ତର କରି ପୁଣି ସ୍ୱରୂପକୁ ଫେରିପାରିବ; ଏବଂ ବୈଦୀଶାର ମଣିଭଦ୍ର ନାମକ ଧନୀ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ପୁଷ୍ପ ପଚାରେ—୧୦୮ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଫଳ କାହିଁକି ମିଳିଲା ନାହିଁ? ସୂର୍ଯ୍ୟ କହନ୍ତି—ତାମସ ଭାବରେ କରା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ; ବାହ୍ୟ ବିଧିର ଶୁଦ୍ଧତା ଦୁଷିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଘାଉ ସାରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି; ଶିକ୍ଷା—କର୍ମଫଳର ମୂଳ ନିୟାମକ ‘ଭାବ’।

मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
ସୂତ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ ମଣିଭଦ୍ର-ଉପାଖ୍ୟାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ପ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଟିକା ପାଇ ମଣିଭଦ୍ର ସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଛଦ୍ମବେଶରେ ନଗରରେ ଭ୍ରମ ଓ ସାମାଜିକ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଆସୁଥିବା ନକଲି ମଣିଭଦ୍ରକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଦ୍ୱାରପାଳ ଷଣ୍ଢକୁ ଆଦେଶ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରମୁହାଁରେ ସତ୍ୟ ମଣିଭଦ୍ର ଆଘାତ ପାଉଥିବାରୁ ଲୋକମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଆକ୍ରୋଶ କରନ୍ତି। ପରେ ପୁଷ୍ପ ପୁଣି ମଣିଭଦ୍ରରୂପେ ଦେଖାଦେଇ ପରିଚୟ-ଭ୍ରମକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଏ। ବିବାଦ ରାଜସଭାକୁ ଯାଏ। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରେ ସତ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରି, ଶେଷରେ ମାନବ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ମଣିଭଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି। ସେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଚିହ୍ନି ଧର୍ମସଙ୍ଗତ ସ୍ୱାମୀକୁ ଅଲଗା କରି ଛଦ୍ମଧାରୀକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ରାଜା ଠକକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କରନ୍ତି; ଦଣ୍ଡ ସମୟରେ ଦୋଷୀ କାମନାର ବିପଦ, ଛଳର ସାମାଜିକ ପରିଣାମ ଓ କୃପଣତାର କଠୋର ନିନ୍ଦା ସହ ଦୀର୍ଘ ନୀତିବଚନ କହେ। ସେ କହେ—ଧନର ତିନି ଗତି: ଦାନ, ଭୋଗ କିମ୍ବା ନାଶ; କେବଳ ସଞ୍ଚୟ କଲେ ନିଷ୍ଫଳ ତୃତୀୟ ଗତି ହିଁ ମିଳେ। ଶେଷରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଏହି କଥା ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ସହ ଜଡିତ ଏକ ନୀତିଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
ସୂତ କହନ୍ତି—କ୍ଷେତ୍ରର ଦେବାଳୟ-ପରିସରରେ ମଣିଭଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସକୁ ପୁଷ୍ପ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଆସେ; ଶଙ୍ଖ-ଭେରୀ ଓ ଢୋଲ-ନଗାଡ଼ାର ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ଉଠେ। ଭାସ୍କରଦେବଙ୍କ କୃପାରୁ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ ହୋଇଛି—ଏହି ଭାବ କଥାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ପୁଷ୍ପ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବକୁ ଡାକି ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତା ସ୍ମରଣ କରେ ଏବଂ ପୂର୍ବର ଦୀର୍ଘ କଷ୍ଟମୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ। ଧନର ଅନିତ୍ୟତା ବୁଝି ସେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ବିଶାଳ ଦାନ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ। ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଅନୁସାରେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ବଣ୍ଟନ କରେ; ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଧନ-ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରେ; ନଟ-ଗାୟକ ଆଦିଙ୍କୁ ଅନ୍ନ-ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଥାଏ; ବିଶେଷକରି ଦରିଦ୍ର ଓ ଅନ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ। ଶେଷରେ ସେ ପତ୍ନୀ ସହ ଭୋଜନ କରି ସମାଗତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ ସମ୍ପଦ ସହ ଶୃଙ୍ଖଳିତ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦାନଧର୍ମ ଓ ସମୁଦାୟ-ସେବା ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧି ଧର୍ମସମ୍ମତ ହୁଏ ବୋଲି ଦର୍ଶାଏ।

हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏକ ନୀତିଶିକ୍ଷାମୂଳକ ସତର୍କ କଥା କହନ୍ତି। ଚମତ୍କାରପୁରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଷ୍ପ ଆକର୍ଷକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତେବେ ମାହୀ ନାମକ ନାରୀ ତାଙ୍କ ରୂପପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ—ମାୟା, ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି କି ଦେବକୃପା—ବୋଲି ପଚାରେ। ପୁଷ୍ପ ସତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି, ମଣିଭଦ୍ରଙ୍କ ସହ କରା ଠକେଇ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ହରଣ, ଏବଂ ସେହି ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ଗଢ଼ା ଗୃହସ୍ଥଜୀବନ ଓ ସନ୍ତାନପରମ୍ପରା ବିଷୟ କହେ। କାଳକ୍ରମେ ଭୋଗ ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଜାଗେ। ନିଜ ମହାପାପ ବୁଝି ସେ ପାପକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବା ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୂପ ପୁରଶ୍ଚରଣ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ। ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଧନ ବଣ୍ଟନ କରି, ପୂର୍ବେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭବ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରାଇ, ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚାତୁଶ୍ଚରଣ (ଚାରି ପ୍ରକାର ପାଠ-ଯଜ୍ଞ ବ୍ୟବସ୍ଥା) ନିମିତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏଭଳି ନୀତି, ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି ଓ କ୍ଷେତ୍ରାଚାର ଏକତ୍ର ହୁଏ।

Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ବ୍ରାହ୍ମଣସଭାରେ ହୋଇଥିବା ଚିନ୍ତା-ବିମର୍ଶର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ପ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଭକ୍ତି-ବିନୟରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଦେବଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଘୋଷଣା କରେ ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାର ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ “ପୁଷ୍ପାଦିତ୍ୟ” ରଖିବା ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂର୍ବ କୀର୍ତ୍ତି-ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷାର କଥା କହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧାନ ଦେଉଛନ୍ତି; ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ “ଲକ୍ଷ” ପରିମାଣର ମହାହୋମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ପ ଅନୁରୋଧ କରେ ଯେ ଚୟିତ ନାମରେ ଦେବଙ୍କୁ ସଦା କୀର୍ତ୍ତନ କରାଯାଉ, ଏବଂ ସ୍ଥଳସଂପୃକ୍ତ ଦେବୀନାମ ଦେଇ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଉ। ଶେଷରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ—ଦେବତା “ପୁଷ୍ପାଦିତ୍ୟ” ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ, ଦେବୀ “ମାହିକା/ମାହୀ” ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କଳିଯୁଗର ଲାଭ କୁହାଯାଇଛି—ପୁଷ୍ପାଦିତ୍ୟଭକ୍ତିରେ ରବିବାରର ପାପ ନାଶ; ରବିବାର ସପ୍ତମୀ ଯୋଗରେ 108 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳ ଅର୍ପଣ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି; “ମାହିକା” ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ନିୟମିତ ଦର୍ଶନରେ କଷ୍ଟ ନିବାରଣ; ଏବଂ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପୂଜାରେ ବର୍ଷଭରି ଅନିଷ୍ଟରୁ ରକ୍ଷା।

पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୨ ନୀତି-ଆନୁଷ୍ଠାନମୟ କଥାବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ରତବିଧିରେ ଶେଷ ହୁଏ। ସୂତ କହନ୍ତି—ମଣିଭଦ୍ରବଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବାଦିତ କର୍ମ ହେତୁ ପୁଷ୍ପ ଲୋକନିନ୍ଦାରେ ପଡ଼ିଲା; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାକୁ କଠୋର ଭାବେ ଧିକ୍କାର କରି, ଆଲୋଚନାରେ ମହାପାତକୀ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ କଲେ। ତାହାର ଦୁଃଖ ଦେଖି ନାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଆଧାରେ ପ୍ରମାଣିତ ଶୁଦ୍ଧିମାର୍ଗ ଖୋଜନ୍ତି; ତେବେ ଚଣ୍ଡଶର୍ମା ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍କାନ୍ଦପୁରାଣୋକ୍ତ ‘ପୁରଶ୍ଚରଣ-ସପ୍ତମୀ’କୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ପ ସେହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ବର୍ଷାନ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ପରେ ପୁରାତନ ଉପଦେଶ-ସଂବାଦ ଆସେ—ରାଜା ରୋହିତାଶ୍ୱ ମର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି, ମନ, ବାଣୀ ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କୃତ ପାପ କିପରି ନଶିବ। ମୁନି କହନ୍ତି: ମାନସିକ ଦୋଷ ପାଇଁ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ, ବାଚିକ ଦୋଷ ପାଇଁ ସଂଯମ/ଅସମ୍ପ୍ରୟୋଗ, ଏବଂ କାୟିକ ଦୋଷ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶ କରି କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କିମ୍ବା ରାଜଶାସନ ନିୟମ। ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିତ ‘ପୁରଶ୍ଚରଣ-ସପ୍ତମୀ’ ବ୍ରତବିଧି—ମାଘ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରସ୍ଥ ଥିବାବେଳେ, ରବିବାର ଉପବାସ, ଶୁଚିତା, ପ୍ରତିମାପୂଜା, ଲାଲ ଫୁଲ ଓ ଉପହାର, ଲାଲ ଚନ୍ଦନଯୁକ୍ତ ଅର୍ଘ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ-ଦକ୍ଷିଣା, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟାଦି ଶୁଦ୍ଧିକର ସେବନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମାସେମାସେ ଅର୍ପଣଦ୍ରବ୍ୟର କ୍ରମ ବର୍ଷଭରି କହି, ଶେଷରେ ଷଷ୍ଠାଂଶ ସହିତ ଦାନ ଦେଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି।

ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୩ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ଘଟିଥିବା ସମୁଦାୟ-ନ୍ୟାୟ ଓ ଆଚାର-ନୈତିକତାର ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। କିଛି ନାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନଭରା ପାତ୍ର ମିଳିବା ପରେ ସଭା ଡାକି, ଲୋଭପ୍ରେରିତ ଅନୁଚିତ ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେବାରେ ହୋଇଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାଦୋଷ ଉପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେନ୍ତି। ସମୂହ ଆଲୋଚନା ବିନା ଏକ ଲୋକ ମାତ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରାଇଥିବାରୁ ଚଣ୍ଡଶର୍ମାକୁ ସମାଜର ‘ବାହ୍ୟ’ ଭାବେ ଅବମାନିତ କରାଯାଏ। ପୁଷ୍ପ ଧନ ଦେଇ ପ୍ରତିଦାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କିନ୍ତୁ ସଭା କହେ ଯେ ରାୟ ଧନଲୋଭରୁ ନୁହେଁ, ସ୍ମୃତି-ପୁରାଣ ପ୍ରମାଣ ଓ ଯଥାଯଥ ସଂସ୍ଥାଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଅତିରିକ୍ତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ/ଋତ୍ୱିଜ ସହ, ଯଥୋଚିତ ପରାମର୍ଶରେ, ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ଦିଆଯିବା ଦରକାର ବୋଲି ସେମାନେ ଜୋର ଦିଅନ୍ତି। ବିଷାଦରେ ପୁଷ୍ପ କଠୋର ଆତ୍ମପୀଡାକୁ ଅର୍ପଣ ଭାବେ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଭାସ୍ବତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାହାକୁ ନିଷେଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଚଣ୍ଡଶର୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ‘ବ୍ରାହ୍ମ-ନାଗର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ, ତାଙ୍କର ବଂଶଜ ଓ ସହଚରମାନେ ସମ୍ମାନ ପାଇବେ, ଏବଂ ପୁଷ୍ପର ଦେହ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହେବ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟ ଲୋଭନିଗ୍ରହ, ସମୁଦାୟାଧିକାର ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟାଗତ ବୈଧତାକୁ ଦୈବୀ ସ୍ୱୀକୃତି ସହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।

Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
ସୂତ କହନ୍ତି—ପୁଷ୍ପ ନାମକ ଭକ୍ତ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗମୟ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଦୁଃଖିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଣ୍ଡଶର୍ମାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ପଥ ଦେଖାଇଲେ। ସେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କଲେ ଯେ ଚଣ୍ଡଶର୍ମାଙ୍କର ଦେହପାତ ହେବ ନାହିଁ ଏବଂ ନାଗରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବଂଶ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇବ। ପରେ ଦୁହେଁ ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଯାଇ ଆଶ୍ରମସଦୃଶ ନିବାସ ସ୍ଥାପନ କରି ରହିଲେ। ଚଣ୍ଡଶର୍ମା ପୂର୍ବବ୍ରତ ସ୍ମରଣ କରି ସତାଇଶ ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମସାଧନା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ସରସ୍ୱତୀସ୍ନାନ, ଶୌଚାଚାର, ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଲିଙ୍ଗନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ। ସେ କର୍ଦମ (ମାଟି) ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ି ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କଲେ—ଅନୁଚିତ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ଷୁଭ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଭଳି ଦିନେଦିନେ କରି ସତାଇଶଟି ପୂରଣ ହେଲା। ଅତିଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ଭୂମିରୁ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ କରି କହିଲେ—ଏହାର ପୂଜାରେ ସତାଇଶ ଲିଙ୍ଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ; ଯେ କେହି ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିବେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ପାଇବ। ଚଣ୍ଡଶର୍ମା ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରି ଲିଙ୍ଗଟିକୁ ‘ନାଗରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଏବଂ ନଗରର ଲିଙ୍ଗସ୍ମୃତି ସହ ନାମ ଯୋଡ଼ିଲେ; ଶେଷରେ ସେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପୁଷ୍ପ ସରସ୍ୱତୀତଟରେ ‘ନାଗରାଦିତ୍ୟ’ ନାମକ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରି ବର ପାଇଲେ—ସେଠାରେ ପୂଜା କଲେ ଚାମତ୍କାରପୁରର ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ। ଚଣ୍ଡଶର୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶାକମ୍ଭରୀ ଶୁଭ ତଟରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ଦେବୀ କହିଲେ—ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜାରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଫଳ, ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ମହାନବମୀରେ; ଦେବୀ ‘ଶାକମ୍ଭରୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ସମୃଦ୍ଧି ପରେ ପୂଜା କଲେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୃଦ୍ଧିରେ ବାଧା ଆସେ ନାହିଁ।

अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ପ୍ରଥମେ କହନ୍ତି ଯେ ଏକ ସମୟରେ ସରସ୍ୱତୀର ପୁଣ୍ୟତଟ ବାହ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ନଗରବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କ ଶାପରେ ସରସ୍ୱତୀ ରକ୍ତବାହିନୀ ହୋଇଯାଏ; ତାହାର ତଟରେ ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ ଆଦି ସୀମାନ୍ତ ସତ୍ତାମାନେ ଘୁରିବାରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ସେ ଅଞ୍ଚଳ ଛାଡ଼ି ସୁରକ୍ଷିତ ପୁଣ୍ୟଭୂମିକୁ, ବିଶେଷକରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ରମ ସମୀପ ନର୍ମଦାତଟକୁ, ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଶାପର କାରଣ ପଚାରିଲେ ସୂତ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର–ବସିଷ୍ଠ ବୈର ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱାଭିଲାଷ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପରେ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଋଷି ଋଚୀକ କୌଶିକୀ ନଦୀ ପାଖରେ ଭୋଜକଟକୁ ଆସି, ଗାଧିଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ (ଗୌରୀପୂଜା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମ ବିବାହରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଗାଧି କନ୍ୟାଶୁଳ୍କ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଗୋଟିଏ କଳା କାନ ଥିବା ସାତଶେ ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱ ଚାହାନ୍ତି। ଋଚୀକ କାନ୍ୟକୁବ୍ଜ ଯାଇ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ‘ଅଶ୍ୱୋ ବୋଢା’ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଛନ୍ଦ-ଋଷି-ଦେବତା-ବିନିଯୋଗ ସହ ଜପ କରିଲେ ନଦୀରୁ ଆବଶ୍ୟକ ଅଶ୍ୱମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଅଶ୍ୱତୀର୍ଥର ଖ୍ୟାତି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ କୁହାଯାଇ, ଯଜ୍ଞମହିମାକୁ ତୀର୍ଥସେବା ଦ୍ୱାରା ସୁଲଭ କରାଯାଏ।

परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଚୀକ ଓ ‘ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ-ସୁନ୍ଦରୀ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ନାରୀଙ୍କ ବିବାହକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବଂଶ-ପ୍ରବର୍ତ୍ତନର କଥା କୁହାଯାଇଛି। ବିବାହ ପରେ ଋଚୀକ ବର ଦେଇ ‘ଚରୁ-ଦ୍ୱୟ’ ନାମକ ଦ୍ୱିଭାଗ ଯଜ୍ଞବିଧି କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ ତେଜ ଓ କ୍ଷାତ୍ର ତେଜ ପୃଥକ୍ ରହିବ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚରୁ ସହ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଏକ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ଆଲିଙ୍ଗନ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଆଲିଙ୍ଗନ—ବିଧି ଓ ସନ୍ତାନଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷାଦାୟକ ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଚରୁ-ଭାଗ ଓ ବୃକ୍ଷ-ଆଲିଙ୍ଗନ କ୍ରମ ଅଦଳବଦଳ ହୋଇ ବିଧିଭଙ୍ଗ ଘଟେ। ତାହାର ପରିଣାମ ଗର୍ଭଲକ୍ଷଣରେ ଦେଖାଯାଏ; ପତ୍ନୀଙ୍କ ଦୋହଦ ଓ ରୁଚି ରାଜକୀୟ ଓ ଯୁଦ୍ଧମୁଖୀ ହେଲେ ଋଚୀକ ବୁଝନ୍ତି ଯେ କର୍ମ ବିପରୀତ ହୋଇଛି। ପରେ ସମ୍ମତି ହୁଏ—ତତ୍କାଳ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ରକ୍ଷା କରିବ, କିନ୍ତୁ ତୀବ୍ର କ୍ଷାତ୍ର ତେଜ ପୌତ୍ରରେ ପ୍ରବାହିତ ହେବ। ଶେଷରେ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ପରେ ସେହି ବଂଶରେ ରାମ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ତାଙ୍କ ଶୌର୍ଯ୍ୟକୁ ପୂର୍ବକୃତ ଯଜ୍ଞତେଜର ଅନୁଫଳ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ନୀତିକାରଣତ୍ୱ, ବିଧିଶୁଦ୍ଧି ଓ ବଂଶନିୟତିକୁ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।

विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
ସୂତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗଢ଼ଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମାତା ତପସ୍ୱିନୀ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପରାୟଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପିତା ଗାଧି ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ। କାଳକ୍ରମେ ସେ ବନଶିକାରରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଦିନ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଅର୍ଘ୍ୟ-ମଧୁପର୍କ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ଆତିଥ୍ୟ କରି ବିଶ୍ରାମ ଓ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ରାଜା ନିଜ ଭୁଖିଆ ସେନାକୁ ଭାବି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ତେବେ ବଶିଷ୍ଠ କାମଧେନୁ ନନ୍ଦିନୀ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେନା ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପାର ଅନ୍ନପାନ ପ୍ରକଟ କରାଇଲେ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରଥମେ ନନ୍ଦିନୀକୁ ଯାଚନା କଲେ, ପରେ ରାଜାଧିକାର ଦେଖାଇ ବଳପୂର୍ବକ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଧର୍ମ-ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ କାମଧେନୁ ପରି ଗାଈକୁ ବସ୍ତୁ କରି ନେବା-ଦେବା ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି କହି ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାଜପୁରୁଷମାନେ ନନ୍ଦିନୀକୁ ଧରି ମାଡ଼ ମାରିଲେ, ସେ ଶବର, ପୁଲିନ୍ଦ, ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଆଦି ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଦଳ ପ୍ରକଟ କରି ରାଜସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲା। ବଶିଷ୍ଠ କରୁଣାରେ ଅଧିକ ହିଂସା ରୋକି ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଏବଂ ମାୟାବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ଅପମାନିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବୁଝିଲେ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟବଳ ବ୍ରହ୍ମବଳ ସମ୍ମୁଖରେ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ସେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱସହକୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣତେଜ ପାଇଁ ମହାତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ‘ଧାରା’ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂତ କହନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହିମାଳୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ତପ କଲେ: ଆକାଶରେ ଶୟନ, ଜଳରେ ବାସ, ପଞ୍ଚାଗ୍ନି-ସାଧନା, କ୍ରମେ ଉପବାସ କରି କରି ଶେଷରେ ବାୟୁଭକ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ତାଙ୍କ ତପରେ ଭୟଭୀତ ଇନ୍ଦ୍ର ବର ଦେବାକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ (ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ) ମାଗିଲେ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରକାଶ କରି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବରପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ଆସନ୍ତି; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେଇ ଏକ ବରକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତି। ଋଚୀକ କହନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିତ୍ୱ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସଂସ୍କୃତ ଚରୁ-ଆହୁତି ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲା; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଘୋଷଣା କରିବାରେ ଅଧିକାରୀ। ବସିଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟଜନ୍ମର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ଅଯୁକ୍ତ କହି ବିବାଦ କରି ଅନର୍ତ୍ତ ଦେଶରେ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଶିଳା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ସମୀପକୁ ଯାଆନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସାମବେଦୀୟ ବିଧିରେ ଅଭିଚାର କରି ଭୟଙ୍କର କୃତ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ତାହା ଜାଣି ଅଥର୍ବ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରନ୍ତି; ସେ କେବଳ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପତିତ ହୁଏ। ପରେ ବସିଷ୍ଠ ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ପୂଜାବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବର୍ଷଭରି ରୋଗମୁକ୍ତିର ବର ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ‘ଧାରା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ନାଗର-ପୂଜାର ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା ସହ କ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ତୁଷ୍ଟିଦା ଶକ୍ତି କାହିଁକି ବିଶେଷଭାବେ ନାଗର ସମୁଦାୟ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ସେ ପୃଥିବୀରେ ‘ଧାରା’ ନାମରେ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସୂତ କହନ୍ତି—ଚାମତ୍କାରପୁରରେ ନାଗରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଧାରା ତପସ୍ବିନୀ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ସହ ସଖ୍ୟତା କଲେ। ଅରୁନ୍ଧତୀ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଆସି ଧାରାଙ୍କୁ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଦେଖି ପରିଚୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରିଲେ। ଧାରା ନିଜ ନାଗର ବଂଶ, ଅଳ୍ପବୟସରେ ବୈଧବ୍ୟ, ଏବଂ ଶଙ୍ଖେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ତୀର୍ଥରେ ରହି ଭକ୍ତିସେବା କରିବା ନିଷ୍ଠା କଥା କହିଲେ। ଅରୁନ୍ଧତୀ ତାଙ୍କୁ ସରସ୍ୱତୀତଟର ନିତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରଚର୍ଚ୍ଚା ଥିବା ଆଶ୍ରମରେ ବାସ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ପରେ କଥାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର–ବଶିଷ୍ଠ ସଂଘର୍ଷ ସହିତ ଜଡିତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଉଲ୍ଲେଖ ଆସେ; ବଶିଷ୍ଠ ତାହାକୁ ସ୍ଥିର କରି ରକ୍ଷାକାରୀ ଦେବୀ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ କରିଲେ। ଧାରା ରତ୍ନଭୂଷିତ ପ୍ରାସାଦସଦୃଶ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କଲେ—ଦେବୀଙ୍କୁ ଜଗଦାଧାର ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶଚୀ, ଗୌରୀ, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟି ଆଦି ଅନେକ ରୂପରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦୀର୍ଘକାଳ ନିତ୍ୟପୂଜା ପରେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବାରୁ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଲେ ଏବଂ ସେହି ମନ୍ଦିରରେ ‘ଧାରା’ ନାମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଆଚାରବିଧି କୁହାଯାଏ—ନାଗରମାନେ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ତିନିଟି ଫଳ ଅର୍ପଣ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କଲେ ଏକ ବର୍ଷ ରୋଗଭୟରୁ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି। ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଫଳ—ବନ୍ଧ୍ୟାକୁ ସନ୍ତାନ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ-ନିବାରଣ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ କଲ୍ୟାଣ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ ପାପକ୍ଷୟ; ବିଶେଷତଃ ନାଗରମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ।

धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
ସୂତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯେ ଶତ୍ରୁ-ଶକ୍ତି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ବଶିଷ୍ଠ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ତାହାକୁ ରୋକି ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ। ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦେହରୁ ସ୍ୱେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେହି ସ୍ୱେଦରୁ ଶୀତଳ, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ପବିତ୍ର ଜଳ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପାଦରୁ ବହି ଭୂମିକୁ ଭେଦି ନିର୍ମଳ ଧାରା ହେଲା—ଗଙ୍ଗାଜଳ ସଦୃଶ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ତୀର୍ଥ। ଏହି ଧାରାତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସନ୍ତାନହୀନ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ସନ୍ତାନଲାଭ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଯେ କେହି ସ୍ନାନ କରେ ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ। ସ୍ନାନ ପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଦର୍ଶନ କଲେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ଓ ରାଜସୁଖ ସହିତ ସଉଭାଗ୍ୟ ମିଳେ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ବଳି-ପିଣ୍ଡିକା ଅର୍ପଣର ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସେହି ପିଣ୍ଡିକା ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଭୋଜନ କଲେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ। ଶେଷରେ ଦେବୀ ଅନେକ ନାଗର କୁଳର କୁଳଦେବୀ ଓ ଯାତ୍ରାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ନାଗରମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ବସିଷ୍ଠ–ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସଂଘର୍ଷ କ୍ରମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ହେଲା। ନିଜ ଶକ୍ତି ନିଷ୍ଫଳ ହେବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୀକ୍ଷିତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସହିତ, ମୋଚନ କଲେ। ତାହାର ପରିଣାମରେ ଉଲ୍କାସଦୃଶ ପ୍ରହାର, ଅସ୍ତ୍ରର ବୃଦ୍ଧି, ସମୁଦ୍ର କମ୍ପନ, ପର୍ବତଶିଖର ଭଙ୍ଗ, ରକ୍ତବର୍ଷା ପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଦେଲା—ପ୍ରଳୟଲକ୍ଷଣ ଭଳି। ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ ଏହା ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର-ଯୁଦ୍ଧର ପାର୍ଶ୍ୱପ୍ରଭାବ, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଆସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଜଗତ୍ବିନାଶ ରୋକିବାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ମୁଁ ପ୍ରତିଶୋଧ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ରକ୍ଷାର୍ଥ ଆସୁଥିବା ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରୁଛି। ବ୍ରହ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ରମୋଚନ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ବାକ୍ଦ୍ୱାରା ସମାଧାନ ଚାହିଲେ; ଉତ୍ତେଜନା କମାଇବାକୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସ୍ୱୀକୃତି ସହ ଜଡିତ; କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଜନ୍ମା ଭାବି ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ପଦ ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ବ୍ରହ୍ମତେଜ କ୍ଷାତ୍ରବଳଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶାପଭୟ ଦେଖାଇ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲାପରେ ଋଷିମାନେ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ରହିଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷା—ସଂଯମ, ସମ୍ୟକ୍ବାଣୀ, ଏବଂ ବିନାଶକ ଶକ୍ତିକୁ ଧର୍ମସୀମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
ସୂତ କହନ୍ତି—ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ହାନି କରିବା ପାଇଁ ‘ଛିଦ୍ର’ ଖୋଜୁଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହା ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ନଦୀ ନାରୀରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଉପଦେଶ ଚାହିଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଦେଶ ଦେଲେ—ବସିଷ୍ଠ ସ୍ନାନ କରିବାବେଳେ ତୁ ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ମୋ ନିକଟକୁ ଆଣ, ଯେପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବି। ସରସ୍ୱତୀ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ରୋହ କରିବି ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣବଧ ଅଧର୍ମ। ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ମନସିକ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ମଧ୍ୟ କଠୋର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଲାଗେ, ଏବଂ ଏପରି ହତ୍ୟାକୁ ବାଚାରେ ସମର୍ଥନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ ଆବଶ୍ୟକ—ଏହି ଧର୍ମବାଣୀ ସେ ଦେଲେ। କ୍ରୋଧିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାପ ଦେଲେ—ମୋ ଆଜ୍ଞା ନ ମାନିବାରୁ ତୋର ଜଳ ରକ୍ତପ୍ରବାହ ହେବ। ସେ ସାତଥର ଜଳକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି ନଦୀରେ ଛାଡ଼ିଲେ; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶଙ୍ଖଶୁଭ୍ର, ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ସରସ୍ୱତୀଜଳ ମଧ୍ୟ ରକ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଭୂତ-ପ୍ରେତ-ନିଶାଚର ଏକତ୍ର ହୋଇ ପିଇ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ; ତପସ୍ବୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ଦୂରକୁ ସରିଗଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାମତ୍କାରପୁରକୁ ଯାଇ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୋର ତପ କରି ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମକକ୍ଷ ହେବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଶେଷରେ ପୁନଃ କୁହାଯାଏ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାପରୁ ସରସ୍ୱତୀଜଳ ରକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ଚଣ୍ଡଶର୍ମା ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କଲେ।

सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୩ରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରୂପେ ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିସହ ଜଡିତ ଶାପପ୍ରଭାବରୁ ସରସ୍ୱତୀର ଜଳ ରକ୍ତସଦୃଶ ହୋଇ ନଦୀ ରକ୍ତୌଘ ପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ପୀଡିତ ସରସ୍ୱତୀ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ନିଜ ଦୁଃଖ କହେ—ପ୍ରବାହ ରକ୍ତରୂପ ହେବାରୁ ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାକୁ ଏଡ଼ାନ୍ତି ଏବଂ ବିଘ୍ନକାରୀ ସତ୍ତାମାନେ ସେଠାରେ ଘୁରନ୍ତି; ତେଣୁ ତାକୁ ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ ସଲିଲରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ବଶିଷ୍ଠ ସମର୍ଥତା ଦେଖାଇ ପ୍ଲକ୍ଷବୃକ୍ଷଚିହ୍ନିତ ସ୍ଥାନରେ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବରୁଣସମ୍ବନ୍ଧୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଭୂମି ଭେଦି ପ୍ରଚୁର ଜଳଧାରା ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। ଦୁଇଟି ନିର୍ଗମ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏକଟିରୁ ସରସ୍ୱତୀ ପୁନଃ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ରକ୍ତଦୋଷକୁ ବହାଇ ନେଇଯାଏ; ଅନ୍ୟଟି ଭିନ୍ନ ନଦୀ ହୋଇ ‘ସାଭ୍ରମତୀ’ ନାମରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ସାରସ୍ୱତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ସରସ୍ୱତୀକୃପାରେ ମତି-ବିବର୍ଧନ ହୁଏ।

Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପରେ ତୀର୍ଥକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂତ କହନ୍ତି, ପିପ୍ପଲାଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘କଂସାରେଶ୍ୱର’ ଶିବଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ, ନମସ୍କାର ଓ ପୂଜାରେ କ୍ରମେ ପାପକ୍ଷୟ, ଅଶୁଚି-ନାଶ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ପିପ୍ପଲାଦ କିଏ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କାରଣ କ’ଣ, ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ଜନ୍ମକଥା କହନ୍ତି—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଭଉଣୀ କଂସାରୀ ଅଜାଣତେ ବସ୍ତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ଶୁକ୍ରମିଶ୍ରିତ ଜଳସ୍ପର୍ଶରୁ ଗର୍ଭବତୀ ହୁଅନ୍ତି। ଲଜ୍ଜାରେ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରସବ କରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପିପ୍ପଳ) ଗଛତଳେ ଶିଶୁକୁ ରଖି ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟବାଣୀ କହେ—ଉତଥ୍ୟଙ୍କ ଶାପରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭୂମିରେ ଅବତାର ଏହି ଶିଶୁ; ପିପ୍ପଳର ସାର ଖାଇ ପୋଷିତ ହେବାରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ‘ପିପ୍ପଲାଦ’ ହେବ। କଂସାରୀ ଲଜ୍ଜାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଶିଶୁ ଗଛ ପାଖରେ ବଢ଼େ। ନାରଦ ଆସି ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରି ଅଥର୍ବବେଦସମ୍ବନ୍ଧୀ ଶିକ୍ଷା-ସାଧନାର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଶନୈଶ୍ଚର ପତିତ ହୁଏ; ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟସ୍ଥତାରେ ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଧର୍ମ୍ୟ ନିୟମ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ—ବିଶେଷକରି ଆଠ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ତେଲ ଲଗାଇବା, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାନ ଓ ପୂଜାବିଧି। ଶେଷରେ ନାରଦ ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କୁ ଚମତ୍କାରପୁରକୁ ନେଇ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ହସ୍ତେ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ବଂଶ, ସ୍ଥାନ ଓ ଲିଙ୍ଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଚିତ୍ତ-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦେଇପାରୁଥିବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଉପାୟ କହନ୍ତି—ଅତିପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୂଲିନ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର; ଏହା ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶକ ଓ ଶୁଦ୍ଧିକର। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ ଉଚ୍ଚାରିତ—ଅଜ୍ଞାନରୁ କିମ୍ବା ଜାଣିଶୁଣି ହୋଇଥିବା ଦୋଷର ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ଶିବମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଓ ଲିଙ୍ଗକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭକ୍ତିପୂଜା ନୈତିକ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ରାତିକୁ ନାଶ କରେ। କଳିଯୁଗରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ନିଷ୍ଫଳ ହେବାର ଆଶଙ୍କା କୁହାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ତାହାର ଅପବାଦ ଭାବେ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଭକ୍ତିସହ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ (ସ୍ନାପନ) କରିବା ନିୟମ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଏହା ଦୋଷ କ୍ଷାଳନ କରି ଶୁଦ୍ଧି ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟେଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
ସୂତ ଏକ ତୀର୍ଥ-ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ସହ ମାତୃ-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ। ପିପ୍ପଲାଦ ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତା ହୋଇ ଶ୍ରୁତି-ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ମାଆ କଂସାରୀ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲିଙ୍ଗର ଅଭିଷେକ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱୀକୃତି ଚାହାନ୍ତି। ଗୋବର୍ଧନଙ୍କୁ ନାଗର ସମୁଦାୟକୁ ନିୟମିତ ପୂଜାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ—ନିତ୍ୟ ପୂଜାରେ ବଂଶ-ସମୃଦ୍ଧି, ଅବହେଳାରେ ଅବନତି—ଏହି ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ଦାବି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ “କଂସାରୀଶ୍ୱର” ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ପରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଓ ଦେବସନ୍ନିଧିରେ ଭକ୍ତି-ଆଚରଣର ଫଳ କୁହାଯାଏ—ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସ୍ନାନ, ନୀଳରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜପ, ଏବଂ ଦେବାଳୟରେ ଅଥର୍ବବେଦ ପାଠ। ଏହାଦ୍ୱାରା ମହାପାପ ଶମନ, ରାଜନୈତିକ-ପ୍ରାକୃତିକ ସଙ୍କଟରେ ରକ୍ଷା, ଶତ୍ରୁଜୟ, ସମୟରେ ବର୍ଷା, ରୋଗ-ଦୁଃଖ ନିବାରଣ ଓ ଧର୍ମମୟ ଶାସନର ଉଦୟ—ଏହି ଫଳ ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ ଓ କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆଧାରରେ ଘୋଷିତ।

पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ସଂବାଦରୂପେ ତୀର୍ଥ‑ବ୍ରତବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଗୌରୀଙ୍କୁ ଏଠାରେ “ପଞ୍ଚପିଣ୍ଡିକା” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଷ ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ଉପରେ ଜଳଯନ୍ତ୍ର (ଜଳଧାରା ଉପକରଣ) ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ଅନେକ କଠିନ ବ୍ରତର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରତିନିଧି ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ‑ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଋଷିମାନେ “ପାଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡ”ର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଧାର ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ଦେବୀ ସର୍ବବ୍ୟାପିଣୀ ପରାଶକ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି‑ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ—ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ—ରୂପେ ପଞ୍ଚବିଧ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ରୂପର ପୂଜାରେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କାଶୀର ରାଜା ଓ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ପଦ୍ମାବତୀ ଜଳସ୍ଥଳରେ ମାଟିର ପଞ୍ଚପିଣ୍ଡିକାକୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜି ସୌଭାଗ୍ୟ ବଢ଼ାନ୍ତି, ଯାହାରୁ ସହ‑ରାଣୀମାନେ ରହସ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ପଦ୍ମାବତୀ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱସମ୍ବନ୍ଧୀୟ “ପଞ୍ଚ‑ମନ୍ତ୍ର” କହି, ମରୁଭୂମି ସଙ୍କଟରେ ବାଳୁକାରେ ପୂଜା କରି ଦେବୀକୃପା ପାଇ ପରେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପଞ୍ଚ‑ମନ୍ତ୍ର (ତତ୍ତ୍ୱନମସ୍କାର) ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଆଯାଇଛି, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ପୂଜା କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିପ୍ରିୟା ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି।

Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ବହୁ-ସ୍ୱରୀୟ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚାର ଆକାର ନେଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜ ଦୁଃଖ କହନ୍ତି—ଗୌରୀପୂଜାରୁ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନାଭାବରେ କ୍ଳେଶ ରହିଛି। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଆନର୍ତ୍ତରାଜଙ୍କ ରାଜଭବନକୁ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ଆସନ୍ତି; ଉତ୍ତମ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ କାଠ, ପଥର କିମ୍ବା ମାଟିରେ ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ନୁହେଁ; ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଭାବଭକ୍ତି ଯୋଗେ ହିଁ ତାହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସେ ରାତିର ପ୍ରହରାନୁସାରେ ଚାରିରୂପ ଗୌରୀର ବିନ୍ୟାସ-ନିର୍ମାଣ, ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ-ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ସହ ପୂଜା ଓ ବିଶେଷ ଆହ୍ୱାନଯୁକ୍ତ ନିୟମବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ପ୍ରଭାତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଦାନ ଏବଂ ଶେଷରେ ବାହନ-ପ୍ରେରଣ ଓ ନିକ୍ଷେପରୂପ ସମାପନ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ପରେ ଦେବୀଙ୍କ ସଂଶୋଧନ ଆଦେଶ ଆସେ—ଚାରି ରୂପକୁ ଜଳରେ ବିସର୍ଜନ କରିବେ ନାହିଁ; ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ସ୍ତ୍ରୀକଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବର ମାଗନ୍ତି—ପୁନଃପୁନଃ ମାନବ ଗର୍ଭଧାରଣରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ସଂଯୋଗ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ପାଠକଙ୍କୁ ସ୍ଥିର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟନିବାରଣର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି।

Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ପୁଷ୍କର-ତ୍ରୟ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହାର ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ନାମସ୍ମରଣ ମାତ୍ରେ ପାପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଅନ୍ଧକାର ନଶିବା ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଷ୍କର ଏଠାରେ କିପରି ଆସିଲା ବୋଲି ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ନାରଦ-ବ୍ରହ୍ମା ସଂବାଦ କଥା କହନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମଶାସନ, ଯଜ୍ଞାଚାର ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅବନତି ହେଉଛି ବୋଲି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି। କଳିର ପ୍ରଭାବ ପୁଷ୍କରକୁ ଦୂଷିତ କରିବ ବୋଲି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା କଳିରହିତ ସ୍ଥାନରେ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ସେ ଗୋଟିଏ ପଦ୍ମ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ କରନ୍ତି; ତାହା ହାଟକେଶ୍ୱର ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦବିଦ୍, ସଂଯମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼େ। ପଦ୍ମ ତିନିଥର ସରି ତିନିଟି ଗର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟ ଓ କନୀୟକ—ତିନି ପୁଷ୍କର କୁଣ୍ଡ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଆସି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସ୍ନାନଫଳ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହିମା (ଗୟାଶୀର୍ଷ ସମ ପୁଣ୍ୟ) ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ବାୟୁକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଗଣକୁ ଡାକାନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଣନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।

Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମା କରିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, କେଉଁ କେଉଁ ଋତ୍ୱିକ କେଉଁ ପଦରେ, କେମିତି ଦକ୍ଷିଣା, ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଆଦି କର୍ମକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି କିପରି। ସୂତ ଯଜ୍ଞର ବିଧିସମ୍ମତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶମ୍ଭୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ପରିବାର ସହ ସହାୟତା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଆତିଥ୍ୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟବିଭାଗ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ—ପତ୍ନୀଶାଳା, ବେଦୀ, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ପାତ୍ର-ଚଷକ, ଯୂପ, ପାକଖାତ, ବିସ୍ତୃତ ଇଷ୍ଟକାବିନ୍ୟାସ—ଏବଂ ହିରଣ୍ମୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଷୋଳ ଯୋଗ୍ୟ ଋତ୍ୱିକ ଆଣିବା ଦାୟିତ୍ୱ ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ପରୀକ୍ଷା କରି ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ହୋତା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଉଦ୍ଗାତା, ଅଗ୍ନୀଧ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଷୋଳ ଋତ୍ୱିକଙ୍କ ପଦତାଲିକା ଦିଆଯାଇ, ଦୀକ୍ଷା ଓ ଯଜ୍ଞାରମ୍ଭରେ ସହଯୋଗ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ବିନୟରେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି।

गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୧ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ବୈଧତା ନେଇ ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବାଦକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସ୍ଥାନୀୟ ନାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟଦେଶୀ ଋତ୍ୱିକମାନଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାରୁ ନାଗରମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟଗକୁ ଦୂତ କରି ପଠାନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଆମକୁ ବଞ୍ଚିତ କରି କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ; ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଦାନରେ ସୀମା ସହ ଏହି ଅଧିକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ବ୍ରହ୍ମା ସମାଧାନକର ବାଣୀରେ ତ୍ରୁଟି ସ୍ୱୀକାର କରି ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନାଗରମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କରା କର୍ମ ଫଳହୀନ; ଏବଂ ନାଗରମାନେ କ୍ଷେତ୍ରବାହାରେ କରିଲେ ସେହି କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ—ଏଭଳି ପାରସ୍ପରିକ ଅଧିକାର ନିୟମ ହୁଏ। ପରେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତିର ତାତ୍କାଳିକତା ଆସେ। ସାବିତ୍ରୀ ବିଳମ୍ବ କରିଥିବାରୁ ନାରଦ, ପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସମୟ ଅଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋପକନ୍ୟାକୁ ଆଣି, ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କାର କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିବାହଯୋଗ୍ୟା କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ରାଦି ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଗାୟତ୍ରୀ’ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ସ୍ଥାନ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ; ଏଠାରେ ପାଣିଗ୍ରହଣ, ପିଣ୍ଡଦାନ, କନ୍ୟାଦାନ ଆଦି କଲେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।

रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଯାଇ ମାନବଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦଣ୍ଡ, ଅଜିନ, ମେଖଳା, ମୌନବ୍ରତ ଇତ୍ୟାଦି ବୈଦିକ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଯାଗ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାନ୍ତି। ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ସମୟରେ ଜାଲ୍ମ ନାମକ ନଗ୍ନ କପାଳଧାରୀ ତପସ୍ବୀ ଅନ୍ନ ମାଗେ; ନାକୋଚ ହେଲେ ତାହାର କପାଳ ଫେଙ୍କାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେହି କପାଳ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅନେକ ହୋଇ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗଣକୁ ପୂରି ଯଜ୍ଞକ୍ରମକୁ ବିଘ୍ନିତ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ଏହାର ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—କପାଳ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପାତ୍ର, ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆହୁତି ନ ଥିବାରୁ ଏହି ବାଧା; ସେ କପାଳମାଧ୍ୟମରେ ରୁଦ୍ରାର୍ପିତ ଆହୁତି ଦେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଭବିଷ୍ୟତ ଯଜ୍ଞରେ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପାଠ ଓ ମାଟି କପାଳରେ ରୁଦ୍ରାର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଶିବ ସେଠାରେ କପାଳେଶ୍ୱର ରୂପେ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷକ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତିନି କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ ଓ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ଦେଏ; କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଜନ୍ମଦୋଷ ନାଶ କରେ। ଦକ୍ଷିଣପଥରୁ ଆସିଥିବା ଋତ୍ୱିଜ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତାପ ପରେ ନିକଟ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଅକର୍ଷଣୀୟ ରୂପକୁ ସୁନ୍ଦର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ସ୍ଥାନଟିକୁ ‘ରୂପତୀର୍ଥ’ ନାମ ଦେଇ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନରେ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ପିତୃକର୍ମବୃଦ୍ଧି ଓ ଦାନରେ ରାଜସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେମାନେ ଫେରି ରାତିଭରି ଯଜ୍ଞବିଧି ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ରଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି—ଯଥାଯଥ ଦେବତାସମର୍ପଣ ହେଲେ ଯଜ୍ଞଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷିତ ରହେ।

Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବହୁଦିନିଆ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ବିଘ୍ନ କଥା ରହିଛି। ଏକ ଯୁବ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ (ବଟୁ) ଖେଳାଛଳରେ ନିର୍ବିଷ ଜଳସାପକୁ ଯଜ୍ଞସଭାରେ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବାରୁ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ସାପଟି ହୋତୃ (କିମ୍ବା ପ୍ରଧାନ କର୍ମକର୍ତ୍ତା)ଙ୍କୁ ଘେରି ଧରେ; କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇ ବଟୁ ସର୍ପତ୍ୱରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ—ଯଜ୍ଞମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ଓ ଅନଚେତନ କର୍ମଫଳର ପୁରାଣୀୟ ନୀତି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ପୀଡ଼ିତ ବଟୁ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ; ଭୃଗୁ କରୁଣାରେ କହନ୍ତି ଯେ ସାପଟି ନିର୍ବିଷ ଥିଲା ଓ ଦଣ୍ଡ ଅତ୍ୟଧିକ ହୋଇଗଲା (ଚ୍ୟବନଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ)। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆସି ଏହାକୁ ଦୈବବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ବଟୁଙ୍କ ସର୍ପରୂପ ପୃଥିବୀରେ ନବମ ନାଗବଂଶ ସ୍ଥାପନାର ବୀଜ ହେବ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧବିଦ୍ୟାର ସାଧକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ନାଗମାନେ ଅହିତକର ହେବେ ନାହିଁ ବୋଲି ନିୟମ କରନ୍ତି। ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଜଳସ୍ରୋତକୁ ‘ନାଗତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀ (ଭାଦ୍ରପଦ ଉଲ୍ଲେଖ ସହ) ଦିନ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କଲେ ସର୍ପଭୟ ନାଶ, ବିଷପୀଡ଼ିତଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନିବାରଣ ଓ ସନ୍ତାନଲାଭ ଭଳି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ଶେଷ, କାଳିୟ ଆଦି ମହାନାଗମାନଙ୍କ ସମାଗମ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ ନାଗତୀର୍ଥରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ସମ୍ମାନ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା, ଲେଖିବା ଓ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାଫଳ ମିଳେ; ଯେଉଁଠି ଗ୍ରନ୍ଥ ରହେ ସେଠି ଅଭୟ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।

पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞର ତୃତୀୟ ଦିନ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପର ଔପଚାରିକ ପରିବେଶ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ଋତ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ-ନିଜ କର୍ମରେ ନିୟୁକ୍ତ; ପକ୍କା ଅନ୍ନ, ଘୃତ-କ୍ଷୀରର ପ୍ରଚୁରତା ଓ ଦାନ ପାଇଁ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଭରପୁରତା ଯଜ୍ଞର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାଏ। ଏହି ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଜିଜ୍ଞାସା ଜାଗେ। ସେତେବେଳେ ତ୍ରିକାଳଦର୍ଶୀ ପରି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଅତିଥି ଆସି ସତ୍କାର ପାଆନ୍ତି; ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଅତିଥି ନିଜ ଜୀବନକଥା କହି ଛଅ “ଗୁରୁ” ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି—ପିଙ୍ଗଲା ନାମକ ଗଣିକା, କୁରର ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ, ସାରଙ୍ଗ ମୃଗ, ବାଣ ତିଆରିକାରୀ ଇଷୁକାର ଓ ଜଣେ କନ୍ୟା। ତାଙ୍କର ମତ—କେବଳ ଜଣେ ମାନବ ଗୁରୁ ନୁହେଁ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ସାବଧାନ ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ମନନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ। ପିଙ୍ଗଲାର ଶିକ୍ଷା ମୁଖ୍ୟ—ଆଶା-ବନ୍ଧ ତୃଷ୍ଣା ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଆଶା ତ୍ୟାଗେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ସେ ଅସ୍ଥିର ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାମୟ ଦେଖାଦେଖି ଛାଡ଼ି ସନ୍ତୋଷରେ ଶୋଇପଡ଼େ। କଥକ ମଧ୍ୟ ସେହି ବୈରାଗ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତିରେ ଦେହର ଲାଭ—ବିଶ୍ରାମ, ପାଚନ, ବଳ—ଦେଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ନୀତି—ଲାଭ ସହିତ କାମନା ବଢ଼େ; ତେଣୁ ଦିନର କର୍ମ ଏମିତି ହେଉ, ଯାହାରେ ରାତିରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ନିଦ୍ରା ମିଳିବ।

अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅତିଥି-ରୂପ ଯତି ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପଦେଶମୟ ଆତ୍ମକଥା କହନ୍ତି। ଧନାସକ୍ତି ଲୋକକ୍ଲେଶ ଓ ମାନସିକ କ୍ଳାନ୍ତି ଆଣେ ବୋଲି ସେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, କୁରର ପକ୍ଷୀର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଶିଖନ୍ତି—ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ବିବାଦ, ତାହା ତ୍ୟାଗ କଲେ କଳହ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଧନ ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ବଣ୍ଟି ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପରେ ସର୍ପରୁ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଘର ତିଆରି ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଧରିବା ବନ୍ଧନ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ; ସତ୍ୟ ଯତିଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ—ନିୟତ ବାସ, ମଧୁକରୀ ଭିକ୍ଷା, ସମତା—ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପତନର କାରଣମାନେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ଭ୍ରମରରୁ ସେ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ‘ସାର’ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଶିଖନ୍ତି, ଏବଂ ଇଷୁକାର (ତୀର ତିଆରିକାର) ଠାରୁ ଏକଚିତ୍ତତାକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସ୍ୱରୂପ/ବିଶ୍ୱରୂପ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରନ୍ତି। କନ୍ୟାର କଙ୍କଣ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ—ଅନେକ ହେଲେ ଶବ୍ଦ, ଦୁଇଟି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଠୋକାଠୋକି, ଗୋଟିଏ ହେଲେ ନିରବ—ବୋଲି ଏକାକୀ ବିଚରଣ ଓ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରେରଣା ମିଳେ। ପରେ ସୂତବର୍ଣ୍ଣିତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦେବ-ଋଷିମାନେ ଆସି ବର ଦିଅନ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞଭାଗ ବିନା ଦେବତା-ପ୍ରାପ୍ତି ବିଷୟରେ ବିବାଦ ହୁଏ। ମହାଦେବ ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଭବିଷ୍ୟତ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ (ଦୈବ/ପିତୃକର୍ମରେ) ଶେଷରେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ—ହରି-ସ୍ୱରୂପ—ଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଦରକାର; ନହେଲେ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ। ଅତିଥି ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶାଇ, ଅଙ୍ଗାରକ-ଯୁକ୍ତ ଚତୁର୍ଥୀରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସର୍ବତୀର୍ଥଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଯଜ୍ଞାରମ୍ଭ ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୁଏ।

अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଅତିଥି‑କୃତ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ଅତିଥି‑ସତ୍କାର ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଙ୍ଗ; ଅତିଥିଙ୍କୁ ଅବମାନ କଲେ ଧର୍ମକ୍ଷୟ ଓ ପାପବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସତ୍କାର କଲେ ପୁଣ୍ୟରକ୍ଷା ଓ ଚିତ୍ତସ୍ଥିରତା ମିଳେ। ଅତିଥି ତିନି ପ୍ରକାର—ଶ୍ରାଦ୍ଧୀୟ (ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ଆସୁଥିବା), ବୈଶ୍ୱଦେବୀୟ (ବୈଶ୍ୱଦେବ କାଳରେ ଆସୁଥିବା) ଓ ସୂର୍ୟୋଢ (ଭୋଜନ ପରେ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଆସୁଥିବା)। ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ୱାଗତ, ଆସନ, ଅର୍ଘ୍ୟ‑ପାଦ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିସହ ଅନ୍ନଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ; କୁଳ‑ଗୋତ୍ର ନେଇ କଠୋର ପ୍ରଶ୍ନ ନକରି ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଆଦି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଅତିଥି ସନ୍ତୋଷକୁ ଦେବତା ଓ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱର ସନ୍ତୋଷ ସହ ସମାନ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଅତିଥି ଗୃହର ନୀତିମୟ ଜୀବନରେ ସମଗ୍ର ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
ସୂତ ଚତୁର୍ଥ ଦିନର ଯଜ୍ଞରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ତାତୃ ହୋମ ପାଇଁ ପଶୁର ଗୁଡ଼-ଭାଗ ଅଲଗା କରିଥିଲେ; ଭୁଖରେ ପ୍ରେରିତ ଏକ ଯୁବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେହି ଭାଗ ଖାଇଦେଲା। ତେଣୁ ହବିଷ୍ୟ ଦୂଷିତ ହେଲା ଓ ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ ହେଲା। ପ୍ରସ୍ତାତୃଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ବିକୃତ ରୂପର ରାକ୍ଷସ ହେଲା; ଋତ୍ୱିଜମାନେ ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର ଓ ଦେବପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସ ପୁଲସ୍ତ୍ୟପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାବସୁ ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ, ଅଜ୍ଞାନରୁ ନୁହେଁ, କାମନା-ପ୍ରେରଣାରୁ ଏହି ଦୋଷ ହୋଇଛି ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରେ। ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଶାପ ଫେରାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରସ୍ତାତୃ ନିଜ ବାକ୍ୟ ଅଟଳ ବୋଲି କହି ଶାପ ହଟାନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ସମାଧାନ ହୁଏ—ଚାମତ୍କାରପୁରର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କୁ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାର ଦେଇ ନାଗରର ହିତ ପାଇଁ ନିୟାମକ-ରକ୍ଷକ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ପରେ କୁହାଯାଏ—ଦକ୍ଷିଣାହୀନ, ତିଳ-ଦର୍ଭ ବିନା, ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆ, ଅଶୌଚ/ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅପବିତ୍ର ପାତ୍ରରେ, ଅକାଳେ କିମ୍ବା ବିଧିଭଙ୍ଗରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ରାକ୍ଷସର “ଭାଗ” ହୁଏ—ଏହା ଶ୍ରାଦ୍ଧଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସତର୍କତା ସୂଚୀ।

औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବେଦିକ ଯଜ୍ଞର ପରିବେଶ—ସଦସ, ଋତ୍ୱିଜ ଚୟନ, ହୋମ କ୍ରମ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଉଦ୍ଗାତାଙ୍କ ସାମଗାନ-ସଂଲଗ୍ନ କ୍ରିୟା—ବିଧିମତେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେହି ସମୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ପର୍ବତଙ୍କ କନ୍ୟା, ଜାତିସ୍ମରା ଔଦୁମ୍ବରୀ, ସାମଗୀତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଶଙ୍କୁ-ଚିହ୍ନିତ ଯଜ୍ଞବିଧି ଦେଖି ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେ ଉଦ୍ଗାତାଙ୍କ ତ୍ରୁଟି ସୁଧାରି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ହୋମ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ଯଜ୍ଞର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଧିଶୁଦ୍ଧି ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ସଂବାଦରେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଶାପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ତାନ/ମୂର୍ଛନା ଭଳି ସଙ୍ଗୀତ-ତାନ୍ତ୍ରିକ ଭେଦକୁ ଉପହାସ କରିଥିବାରୁ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମରେ ଶପିଥିଲେ; ମୋକ୍ଷର ଶର୍ତ୍ତ—ପିତାମହ ଯଜ୍ଞର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କ୍ଷଣରେ ସେ ବଚନ କହିବେ ଓ ସର୍ବଦେବ ସଭାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ହେବ। ଔଦୁମ୍ବରୀ ଭବିଷ୍ୟତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ନିୟମ ଚାହାନ୍ତି—ସଦସର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପିତ ହେଉ ଏବଂ ଶଙ୍କୁ-ଗ୍ରହଣ/ପ୍ରବୃତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ପୂଜା ହେଉ। ଦେବଗଣ ଓ ଉଦ୍ଗାତା ଏହାକୁ ବାଧ୍ୟକାରୀ ବିଧାନ ଭାବେ ମାନ୍ୟ କରି ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ଫଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ଗନ୍ଧାନୁଲେପନ ଇତ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣା ହୁଏ। ପରେ ନଗରର ନାରୀମାନେ କୌତୁହଳ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଆସି ପୂଜା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମାନବ ପିତାମାତା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ଗତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମକୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବିଶାଳ ଦେବସମାବେଶ ଓ ୮୬ ମାତୃଗଣ ଆସି ସ୍ଥାନ-ମାନ ଚାହାନ୍ତି। ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ‘ନାଗରଜନ୍ମା’ ପଣ୍ଡିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ପାଇଁ ଅଞ୍ଚଳାନୁସାରେ ଆସନ-ସୀମା ବଣ୍ଟନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଆଗମନକୁ ସୁସଂଗଠିତ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳରେ ପରିଣତ କରେ। ସେତେବେଳେ ସାବିତ୍ରୀ ସମ୍ମାନରେ ଅବହେଳା ଅନୁଭବ କରି ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ମାତୃଗଣଙ୍କ ଗମନ ସୀମିତ ହେବ, ଋତୁଚରମତାର କଷ୍ଟ ଭୋଗିବେ, ଏବଂ ନଗରରେ ପୂଜା ଓ ନିବାସ (ପ୍ରାସାଦ) ମିଳିବ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟ ଯଜ୍ଞବିଧିର ସଠିକତା, ଔଦୁମ୍ବରୀ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନିୟମ, ଦେବସମୂହର ସ୍ଥାନବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସମ୍ମାନ ବିତରଣର ଅସମତୁଳନରୁ ଶାପଜନିତ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରତିବନ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ନୀତି-ଚେତାବନୀ ଦିଏ।

औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶାପପୀଡ଼ିତ ଗନ୍ଧର୍ବ-ନାରୀମାନେ—ଯେମାନେ ରାତିରେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତରେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି ଏବଂ ସମାଜରେ ଅବହେଳିତ—ଦେବୀ ଔଦୁମ୍ବରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିଲାପ କରି କଲ୍ୟାଣର ପଥ ପଚାରନ୍ତି। ଦେବୀ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଶାପ ଅଟଳ ବୋଲି ମାନି ତାହାକୁ ରକ୍ଷାରୂପ ବରଦାନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସେମାନେ ‘ଅଠଷଠି ଗୋତ୍ର’ରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭୂମିକା ପାଇବେ ଏବଂ ସ୍ଥାନନିଷ୍ଠ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତି ଲଭିବେ। ପରେ ନଗର-ମନ୍ଦିରର ଏକ ପ୍ରଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ମଣ୍ଡପ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭାବେ ଯେଉଁ ଘରେ ବିଶେଷ ସମୃଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ପଣ/ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ନଗରଦ୍ୱାରରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ଏକ ବିଶେଷ କର୍ମ, ହାସ୍ୟ-ହାଭଭାବ ସହ ଏବଂ ବଳିସଦୃଶ ଅର୍ପଣ ସହ, ବିଧିତ; ପାଳନ କଲେ ଯଜ୍ଞଭାଗ ସମାନ ତୃପ୍ତି, ଅବହେଳା କଲେ ସନ୍ତାନହାନି, ରୋଗ ଆଦି ଅନିଷ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଦେବଶର୍ମା ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସି, ନାରଦଙ୍କ ପୂର୍ବଶାପ ଦ୍ୱାରା ଔଦୁମ୍ବରୀଙ୍କ ମାନବାବତାର ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି-ଆଚାରାଧିକାରର କାରଣକଥା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ ଉତ୍ସବ ଓ ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ—ନାରୀମାନେ କରୁଥିବା ବ୍ରତାଚରଣର ଅପୂର୍ବ ଫଳ ଘୋଷିତ ହୁଏ।

ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ମୁଖରୁ ଗଭୀର ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବହୁସ୍ତରୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଞ୍ଚ ରାତିର ପଞ୍ଚରାତ୍ର ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି, କଳିଯୁଗର କର୍ମଦୂଷଣ ଭୟରୁ ଭୂମିର ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ କେଉଁ ଅର୍ପଣ ଉଚିତ ତାହା ଜାଣିବାକୁ ନାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରେ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଲୋକସ୍ଥିତି କହନ୍ତି—ନୈମିଷ ପୃଥିବୀରେ, ପୁଷ୍କର ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ତ୍ରିଲୋକବ୍ୟାପୀ; ଏହାସହ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଷ୍କରର ପୃଥିବୀରେ ସୁଲଭ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କୃତ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପରେ ଯଜ୍ଞସମାପ୍ତିର ବିଧି ଆସେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଆସି ବିଧିର ଶୁଦ୍ଧତା ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ବରୁଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମାପନ କର୍ମ, ବିଶେଷକରି ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ସେ ସମୟରେ ତୀର୍ଥସଙ୍ଗମ ହୋଇ ଅଂଶଗ୍ରାହୀମାନେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଭିଡ଼ ହେତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବାଁଶରେ ବାନ୍ଧା ମୃଗଚର୍ମକୁ ଜଳରେ ଛାଡ଼ି ସ୍ନାନକାଳ ସଙ୍କେତ ଦେବାକୁ କହନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ବାର୍ଷିକ ରାଜକୀୟ ପୁନରାନୁଷ୍ଠାନ ଚାହାନ୍ତି, ଯାହାରେ ସ୍ନାନକାରୀଙ୍କ ରକ୍ଷା, ବିଜୟ ଓ ବର୍ଷପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ନାମକ ରୋଗଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ—ଯଜ୍ଞଫଳ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣସନ୍ତୋଷ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ, ତେଣୁ ବିଧିରେ ତାଙ୍କର ମାନ୍ୟତା ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମା ଅଗ୍ନିଧାରୀ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଶେଷରେ ବଳି ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନାଗର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ ନାହିଁ ବୋଲି କାରଣକଥା ଦେଇ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଏହା ତୀର୍ଥୋତ୍ପତ୍ତି-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଆଚାରନିୟମ—ଦୁହେଁକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ।

सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ପୂର୍ବରୁ ସାବିତ୍ରୀ ଓ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କାହିଁକି, ଯଜ୍ଞରେ ପତ୍ନୀ-ରୂପେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ କିପରି ହେଲା, ଏବଂ ସାବିତ୍ରୀ କିପରି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଯାଇ ପତ୍ନୀଶାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୂତ କହିଲେ—ପତିଙ୍କ ପରିସ୍ଥିତି ବୁଝି ସାବିତ୍ରୀ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଦୃଢ଼ କଲେ ଏବଂ ଗୌରୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶଚୀ, ମେଧା, ଅରୁନ୍ଧତୀ, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, କୀର୍ତ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ପୁଷ୍ଟି, କ୍ଷମା, ଧୃତି ଆଦି ଦିବ୍ୟ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ, ଘୃତାଚୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଉର୍ବଶୀ, ତିଲୋତ୍ତମା ଆଦି ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ-କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଆଗେଇଯାଉଥିବାବେଳେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା—ଡାହାଣ ଆଖି ଫଡ଼ଫଡ଼ କରିବା, ପଶୁମାନଙ୍କ ଅଶୁଭ ଗତି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ବିପରୀତ ଡାକ, ଏବଂ ଶରୀରରେ ନିରନ୍ତର ସ୍ଫୁରଣ; ଏହାରୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ସହଯାତ୍ରୀ ଦେବୀମାନେ ପରସ୍ପର ଗାନ-ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ମଗ୍ନ ଥିବାରୁ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ମନୋବ୍ୟାକୁଳତା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଯଜ୍ଞାଭିମୁଖ ଉତ୍ସବୀ ଯାତ୍ରାରେ ଶକୁନ-ଉତ୍ପାତର ପୁରାଣୀୟ ସଙ୍କେତ ଓ ଧର୍ମବିବେକ-ଭାବତଣାକୁ ଉଜାଗର କରେ।

सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୨ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାବିତ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ତୀର୍ଥକଥା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ନାରଦ ଆସି ଜନନୀଙ୍କୁ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ପରେ ଯଜ୍ଞରେ ବିକଳ୍ପ ବଧୂ ଭାବେ ଗୋପଜନ୍ମା କନ୍ୟାକୁ ଆଣି ‘ଗାୟତ୍ରୀ’ ନାମ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ସମୂହ ବାକ୍ୟରେ ତାକୁ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣୀ’ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ସାବିତ୍ରୀ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ଦେବତା ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଭୟ-ଲଜ୍ଜାରେ ନିରବ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସାବିତ୍ରୀ ଯଜ୍ଞାଚାରର ଅନୁଚିତତା ଓ ଧର୍ମ-ସାମାଜିକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଉପରେ ଦୀର୍ଘ ନୀତିମୟ ନିନ୍ଦା କରି ବ୍ରହ୍ମା (ବିଧି), ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଅନେକ ଦେବ-ଯାଜକଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ପୂଜାହାନି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ବନ୍ଧନ ଓ ଯଜ୍ଞଫଳକ୍ଷୟର କାରଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ପର୍ବତ ଢାଳରେ ନିଜ ପବିତ୍ର ପାଦଚିହ୍ନ ରଖିଯାନ୍ତି; ତାହା ପାପହର ତୀର୍ଥଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ପୂଜା, ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୀପଦାନ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୁଭଫଳ), ଭକ୍ତିନୃତ୍ୟ-ଗୀତରେ ଶୁଦ୍ଧି, ଫଳ-ଅନ୍ନଦାନ, ଅଳ୍ପ ଉପହାରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ (ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ ପୁଣ୍ୟ), ଏବଂ ସାବିତ୍ରୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଜପରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପନାଶ—ଏହି ସବୁ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଚମତ୍କାରପୁରକୁ ଯାଇ ଦେବୀପୂଜା କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଓ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ଶୁଦ୍ଧି-କଲ୍ୟାଣ ମିଳିବ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।

गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୩ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଆଧାରିତ ଧାର୍ମିକ ଆଲୋଚନା। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସାବିତ୍ରୀ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଶାପ ଦେଇଗଲା ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା, ଏବଂ ଶାପବଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞଶାଳାରେ କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ତେବେ ଗାୟତ୍ରୀ ଉଠି ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ, ତାହାକୁ ନ ଦେବ ନ ଅସୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବେ। ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ପରମ ପତିବ୍ରତା ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଦେବୀ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି ତାଙ୍କ ବାଣୀବନ୍ଧନର ନ୍ୟାୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଗାୟତ୍ରୀ ଶାପକୁ ସତ୍ୟ ମାନି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ବର-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟତା ଓ ଯଜ୍ଞରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟତା ଘୋଷିତ—ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିନା କର୍ମ ସମାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମଦର୍ଶନ ବିଶେଷକରି ପର୍ବଦିନରେ ବହୁଗୁଣ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ପରେ ଭବିଷ୍ୟ କଥାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଗାମୀ ଜନ୍ମ, ଦ୍ୱିରୂପ ଓ ସାରଥି-ସେବା; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାରାବାସ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି; ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁନଃ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟତା; ଶିବଙ୍କ ବିବାହ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଶେଷେ ହିମାଚଳକନ୍ୟା ଗୌରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତ୍ନୀ—ଏହି ସବୁ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ପୁରାଣୀୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଖାଯାଏ—ଶାପ ଧର୍ମତଃ ବୈଧ ରହେ, କିନ୍ତୁ ବର, ନିୟୋଜନ ଓ ସ୍ଥାନ-ପୂଜାସଂଲଗ୍ନ ପୁଣ୍ୟନୀତି ଦ୍ୱାରା ସମନ୍ୱିତ ହୁଏ।

हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ସମ୍ବାଦରୂପେ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ କହନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ କୁହାଯାଏ—ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରେ, ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଆଦି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ କରିଲେ ସୌଭାଗ୍ୟ, ଶୁଭ ବିବାହ ଓ ଗୃହସୁଖ ପରି ଲୋକଫଳ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ପରେ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କାଳଗଣନାର ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ଚାହାନ୍ତି। ସୂତ ତ୍ରୁଟି, ଲବ ଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳମାନରୁ ଦିନ-ମାସ-ଋତୁ-ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟବର୍ଷ ମାପରେ ଯୁଗମାନଙ୍କ ଅବଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ‘ଦିନ’ ଓ ‘ବର୍ଷ’ ମାନ, ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ପରିମାଣ, ଏବଂ ନିଶ୍ୱାସ-ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଗଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ସଦାଶିବଙ୍କ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ସ୍ୱରୂପର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଯଦି ମହାଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳାନ୍ତେ ନିବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଅଳ୍ପାୟୁ ମନୁଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ କଥା କିପରି କହିବ? ସୂତ ଅନାଦି ଓ ସଂଖ୍ୟାତୀତ କାଳତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି କହନ୍ତି—ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅଭ୍ୟାସମୂଳକ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗଦାୟକ ଯଜ୍ଞ ପୁନରାବୃତ୍ତିଫଳଦାୟୀ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଛେଦକ—ଏବଂ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଜ୍ଞାନ ସଞ୍ଚୟ କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ହାଟକେଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇ କୁମାରୀ (ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ଏକ ଶୂଦ୍ରୀ) ସ୍ଥାପିତ ଦୁଇଟି ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଗର୍ତ୍ତଭିତରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସିଦ୍ଧି-ପାଦୁକାକୁ ପୂଜା କଲେ, ଏକ ବର୍ଷର ବ୍ରତାନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ଏହି ବିଧି ଗ୍ରହଣ କରି ଅନୁଷ୍ଠାନର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।

छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୫ରେ ଋଷିମାନେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଶୂଦ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନାମକ ଦୁଇ ପାତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ଏବଂ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରର ‘ଅନୁତ୍ତର ତୀର୍ଥ-ଯୁଗଳ’ର ଉତ୍ପତ୍ତି, ନିର୍ମାଣ ଓ ‘ପାଦୁକା’ ପ୍ରତୀକ ସହ ଜଡିତ ପ୍ରାକଟ୍ୟ-ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଇ ନାଗର ସମୁଦାୟର ଚାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି—ସେ ସାମବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ଘରେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ କନ୍ୟା ଜନ୍ମେ; ତାହାର ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ରଖାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଜନ୍ମରେ ଘରେ ତେଜ ଓ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ସହିତ ରତ୍ନବତୀ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉପମାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଦୁହେଁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସଖୀ ହୋଇ ଏକାସାଥି ଭୋଜନ ଓ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସ୍ନେହବନ୍ଧ କଥାର କେନ୍ଦ୍ର ହୁଏ। ବିବାହ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସିଲେ ବିୟୋଗଭୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବିବାହ ମାନେନି; ସଖୀ ବିନା ଯିବିନି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ ଓ ବଳକରିଲେ ଆତ୍ମହାନିର ଧମକ ଦିଏ—ଏହାରେ ବିବାହ ତାହାର ସ୍ୱଇଚ୍ଛା ଓ ସମ୍ପର୍କଧର୍ମର ନୈତିକ ପ୍ରଶ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ମା ଉପାୟ ସୂଚନ୍ତି—ରତ୍ନବତୀଙ୍କ ବିବାହକୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ଗୃହ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଜାଲରେ ଗଠନ କରି ସଖ୍ୟତା ରକ୍ଷା କରାଯାଉ; କିନ୍ତୁ ଚାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ସମାଜାଚାର ଦେଖାଇ ଏହାକୁ ନିନ୍ଦନୀୟ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଏଭଳି ସମାଜନିୟମ, ପିତାମାତାଙ୍କ ଅଧିକାର, କନ୍ୟାର ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ସଖ୍ୟରକ୍ଷା—ଏହି ସଂଘର୍ଷ ତୀର୍ଥକଥା ପାଇଁ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି କରେ।

Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
ସୂତ କହିଲେ—ଅନର୍ତ୍ତଦେଶର ରାଜା ନିଜ କନ୍ୟା ରତ୍ନବତୀଙ୍କୁ ଯୌବନପ୍ରାପ୍ତା ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟଯୁକ୍ତ ଦେଖି କନ୍ୟାଦାନଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ-ଲୋଭରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ବରକୁ କନ୍ୟା ଦେବା ମହାଦୋଷ ଓ ଅନିଷ୍ଟଫଳଦାୟକ—ଏହି ନୀତିବାଣୀ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଯୋଗ୍ୟ ବର ନମିଳିବାରୁ ରାଜା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚିତ୍ରକାରମାନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ସାରା ପଠାଇଲେ—ଯୁବ, କୁଳୀନ ଓ ଗୁଣବାନ ରାଜାମାନଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆଣି ରତ୍ନବତୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇବାକୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଧର୍ମୋଚିତ ଭାବେ ବର ଚୟନ କରିପାରିବେ ଓ ପିତୃଦୋଷ କମିବ। ସେହି ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦାଶାର୍ଣ୍ଣର ରାଜା ବୃହଦ୍ବଳ ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଲା। ତେଣୁ ଅନର୍ତ୍ତନୃପ ଦୂତ ମାଧ୍ୟମରେ ବୃହଦ୍ବଳଙ୍କୁ ବିବାହର ଔପଚାରିକ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ପଠାଇ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରମସୁନ୍ଦରୀ ରତ୍ନବତୀଙ୍କୁ ଦେବା ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ। ପ୍ରସ୍ତାବ ଶୁଣି ବୃହଦ୍ବଳ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା ସହ ଶୀଘ୍ର ଅନର୍ତ୍ତେଶଙ୍କ ନଗରୀକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ; ଏହିଭଳି ମିତ୍ରତା-ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
ସୂତ କହନ୍ତି—ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରାବସୁ ମାଘମାସରେ କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଦରେ ଏକ ବେଶ୍ୟାଗୃହରେ ରହି, ଜଳ ଭାବି ଅଜାଣତେ ମଦ୍ୟ ପାନ କରିଦେଲା। କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିବା ସହିତ ସେ ଗଭୀର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ପଡ଼ିଲା; ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ସାମାଜିକ ଦୀନଭାବରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମାଗିଲା। ପ୍ରଥମେ ସହପାଠୀ/ମିତ୍ରମାନେ ଠଟାରେ ଅନୁଚିତ ଉପାୟ କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ପରାବସୁ ଗମ୍ଭୀର ପରିହାର ଉପରେ ଅଡ଼ି ରହିଲା। ସ୍ମୃତିଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶରେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଓ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ପାନର ଭେଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଲା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଧାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା—ପିଇଥିବା ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିତପ୍ତ ଘୃତ ପାନ। ପିତାମାତା ପ୍ରାଣହାନି ଓ ଲୋକନିନ୍ଦାର ଭୟରେ ଏହାକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତାପରେ ସମୁଦାୟ ମାନ୍ୟ ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ (ସଭାପ୍ରସଙ୍ଗରେ ହରିଭଦ୍ର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା। ସେ ଦେଶଧର୍ମ ଓ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଅନୁସାରେ କହିଲେ—ଠଟାରେ କହାଯାଇଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଧର୍ମରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରେ। ରାଜାଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ନ୍ୟାୟସଭାରେ ରାଜକନ୍ୟା ରତ୍ନାବତୀ ମାତୃଭାବ ଧରି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଶୁଦ୍ଧି-ପରୀକ୍ଷା କଲେ—ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଓଷ୍ଠସଂସ୍ପର୍ଶରେ ରକ୍ତ ନୁହେଁ, କ୍ଷୀର ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଏହାରେ ପରାବସୁର ଶୁଦ୍ଧି ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଶେଷରେ ନଗରନିୟମ ହେଲା—ଏପରି ଘରେ ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସ ନିଷିଦ୍ଧ; ଉଲ୍ଲଂଘନରେ ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତିଶାସନ ସହ ଯୋଡ଼ାଗଲା।

Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ରାଜବିବାହର ଆଲୋଚନା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଶୁଚିତା ଓ ବିବାହଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟ ବିବାଦରେ ସେଥିରେ ବିଘ୍ନ ପଡ଼େ। ଦଶାର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ରତ୍ନାବତୀଙ୍କ ପରିସ୍ଥିତି ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ‘ପୁନର୍ଭୂ’ ବୋଲି କହି କୁଳପତନ ଦୋଷ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପଛୁଆଯାଏ। ରତ୍ନାବତୀ ଅନ୍ୟ ବରମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ‘ଏକଦାନ-ଧର୍ମ’ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି; ମନର ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ବାକ୍ୟର ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା, ପାଣିଗ୍ରହଣ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିବାହବନ୍ଧନ ସ୍ଥିର ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପୁନର୍ବିବାହ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସେ ଘୋର ତପସ୍ୟାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି; ମାଆ ନିବାରଣ ଓ ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ରତ୍ନାବତୀ ସମ୍ମତି ନ ଦେଇ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସହଚରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ରଜସ୍ୱଳା ଅବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସାମାଜିକ-ଯାଜ୍ଞିକ ନିୟମବନ୍ଧନ କଥା କହି ରତ୍ନାବତୀଙ୍କ ସହ ତପସ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ। ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ନାମକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, କୃଚ୍ଛ୍ର, ସାନ୍ତପନ, ଷଷ୍ଠକାଳ-ଭୋଜନ, ତ୍ରିରାତ୍ର, ଏକଭକ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମବଦ୍ଧ ତପ ଶିଖାନ୍ତି; ଅନ୍ତଃସମତ୍ୱ ଉପରେ ଜୋର ଦେଇ କ୍ରୋଧ ତପଫଳ ନଷ୍ଟ କରେ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ରତ୍ନାବତୀ ଦୀର୍ଘକାଳ ଋତୁ ପରେ ଋତୁ ଧରି କଠୋର ଆହାରନିୟମ ସହ ତପ କରି ଅଦ୍ଭୁତ ତପୋବଳ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶଶିଶେଖର ଶିବ ଗୌରୀ ସହ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ରତ୍ନାବତୀଙ୍କ ଯାଚନାରେ ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳାଶୟ ‘ଶୂଦ୍ରୀନାମ’ ତୀର୍ଥ ହୁଏ, ସହିତ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣୀନାମ’ ଦ୍ୱିତୀୟ ତୀର୍ଥ ଓ ଭୂମିରୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ମାହେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଶିବ କହନ୍ତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ, ନିର୍ମଳ ଜଳ/ପଦ୍ମ ଗ୍ରହଣ ଓ ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ; ବିଶେଷକରି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ସୋମବାର। ନରକ ଶୂନ୍ୟ ହେଉଥିବାରୁ ଯମ ବିଳାପ କରେ; ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଧୂଳିରେ ତୀର୍ଥ ଢାକିବାକୁ ନିୟୁକ୍ତ କରାଯାଏ, ତଥାପି କଳିଯୁଗରେ ସେଠାର ମାଟିରେ ପବିତ୍ର ତିଳକ ଓ ସେହି ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାନ ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପାପମୋଚନ ଓ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନାରେ ବିଶେଷ ସିଦ୍ଧିର ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।

Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କଳିଯୁଗରେ ଅଳ୍ପାୟୁ ଜୀବମାନେ ପୃଥିବୀରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନଫଳ କିପରି ପାଇବେ। ସୂତ ଧର୍ମ-ସଂକ୍ଷେପରେ ଚବିଶଟି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଆଠଟି ତ୍ରିକରେ ବିନ୍ୟାସ କରି କହନ୍ତି—କ୍ଷେତ୍ର (କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରଭାସ), ଅରଣ୍ୟ (ପୁଷ୍କର, ନୈମିଷ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ), ପୁରୀ (ବାରାଣସୀ, ଦ୍ୱାରକା, ଅବନ୍ତୀ), ବନ (ବୃନ୍ଦାବନ, ଖାଣ୍ଡବ, ଦ୍ୱୈତବନ), ଗ୍ରାମ (କଳ୍ପଗ୍ରାମ, ଶାଳିଗ୍ରାମ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ), ତୀର୍ଥ (ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ, ପିତୃତୀର୍ଥ), ପର୍ବତ (ଶ୍ରୀପର୍ବତ, ଅର୍ବୁଦ, ରୈବତ) ଏବଂ ନଦୀ (ଗଙ୍ଗା, ନର୍ମଦା, ସରସ୍ୱତୀ)। ଏକ ତ୍ରିକରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେହି ତ୍ରିକର ଫଳ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତ୍ରିକରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥର ସମଗ୍ର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ହାଟକେଶ୍ୱର ଅଞ୍ଚଳରେ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେଉଳ ଏତେ ବହୁଳ ଯେ ଶତବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନି—ଏହି କଥା କହି ଋଷିମାନେ ବିଶେଷକରି ଅର୍ଥକଷ୍ଟରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବପୁଣ୍ୟ ଓ ଦେବଦର୍ଶନର ସହଜ ଉପାୟ ଚାହାନ୍ତି। ସୂତ ପୁରାତନ ସମ୍ବାଦ କହନ୍ତି—ଏକ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରେ, ଗୋଟିଏ ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ସର୍ବତୀର୍ଥଫଳ କିପରି ମିଳିବ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାରିଟି ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦେଖାନ୍ତି—(୧) ଗୟାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପବିତ୍ର କୂପ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶେଷ ତିଥି/ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣାଦି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃଉଦ୍ଧାର; (୨) ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ—ମାଘକାଳରେ ଶଙ୍ଖେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ; (୩) ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହରଲିଙ୍ଗ ‘ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରେଶ୍ୱର’—ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; (୪) ଶକ୍ରତୀର୍ଥ (ବାଳମଣ୍ଡନ)—ବହୁଦିନ ସ୍ନାନ ଓ ଶକ୍ରେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ, ବିଶେଷତଃ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ। ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିୟମ ଆସେ—ସ୍ଥାନୋଦ୍ଭବ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା, ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଅଶୌଚରେ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହେବାର ସତର୍କବାଣୀ, ଏବଂ କିଛି ସ୍ଥାନୀୟ ବଂଶ (ଅଷ୍ଟକୁଳ ଆଦି)ର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକ୍ରମ। ଶେଷରେ ଶାପ-ଅପରାଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶଧାରୀ ବହିଷ୍କୃତ ବ୍ୟକ୍ତିର କଥା ଦ୍ୱାରା ସାମାଜିକ-ଯାଜ୍ଞିକ ସୀମାର କାରଣ ଦେଖାଇ ଗ୍ରନ୍ଥର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା-ତର୍କକୁ ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ।

Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୁପ୍ତ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଓ ନିୟମିତ ଆଚାର-ସମୁଦାୟରେ ସହଭୋଜନ/ସଂସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଶୌଚ ବିଷୟରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ-ନ୍ୟାୟମୂଳକ ଆଲୋଚନା ରହିଛି। ପ୍ରଭାତେ ଦୀକ୍ଷିତ, ଆହିତାଗ୍ନି ଗୃହସ୍ଥ ଶୁଭଦ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ବିଳାପ କରେ—ତାକୁ ଏକ ଅନ୍ତ୍ୟଜଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି; ସେ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ବୋଲି କହି ଗୃହକୁ ଆତଙ୍କିତ କରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜଣାନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭ ନାମକ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜରୂପ ଧାରଣ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଦେବ-ପିତୃକର୍ମରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି; ତେଣୁ ସେହି ସଂସର୍ଗରେ ସ୍ଥାନ, ନିବାସୀ, ଏବଂ ଯେମାନେ ସେ ଘରେ ଖାଇ-ପିଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ସେଠାରୁ ଆଣିଥିବା ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି—ସମସ୍ତେ ଦୋଷଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ଅଧିକାରୀ ଦୀକ୍ଷିତ ସ୍ମୃତିଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖି କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଶୁଭଦ୍ର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ଗୃହସଞ୍ଚୟ ତ୍ୟାଗ, ଅଗ୍ନି ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ଗୃହଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମହାହୋମ, ଏବଂ ଯେତେ ଭୋଜନ/ଯେତେ ଜଳପାନ ହୋଇଛି ତାହାନୁସାରେ ବିଶେଷ ତପ। ସ୍ପର୍ଶ-ସଂସର୍ଗରେ ପ୍ରଭାବିତ ନିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟାଦି, ନାରୀ-ଶୂଦ୍ର-ଶିଶୁ-ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ ଲଘୁ ବିଧାନ, ଏବଂ ମାଟି ପାତ୍ର ତ୍ୟାଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାନଧନରେ କୋଟିହୋମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପକ ଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି। ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମ ପାଇଁ ‘ନାଗର-ମର୍ଯ୍ୟାଦା’ ସୀମାନିୟମ ସଂହିତାବଦ୍ଧ ହୁଏ—ନାଗର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି, ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ନିଜ ସ୍ଥାନର ଶୁଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏହିଏ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏହାଦ୍ୱାରା ନାଗରମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ଗଣ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ-ଆଧାରିତ ନିୟମରେ ସମୁଦାୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ।

नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ‘ନାଗର’ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି (ଶୁଦ୍ଧି) ଓ କର୍ମାଧିକାର ବିଷୟରେ ଔପଚାରିକ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କ ପିତୃବଂଶ ଅଜ୍ଞାତ, ଏବଂ ଯିଏ ଦେଶାନ୍ତରରେ ଜନ୍ମିତ କିମ୍ବା ସେଠାରୁ ଆଗତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ ଉତ୍ତରରେ ନ୍ୟାୟ-ନିର୍ଣ୍ଣୟାତ୍ମକ ଶୁଦ୍ଧିବିଧି କହନ୍ତି—ମୁଖ୍ୟ, ନିୟମଶୀଳ ଓ ଶୀଳବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଦ୍ଧି ଦେବେ; ଏବଂ ଗର୍ତା-ତୀର୍ଥଜାତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ ସାକ୍ଷୀ/ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ। କାମ, କ୍ରୋଧ, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଭୟରୁ ଶୁଦ୍ଧି ନାଦେବାକୁ ମହାପାପଜନକ କୁହାଯାଇ, ଇଚ୍ଛାଧୀନ ବହିଷ୍କାର ଉପରେ ନୀତିଗତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦିଆଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧି ତ୍ରିବିଧ—ପ୍ରଥମେ କୁଳଶୁଦ୍ଧି, ପରେ ମାତୃପକ୍ଷଶୁଦ୍ଧି, ଶେଷରେ ଶୀଳ/ଆଚରଣଶୁଦ୍ଧି; ତାପରେ ସେ ‘ନାଗର’ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇ ସାମାନ୍ୟ ପଦ (ସାଧାରଣ କର୍ମାଧିକାର) ପାଉଥାଏ। ବର୍ଷାନ୍ତ ଓ ଶରତ୍କାଳରେ ସଭା, ଷୋଳ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ବେଦପାଠ ଭୂମିକା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଅନେକ ପୀଠିକାର ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶାନ୍ତିପାଠ, ସୂକ୍ତ/ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଂଶ ଓ ରୁଦ୍ରପ୍ରଧାନ ଜପର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ପୁଣ୍ୟାହ ଘୋଷ, ବାଦ୍ୟନାଦ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର-ଚନ୍ଦନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କ ବିନୟପୂର୍ବକ ନିବେଦନ, ସାଧାରଣ ତର୍କ ନୁହେଁ—ବୈଦିକ ବାକ୍ୟକ୍ରିୟାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ; ଏବଂ ନିର୍ଣ୍ଣୟକ୍ଷଣରେ ‘ତାଳତ୍ରୟ’ ଅର୍ପଣର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ।

भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୨ରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସଭା ମଧ୍ୟସ୍ଥ/ନିର୍ଣ୍ଣାୟକଙ୍କୁ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ମାନଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ପଚାରେ। ମାନବ-ଉତ୍ପନ୍ନ କଥା ନୁହେଁ, ବେଦବାଣୀ ଅନୁସାରେ ରାୟ କାହିଁକି ହେବ, ଏବଂ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ‘ତ୍ରିବିଧ ତାଳ’ କାହିଁକି ଦିଅନ୍ତି—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମଶାଳାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଶାସନ-ତର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି: ନାଗରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଥ୍ୟାବାକ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସ୍ଥିର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଉଅଯାଏ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର। ସେ କାରଣ-ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖାନ୍ତି—ଅପ୍ରମାଣ ବାକ୍ୟରେ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ହାନି, ତାହାରୁ କ୍ରୋଧ, ପରେ ବୈର, ଶେଷରେ ଧର୍ମଦୋଷ; ତେଣୁ ସମୁଦାୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଙ୍ଗ ନ ହେବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପଚାରାଯାଏ। ‘ତ୍ରିବିଧ ତାଳ’ ଶାସନର ଉପାୟ: କ୍ରମେ (୧) ଅନୁଚିତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରଜନିତ ହାନି, (୨) କ୍ରୋଧ, (୩) ଲୋଭକୁ ଦମନ କରି ସଭାର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ସ୍ଥିର କରେ। ପରେ କୁହାଯାଏ—ଚତୁର୍ଥ ଗଣିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଥର୍ବବେଦ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ‘ପ୍ରଥମ’ ଭାବେ କାହିଁକି ଗ୍ରହଣୀୟ। କାରଣ ତାହାରେ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଓ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ବିଧିର ସମଗ୍ର ଜ୍ଞାନ, ସର୍ବଲୋକହିତର ଉପାୟ, ଅଭିଚାରିକ ଆଦି ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟସମାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ତାହାକୁ ପରାମର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ରପରିସରରେ ପ୍ରଶ୍ନନୀତି ଓ ପ୍ରମାଣବାଣୀର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଏକତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।

नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୩ରେ ନାଗର ଦ୍ୱିଜଙ୍କର ସମୁଦାୟ-ସମ୍ମୁଖରେ ଶୁଦ୍ଧି (ପ୍ରମାଣୀକରଣ) ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆନର୍ତ୍ତ ପଚାରନ୍ତି—ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆସିଥିବା ନାଗର ନାଗରମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦାଁଡି ରହି କିପରି ସ୍ୱୀକୃତ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ? ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ, ଜଣେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ; ସେ ମାତା–ପିତା, ଗୋତ୍ର, ପ୍ରବର ଆଦି ପଚାରି ପିତୃପକ୍ଷରେ ପିତା–ପିତାମହ–ପ୍ରପିତାମହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ମାତୃପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନେକ ପିଢ଼ି ଯାଏଁ ବଂଶାବଳୀକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ତଦନ୍ତ କରିବେ। ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମରେ ନିରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସାବଧାନତାରେ ଶାଖା-ଆଗମ ଓ ମୂଳବଂଶ ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ଏହାକୁ ବଟବୃକ୍ଷର ବ୍ୟାପକ ମୂଳ ପରି ଆଧାର ଭାବେ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ସଭାରେ ସିନ୍ଦୂର-ତିଳକ ଓ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର (ଚତୁଷ୍ପାଦ ମନ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ସହ) ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧିଦାନ ହୁଏ। ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଔପଚାରିକ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ସମୁଦାୟ ସଙ୍କେତ ଭାବେ ତିନିଥର କରତାଳ/ତାଡନ କରେ; ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ସାଧାରଣ ସାମାଜିକ-ଯାଜ୍ଞିକ ଅଧିକାର ପାଏ। ପରେ ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଶରଣ ନେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ତୃପ୍ତ କରେ, ପଞ୍ଚମୁଖ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେଇ, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ନସହିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଏ। ଶେଷରେ ସତର୍କତା—ମୂଳବଂଶାଧାରିତ ଶୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧ ନ ହେଲେ ନିଷେଧ ଆବଶ୍ୟକ; ଅଶୁଦ୍ଧ ପୁରୋହିତ କରା ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି ନିଷ୍ଫଳ—ସ୍ଥାନ ଓ କୁଳପରମ୍ପରାର ଶୁଦ୍ଧି ଏହି କଠୋର ବିଧିର ଲକ୍ଷ୍ୟ।

प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଦୁଇଟି ସଂଯୁକ୍ତ ଆଲୋଚନା ରହିଛି। ପ୍ରଥମେ, ବଂଶପରମ୍ପରା ନଷ୍ଟ (ନଷ୍ଟବଂଶ) ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ‘ନାଗର’ ବୋଲି ଦାବି କରୁଥିବା ଆନର୍ତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧିବିଧାନ ପଚାରେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୂର୍ବ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହି—ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ଶୀଳ ଓ ନାଗରଧର୍ମ/ଆଚାରର ସମନ୍ୱୟ ପରୀକ୍ଷା କରି, ଯଦି ମେଳ ଥାଏ ତେବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶୁଦ୍ଧି କରାଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମର ଅଧିକାର ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶକ୍ର–ବିଷ୍ଣୁ ସଂବାଦ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଭେଦ କରି କହନ୍ତି—ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ (ସଂବାଦରେ ‘ଧାରା-ତୀର୍ଥ’) ଶତ୍ରୁମୁଖେ ନିହତ ବୀରମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପଳାଇବାବେଳେ ମରିଥିବାମାନେ ପ୍ରେତାବସ୍ଥା ପାଆନ୍ତି। ମୋକ୍ଷୋପାୟ ପଚାରିଲେ—ଭାଦ୍ରପଦ (ନଭାସ୍ୟ) ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବା ସମୟରେ, ବିଶେଷତଃ ଗୟାରେ ପିତୃଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହାରେ ପିତୃମାନେ ବାର୍ଷିକ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଅବହେଳା କଲେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଚାଲିଥାଏ।

गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ପଛଦିଗରୁ ଆଘାତ ପାଇ ପତିତ ହୋଇଥିବା—ଏପରି ପତିତ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସଦୃଶ ପିଣ୍ଡ-ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଗୟା ଦୂରେ ଅଛି ଏବଂ ସେଠାରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତିବର୍ଷ ବିଧି କରନ୍ତି; ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧସିଦ୍ଧି କିପରି? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ହାଟକେଶ୍ୱର ଅଞ୍ଚଳରେ କୂପିକାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ସେଠାରେ ‘ଗୟା’ର ସଂକ୍ରମଣ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସମବାୟ ଶକ୍ତି ସେଠାରେ ବିରାଜିତ ଥାଏ। ଆଉ ଏକ ନିୟମ—ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଅଷ୍ଟବଂଶ-ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପ୍ରେତାବସ୍ଥାର ପିତୃମାନେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିମାଳୟ ସମୀପରେ ବସୁଥିବା ତପସ୍ବୀ ବୋଲି ତାଙ୍କର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ଆଣ, ସାମୋପାୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ କର, ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ କର। ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ହିମାଳୟକୁ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଖୋଜରେ ଯାଆନ୍ତି, ଓ ବିଷ୍ଣୁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି—ଏଭଳି ତୀର୍ଥାଧାରିତ ଗୟା-ସମ ଫଳ ଓ ବିଧି-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।

बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର–ଆନର୍ତ୍ତ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ କଥା ଆଗେଇଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ର ହିମବତରେ ଘୋରତପସ୍ୟାରତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଭେଟି ଚାମତ୍କାରପୁରର ଗୟାକୂପୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ପାଇଁ ସହଯୋଗ ଚାହାନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି—କଲହପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗର ଦୋଷ, କ୍ରୋଧରେ ତପ ନଷ୍ଟ, ଏବଂ ରାଜଦାନ ଗ୍ରହଣରେ ବୈରାଗ୍ୟଧର୍ମ ହାନିର ଭୟ। ଇନ୍ଦ୍ର କହନ୍ତି ଯେ ହାଟକେଶ୍ୱର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରଭାବରୁ ବିବାଦ ଉଠିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେ କ୍ରୋଧ ଓ ବିଘ୍ନରୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ଏବଂ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅସାଧାରଣ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଏକ ବିଧିସଙ୍କଟ ହୁଏ: ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଯାଇଥିବାରୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଇନ୍ଦ୍ର ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ବିଶ୍ୱେଦେବ ବିନା ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ; ଆକାଶବାଣୀ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାରଫଳ ମିଳିବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିୟମ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—କେବଳ କିଛି ବିଶେଷ ଦିନ ଓ ବିଶେଷ ମୃତ୍ୟୁପରିସ୍ଥିତିରେ (ବିଶେଷତଃ ପ୍ରେତପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ) ମାତ୍ର ବିଶ୍ୱେଦେବ-ବର୍ଜିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବୈଧ। ବିଶ୍ୱେଦେବଙ୍କ ଅଶ୍ରୁରୁ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧପାତ୍ରରେ ଭସ୍ମରେଖା ଦେଇ ରକ୍ଷାବିଧାନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମାଘ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର, ରବିବାର, ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ବାଲମଣ୍ଡନ ନିକଟେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣର ଫଳ, ପୁରୋହିତ-ପାଳନ ଓ ଦାନଧର୍ମ, ଏବଂ ଅକୃତଜ୍ଞତାର ନୈତିକ ଭୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରଥମେ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରକାରୀ ଶକ୍ତି, ସ୍ନାନଫଳ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଳର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଆନର୍ତ୍ତ ପଚାରେ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୂଲୋକ ପୂଜା କାହିଁକି କେବଳ ପାଞ୍ଚ ରାତି, ଏବଂ କେଉଁ ଋତୁରେ ତାହା କରିବା ଉଚିତ? ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗୌତମ–ଅହଲ୍ୟା ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅପରାଧ, ଗୌତମଙ୍କ ଶାପ (ବୀର୍ୟନାଶ, ମୁହଁରେ ସହସ୍ର ଚିହ୍ନ, ଭୂମିରେ ପୂଜା କଲେ ଶିରୋଭେଦ ଭୟ), ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଶିଳାରୂପ, ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାହାର। ଇନ୍ଦ୍ରରାଜ୍ୟ ନଥିବାରୁ ଜଗତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ ବୃହସ୍ପତି ଓ ଦେବଗଣ ଗୌତମଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ସଂଯମ ଓ କ୍ଷମାଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ବାକ୍ୟର ସତ୍ୟତାକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଶାପ ଅଂଶତଃ ଶମିତ ହୁଏ—ଇନ୍ଦ୍ର ମେଷସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅଙ୍ଗ ପାଆନ୍ତି, ମୁହଁର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନେତ୍ର ହୋଇ ‘ସହସ୍ରାକ୍ଷ’ ନାମ ପାଆନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ପୁନଃ ପୂଜା ଚାହିଲେ ଗୌତମ ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଭୌମ ଇନ୍ଦ୍ରମହୋତ୍ସବ ସ୍ଥାପନା କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏହା ପାଳିତ ହୁଏ ସେଠି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ-ନିବାରଣ ଓ ରାଜ୍ୟବିପତ୍ତିର ଅଭାବ ରହିବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ନିୟମ—ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିମା ପୂଜା ନୁହେଁ; ବୃକ୍ଷଜ ଯାଷ୍ଟିକୁ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା, ଏବଂ ବ୍ରତ ନୈତିକ ଶୁଦ୍ଧି ଓ କିଛି ପାପମୋଚନ ସହ ଯୁକ୍ତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାଠ/ଶ୍ରବଣରେ ବର୍ଷଭରି ରୋଗମୁକ୍ତି, ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ରରେ ବିଶେଷ ଦୋଷକ୍ଷୟ କୁହାଯାଇଛି।

हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗୋଟିଏ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଥିବା ପରତ-ପରତ ମାହାତ୍ମ୍ୟକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ଗୌତମଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ତାପରେ ଶତାନନ୍ଦ ମାତା ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ କରୁଣାରେ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଓ ଶୌଚ–ଅଶୌଚ ଶୁଦ୍ଧିର ସମସ୍ୟା ଉଠେ। ଗୌତମ ଅଶୁଦ୍ଧିର କଠୋରତା କହି ସାଧାରଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି କହନ୍ତି; ତେଣୁ ଶତାନନ୍ଦ ପରମ ତ୍ୟାଗବ୍ରତ ନେଇଥାଏ। ପରେ ଗୌତମ ଭବିଷ୍ୟତ ସମାଧାନ ଦେଖାନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ରାମ ଅବତାର ନେଇ ରାବଣବଧ କରିବେ, ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଅହଲ୍ୟା ଉଦ୍ଧାର ପାଇବେ। ରାମାବତାର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବାଳ ରାମଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା ପାଇଁ ନେଇଯାନ୍ତି; ପଥରେ ଶାପରେ ଶିଳାରୂପିଣୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରାଇଲେ ସେ ମାନବୀ ହୁଅନ୍ତି, ଗୌତମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମାଗନ୍ତି। ଗୌତମ ଅନେକ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, କୃଚ୍ଛ୍ର, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତ ଓ ତୀର୍ଥସେବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଅହଲ୍ୟା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରି ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦେବଦର୍ଶନ ସହଜ ନୁହେଁ। ସେ ଘୋର ତପ କରି ସମୀପରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ପରେ ଶତାନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଆସି ସହ ତପ କରେ। ଶେଷରେ ଗୌତମ ଆସି ଅଧିକ ତପରେ ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ତପର ଫଳରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଓ ଶିବ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇ କ୍ଷେତ୍ରମହିମା ଓ ପରିବାରଭକ୍ତିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଗୌତମ ଏଠାରେ ଦର୍ଶନ–ପୂଜାରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଶୁଭଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ବର ମାଗନ୍ତି। ଅନ୍ତେ କୁହାଯାଏ, ଏହି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ କୃପାରେ ନୀତିଭ୍ରଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟପଥକୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଉଥିବାରୁ ଦେବମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ, ଦାନ ଆଦି ସାଧାରଣ ଧର୍ମାଚାର ପୁନଃ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସମତୁଳିତ ରହେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିଲେ କିଛି ପାପ ଶମନ ହେବ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅଛି।

शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦ-ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆନର୍ତ୍ତ ନାମକ ରାଜା ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବିଷୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୂର୍ବପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—କୁଷ୍ଠରୋଗ, ରାଜ୍ୟପତନ ଓ ଧନହାନିରେ ପୀଡିତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ରାଜା ନାରଦଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ପରାମର୍ଶ ଚାହେ। ନାରଦ ତାଙ୍କ କର୍ମଭୟ ଦୂର କରି କହନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପ ନାହିଁ; ସେ ସୋମବଂଶର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ—ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଦୋଷାରୋପ ଛାଡ଼ି ପ୍ରତିକାରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ନାରଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥବିଧି ଦେଖାନ୍ତି—ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥରେ ମାଧବ (ବୈଶାଖ) ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ, ରବିବାର, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି ଶଙ୍ଖେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରିବା। ଏହାରେ କୁଷ୍ଠମୋଚନ ଓ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ପରେ ତୀର୍ଥର କାରଣକଥା—ଲିଖିତ ଓ ଶଙ୍ଖ ନାମକ ଦୁଇ ପଣ୍ଡିତ ଭାଇ ଶୂନ୍ୟ ଆଶ୍ରମରୁ ଫଳ ନେବାକୁ ନେଇ ବିବାଦ କରନ୍ତି; ଲିଖିତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ଚୋରି କହି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ଶଙ୍ଖ ତପୋହାନି ରୋକିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କଠୋର ଦଣ୍ଡରେ ତାଙ୍କ ହାତ କାଟାଯାଏ; ପରେ ସେ ହାଟକେଶ୍ୱର ସ୍ଥାନରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରି, ଋତୁଅନୁସାରେ କଷ୍ଟସାଧନା, ରୁଦ୍ରପାଠ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ମହାଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜସହିତ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଶଙ୍ଖଙ୍କ ହାତ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି, ଲିଙ୍ଗରେ ଦେବସନ୍ନିଧି ସ୍ଥାପନ, ଜଳାଶୟର ‘ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ’ ନାମ-କୀର୍ତ୍ତି, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳଶ୍ରୁତି। ଏହି କଥା ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢ଼ିବା ଲୋକଙ୍କ ବଂଶରେ କୁଷ୍ଠରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।

ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୁନରୁଦ୍ଧାର-ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏକ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ରାଜା ମାଧବ ମାସର ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି, ରବିବାର, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା ବିଧିପୂର୍ବକ କରି ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ—କାଳନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ପରେ ତାମ୍ବୂଳ (ପାନ) ସେବନର ନୀତି କୁହାଯାଇଛି—ଅଯୋଗ୍ୟ ଉପଯୋଗରେ ଦୋଷ ଜନ୍ମେ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ହ୍ରାସ ପାଏ; ସେହି ଦୋଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ କଥା ଆଧାରେ ନାଗବଲ୍ଲୀର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅମୃତସମ୍ବନ୍ଧୀ ଦିବ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ତାହାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ପରେ ମାନବଲୋକରେ ପ୍ରସାର ଏବଂ ତାହାର ଫଳରେ କାମବୃଦ୍ଧି ଓ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ଶିଥିଳତା ପରି ସାମାଜିକ ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସଂଶୋଧନ ରୀତି କୁହାଯାଇଛି—ଶୁଭକାଳରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ସତ୍କାର କରିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣପତ୍ର ଓ ତାମ୍ବୂଳାଦି ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା, ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ଦୋଷନିବେଦନ କରି ଦାନ ଦେବା ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ୱାସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା। ଏଭଳି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭୋଗ, ନୈତିକ ସଂଯମ ଓ ଦାନମୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଆଦର୍ଶ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ଥାପନ କରେ।

Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଉପଦେଶମୟ ସଂବାଦରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ—ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, କୁଷ୍ଠରୋଗ ଓ ଯୁଦ୍ଧପରାଜୟ—ର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ନାରଦ କହନ୍ତି ଯେ ରାଜାଙ୍କ ପତନ ଧର୍ମଭଙ୍ଗରୁ: ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିରାଶ କରିବା, ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ସହାୟତା ନ ଦେବା, ଯାଚକଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧିକାର ଓ ଦାନ-ଅନୁଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପିତୃ-ପିତାମହ ଶାସନକୁ ଦମନ କିମ୍ବା ହଟାଇଦେବା। ଏହି ଅଧର୍ମରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତିକାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ତୀର୍ଥାଶ୍ରିତ। ରାଜା ଭକ୍ତିସହ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଶଙ୍ଖାଦିତ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ଦାନପତ୍ର/ଗ୍ରାଣ୍ଟ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ସହ) ଜାରି କରି ପୂର୍ବରୁ ଅଟକାଇଥିବାକୁ ଫେରାଇଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରସାଦରେ ସେଠାରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି—ସମାଜ-ଧର୍ମ ପୁନଃସ୍ଥାପନା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେହ ଓ ରାଜ୍ୟଭାଗ୍ୟକୁ ସ୍ଥିର କରେ ବୋଲି ପୁରାଣନୀତି ଦର୍ଶାଏ।

रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ମହିମା କହି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ କୁଣ୍ଡର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ସେଠି ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମାଘ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ରବିବାର ସହିତ ସପ୍ତମୀ ପଡିଲେ ସ୍ନାନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା କଲେ କୁଷ୍ଠରୋଗ ଓ ନୀତିମଳିନତା ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପଶ୍ଚିମ-ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଏକ ଚିକିତ୍ସାଦାୟକ ବାପୀର କଥା ଆସେ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭାସ୍କର ବର ଦିଅନ୍ତି—ଯଥାକାଳେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ରୋଗ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶମିତ ହେବ। ପରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା ରତ୍ନାକ୍ଷ ଅସାଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠରେ ପୀଡିତ ଥିବାବେଳେ ଏକ କାର୍ପଟିକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ତୀର୍ଥକୁ ଆସି ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି ତୁରନ୍ତ ସୁସ୍ଥ ହୋଇ ‘ରତ୍ନାଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ଗୋପାଳକ ପଶୁକୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଯାଇ ଅଜାଣତେ ଜଳରେ ପସିଲେ କୁଷ୍ଠ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପରେ ନିୟମିତ ପୂଜା-ଜପରେ ଦୁର୍ଲଭ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ପାଉଥାଏ। ଶେଷରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଆରୋଗ୍ୟ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ବୈରାଗ୍ୟବାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ; ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗୋଦାନ ଆଦି ଦାନ ସନ୍ତତିକୁ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପୂଜାର ପାବନତା ଓ ମହିମାକୁ ଆହୁରି ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଏକ ପୂର୍ବକଥାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରକ୍ତଚନ୍ଦନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମା ଗଢ଼ି ଦୀର୍ଘକାଳ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି ବର ପାଉଥାଏ। ସେ କୁଷ୍ଠ ନିବାରଣ ଚାହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଧି କହନ୍ତି—ସପ୍ତମୀଯୁକ୍ତ ରବିବାର ପୁଣ୍ୟ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି, ହାତରେ ଫଳ ଧରି ୧୦୮ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା। ଏହା ରୋଗହର ଓ ଅନ୍ୟ ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଠାରେ ନିଜ ନିବାସ ସ୍ଥାପନ କରି “କୁହରବାସ” ନାମ ଦେଇ, ଚମତ୍କାରକୁ ସ୍ଥାୟୀ ତୀର୍ଥରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ତାପରେ କଥା ବିଷ୍ଣୁ (କୃଷ୍ଣ) ପୁତ୍ର ସାମ୍ବଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରେ। ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ହୁଏ ଏବଂ ଭ୍ରମଜନିତ ପରିଚୟରୁ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ଲଜ୍ଜାଜନକ ଘଟଣା ଘଟେ। ସାମ୍ବ ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ ଚାହିଲେ, ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ “ଟିଙ୍ଗିନୀ” ନାମକ କଠୋର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଗଡ଼ା, ଗୋମୟଚୂର୍ଣ୍ଣ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦହନ, ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଧ୍ୟାନ—ଯାହା ମହାପାତକନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସାମ୍ବ ପିତାଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ, ହରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ/ଜ୍ଞାନ ନଥିବାରୁ ଦୋଷ ଲଘୁ ହୁଏ ବୋଲି କହି, ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୀର୍ଥୋପାୟ ଦେଉଛନ୍ତି—ମାଧବ ମାସରେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସହ ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ପୂଜା ଓ ସେଇ ୧୦୮ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା। ସାମ୍ବ ପରିବାରର ଶୋକ-ଆଶୀର୍ବାଦ ସହ ଯାଇ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଦାନ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାପହରଣ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶେଷରେ କୁଷ୍ଠମୁକ୍ତିର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ତୀର୍ଥ ହାଟକେଶ୍ୱର/ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରୀୟ ପରିସରରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତି ଶୁଭ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।

गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୪ରେ ବିନାୟକ/ଗଣନାଥ ପୂଜାକୁ ବିଘ୍ନ-ଶାନ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସୂତ ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଗଣନାଥଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କାଳନିୟମ କହନ୍ତି—ମାଘ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀରେ ପୂଜା କଲେ ବର୍ଷଭରି ବାଧା ଦୂର ରହେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଗଣେଶଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି (ଦେବୀ ଗୌରୀଙ୍କ ଦେହମଳରୁ), ତାଙ୍କ ରୂପଲକ୍ଷଣ (ଗଜମୁଖ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ମୂଷକବାହନ, କୁଠାର, ମୋଦକ) ଓ ଦେବସଂଘର୍ଷରେ ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାରମ୍ଭରେ ଗଣପତି ପୂଜ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ରୋହିତାଶ୍ୱ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ସାରାଜୀବନ ବିଘ୍ନ ନିବାରଣ କରୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ବ୍ରତ ପଚାରେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନନ୍ଦିନୀ କାମଧେନୁକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ବସିଷ୍ଠ ବିରୋଧ କହି, ତାହାରୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ କୈଲାସରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଦେଖାନ୍ତି। ଶିବ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିନାୟକ ପୂଜା ବିଧାନ କରି, ସୂକ୍ତମନ୍ତ୍ର (ଜୀବସୂକ୍ତ ଭାବ) ଦ୍ୱାରା ଗଣେଶତତ୍ତ୍ୱ ଆହ୍ୱାନ ବୁଝାନ୍ତି ଏବଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କ୍ରମ କହନ୍ତି—ଲମ୍ବୋଦର, ଗଣବିଭୁ, କୁଠାରଧାରୀ, ମୋଦକଭକ୍ଷ, ଏକଦନ୍ତ ଆଦି ନାମରେ ନମସ୍କାର, ମୋଦକ ନୈବେଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଏବଂ କଞ୍ଜୁସି ଛାଡ଼ି ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ। ଦେବୀ ଫଳ କହନ୍ତି—ଚତୁର୍ଥୀରେ ସ୍ମରଣ/ପୂଜା କଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୁଏ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଆସେ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ନିସନ୍ତାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ର, ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଧନ, ବିଜୟ, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ନିତ୍ୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣକାରୀଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ନ ହେବା କୁହାଯାଇଛି।

श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-କଳ୍ପର ବିଧି ଓ ତାହାର ଆବଶ୍ୟକତା-କାରଣ ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିପରି କରିବା, ଯଥୋଚିତ ସମୟ କେଉଁଟି, କେମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାତ୍ର, ଏବଂ କେଉଁ ଅନ୍ନ-ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ। ସୂତ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି: ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସରୟୂ-ସଙ୍ଗମରୁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଲେ, ରାଜା ରୋହିତାଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ସତ୍କାର କଲେ। ଋଷି ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମସମୃଦ୍ଧି ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ବେଦ, ବିଦ୍ୟା, ବିବାହ ଓ ଧନର “ସଫଳତା” ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କାର୍ଯ୍ୟାଧାରିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ବେଦ ସଫଳ, ଦାନ ଓ ସଦୁପଯୋଗରେ ଧନ ସଫଳ ଇତ୍ୟାଦି। ପରେ ରାଜା ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭେଦ ପଚାରିଲେ; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭର୍ତୃଯଜ୍ଞଙ୍କ ଆନର୍ତ୍ତ-ନୃପତିଙ୍କୁ ଦିଆ ଉପଦେଶର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ମୁଖ୍ୟ କଥା କହିଲେ—ଦର୍ଶ/ଅମାବାସ୍ୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅନିବାର୍ୟ। ପିତୃମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୃହଦ୍ୱାରେ ଅର୍ପଣ ଆଶାରେ ଆସନ୍ତି; ଅବହେଳା ହେଲେ ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ବଂଶଧାରାର ନୈତିକ କାରଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଜୀବମାନେ କର୍ମଫଳାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି; କେତେକ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଆଧାର ନଥିଲେ ପତନର ଭୟ। ପୁତ୍ର ନଥିଲେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ରୋପଣ ଓ ପାଳନକୁ ବଂଶସ୍ଥିରତାର ପ୍ରତିନିଧି ଉପାୟ ଭାବେ ବିଧାନ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମିତ ଅନ୍ନ ଓ ଉଦକ ଅର୍ପଣ, ତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି; ଅବହେଳା ‘ପିତୃଦ୍ରୋହ’, ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ତର୍ପଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଇ ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ)କୁ ପୋଷଣ କରେ।

श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅମାବାସ୍ୟା (ଇନ୍ଦୁ-କ୍ଷୟ) ଦିନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାହିଁକି ବିଶେଷ ପ୍ରମାଣ୍ୟ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ, ତାହା ରିତି-ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଅନର୍ତ୍ତ ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞଙ୍କୁ ପିତୃକର୍ମର ଶୁଭ ସମୟ ପଚାରିଲେ, ସେ ମନ୍ୱନ୍ତର/ଯୁଗ-ସନ୍ଧି, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବ୍ୟତୀପାତ, ଗ୍ରହଣ ଇତ୍ୟାଦି ପୁଣ୍ୟକାଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କହନ୍ତି—ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଉପଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଳିଲେ ପର୍ବଣ ଦିନ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇପାରେ। ପରେ ଅମାବାସ୍ୟାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଅର୍ଥ—ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମିରେ ନିବାସ କରିଥିବାରୁ ସେ ସମୟର ଧର୍ମ ଓ ପିତୃକୃତ୍ୟ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳଦାୟକ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ପିତୃବର୍ଗ (ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ, ଆଜ୍ୟପ, ସୋମପ ଇତ୍ୟାଦି), ନନ୍ଦୀମୁଖ ପିତୃଙ୍କ ଭେଦ, ଏବଂ ଦେବ–ପିତୃ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପିତୃତୃପ୍ତିର ସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କଥାଖଣ୍ଡରେ ବଂଶଜମାନେ କବ୍ୟ ନ ଦେଲେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ପିତୃମାନେ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରସଭାକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଯୁଗଧର୍ମ ଅବନତି ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା—(୧) ତିନି ପୁରୁଷ (ପିତୃ–ପିତାମହ–ପ୍ରପିତାମହ) ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅର୍ପଣ, (୨) ପୁନରାବୃତ୍ତ ଉପାୟ ଭାବେ ଅମାବାସ୍ୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, (୩) ବର୍ଷକୁ ଥରେ ବିଶେଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିକଳ୍ପ, ଏବଂ (୪) ସର୍ବାଧିକ ଫଳଦାୟକ ଗୟାଶିରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ—ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି; ଏହା ଗୁରୁତର ଦୁରବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଲାଭ ଦେଇପାରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—‘ଶ୍ରାଦ୍ଧୋତ୍ପତ୍ତି’ ବର୍ଣ୍ଣନ ଶୁଣିବା/ପଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଶୁଦ୍ଧ ସଙ୍କଳ୍ପ, ଠିକ୍ ପିତୃ-ନିବେଦନ ଓ ସାମାଜିକ-ନୀତିଗତ ସ୍ଥିରତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।

श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆନର୍ତ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ତିନିଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଆଧାରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମକୁ ସୁସଂଗଠିତ କରନ୍ତି—(୧) ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଧନ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଓ ସତ୍ୟ ଉପାର୍ଜିତ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ ହେବା, (୨) ଆମନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚୟନ—ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ଓ ଅନାର୍ହ ଭେଦ ସହ ଅଯୋଗ୍ୟତାର ବିସ୍ତୃତ କାରଣ, (୩) ତିଥି ଓ ସଂକ୍ରାନ୍ତି/ବିଷୁବ/ଅୟନ ଆଦି ଅନୁସାରେ କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଯାହା ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଶିଷ୍ଟାଚାର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ—ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ଆବାହନ, ଯଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣ-ସଂଯମ, ସ୍ଥାନଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା। ଅଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ନାବସ୍ଥା, ଅନୁଚିତ ସାକ୍ଷୀ, ଦକ୍ଷିଣା ଅଭାବ, କୋଳାହଳ-କଳହ, କିମ୍ବା ଭୁଲ ସମୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ‘ବ୍ୟର୍ଥ’ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ମନ୍ୱାଦି ଓ ଯୁଗାଦି ଆଚାର ଦେଖାଇ, ଯଥାକାଳେ ତିଳଜଳ ଅର୍ପଣମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି।

Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୮ରେ ଭର୍ତୃଯଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମର ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ନୈତିକ ନିୟମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସାଧାରଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ନିୟମ ପୁନରୁକ୍ତ ହୁଏ, ପରେ ସ୍ୱଶାଖା/ପରମ୍ପରା ଏବଂ ସ୍ୱଦେଶ–ବର୍ଣ୍ଣ–ଜାତି ଅନୁକୂଳ ଭାବେ ବିଶେଷ ବିଧାନ କହିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ହୁଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମୂଳ ‘ଶ୍ରଦ୍ଧା’ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ନିଷ୍ଠା ବିନା କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପାର୍ଶ୍ୱଫଳ ଭାବରେ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦୋଦକ, ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଅନ୍ନକଣ, ସୁଗନ୍ଧ, ଆଚମନର ଶେଷଜଳ, ଓ ଦର୍ଭାର ଛିଟା—ବିଭିନ୍ନ ପିତୃବର୍ଗକୁ, ପ୍ରେତାବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତିର୍ୟକ୍ ଆଦି ଯୋନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ପୋଷଣ ଭାବେ ସଙ୍କଳ୍ପିତ ଭାବରେ ପହଞ୍ଚେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ବିଶେଷ ଜୋର: ଦକ୍ଷିଣା ବିନା ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ବନ୍ଧ୍ୟା ବର୍ଷା କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରେ କରା କର୍ମ ସମାନ କୁହାଯାଏ; ଦାନ-ପ୍ରତିଦାନକୁ କର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅଙ୍ଗ ମନାଯାଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇବା କିମ୍ବା ଭୋଜନ ପରେ ନିଷେଧ—ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ବିରତି, ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଯାତ୍ରା ନ କରିବା, ଓ କାମସଂଯମ—ଲଂଘନ କଲେ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ କିମ୍ବା ପିତୃହିତ ବିକୃତ ହୁଏ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ଅନୁଚିତ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଗ୍ରହଣ ଓ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଅତିଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦିତ। ଶେଷରେ ଯଜମାନ ଓ ଅଂଶଗ୍ରାହୀମାନେ ଏହି ଦୋଷ ଏଡ଼ାଇଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ ବୋଲି ସାର କୁହାଯାଏ।

काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୯ରେ ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କୁ କାମ୍ୟ-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିଧି ବିସ୍ତାରେ କହିଛନ୍ତି। ପ୍ରେତପକ୍ଷ (କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ)ର ତିଥି ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଫଳ ମିଳେ—ସମୃଦ୍ଧି, ବିବାହସିଦ୍ଧି, ଅଶ୍ୱ-ଗୋପ୍ରାପ୍ତି, କୃଷି ଓ ବାଣିଜ୍ୟରେ ସଫଳତା, ଆରୋଗ୍ୟ, ରାଜାନୁଗ୍ରହ ଏବଂ ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି। ତାପରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ସନ୍ତାନକାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଏବଂ ଅଶୁଭ ଫଳର ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି; ତଥାପି ମଘା–ତ୍ରୟୋଦଶୀର ବିଶେଷ ଯୋଗରେ ମଧୁ-ଘୃତଯୁକ୍ତ ପାୟସ ଅର୍ପଣ କରିବାର ବିଶେଷ ଆଚାର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶସ୍ତ୍ର, ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ସର୍ପ/ପଶୁଆକ୍ରମଣ କିମ୍ବା ଫାସି ଆଦିରେ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିବାମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିତ। ଶେଷରେ ଅମାବାସ୍ୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣକାରୀ ବୋଲି ଏବଂ ଏହି ବିଧାନ ଶ୍ରବଣ/ଜ୍ଞାନ କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।

गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ତାହାର ଫଳବିଶେଷ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଂବାଦରୂପେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ-ବିଧିମୂଳକ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ଅନର୍ତ୍ତ ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞଙ୍କୁ ପଚାରେ—ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ କାହିଁକି ବଂଶକ୍ଷୟ ହୁଏ? ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ‘ଗଜଛାୟା’ ନାମକ ବିଶେଷ କାଳଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର-ନକ୍ଷତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥିତି ଓ ଗ୍ରହଣସନ୍ନିହିତ ଯୋଗ ଇତ୍ୟାଦିରେ—ଯେଉଁ ସମୟରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳ ଦେଇ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ଦିଏ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକଥାରେ ପୂର୍ବଯୁଗର ପାଞ୍ଚାଳରାଜ ସୀତାଶ୍ୱଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଆସେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମଧୁ-ଦୁଗ୍ଧ, କାଳଶାକ ଓ ଖଡ୍ଗମାଂସ ଆଦି ଦେଖି କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ରାଜା କହନ୍ତି—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ଶିକାରୀ ଥିଲେ; ଋଷି ଅଗ୍ନିବେଶଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ଗଜଛାୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ଶୁଣି ସାଧାରଣ ଉପଚାରରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଯାହାର ପ୍ରଭାବରେ ରାଜଜନ୍ମ ଓ ପିତୃତୃପ୍ତି ଲାଭ ହେଲା। ଶେଷରେ ଦେବତାମାନେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅତିଶୟ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଲୋକଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ନିଷେଧ-ସୀମା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ପରେ ସାଧାରଣତଃ ସେହି ଦିନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ଜୋଖିମପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ କଲେ ବଂଶକ୍ଷୟର କାରଣ ହୋଇପାରେ। ଏଭଳି ଗଜଛାୟାର ବିଶେଷ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ରହିଥାଏ ଓ ସାବଧାନତାର ବିଧିସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୧ରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ‘ବିକଳ୍ପ’ ଅର୍ପଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଲୋଚନା ସଂବାଦରୂପେ ଦିଆଯାଇଛି। ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ କହନ୍ତି—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥି-କାଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ହୋଇନପାରିଲେ ମଧ୍ୟ ପିତୃସନ୍ତୋଷ ଓ ବଂଶଚ୍ଛେଦ-ଭୟ ନିବାରଣ ପାଇଁ କିଛି ନ କିଛି ଅର୍ପଣ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଘିଅ-ମଧୁଯୁକ୍ତ ପାୟସ, ଏବଂ କିଛି ବିଶେଷ ମାଂସ (ଖଡ୍ଗ, ବାଧୃଣସ ଆଦି) ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି; ତାହା ନମିଳିଲେ ଉତ୍ତମ କ୍ଷୀରାନ୍ନ, ଶେଷରେ ତିଳ-ଦର୍ଭା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣଖଣ୍ଡ ମିଶ୍ରିତ ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଆନର୍ତ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିନ୍ଦିତ ମାଂସ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କାହିଁକି ଆସେ? ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟିକାଳୀନ ପ୍ରମାଣ ଦେଇ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ପଦାର୍ଥକୁ ‘ବଳିସଦୃଶ’ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଦାନ କଲେ ଦାତାଙ୍କୁ ପାପ ଲାଗେନାହିଁ। ରୋହିତାଶ୍ୱଙ୍କ ଅନୁପଲବ୍ଧି ପ୍ରଶ୍ନରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଓ ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ ଅନୁମୋଦିତ ମାଂସର କ୍ରମ, ତାହାରେ ପିତୃତୃପ୍ତିର ଅବଧି, ଏବଂ ତିଳ, ମଧୁ, କାଳଶାକ, ଦର୍ଭା, ଘିଅ, ରୌପ୍ୟପାତ୍ର ଆଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ବସ୍ତୁ ଓ ଦୌହିତ୍ର ସହିତ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳେ ଏହି ନିୟମ ପାଠ/ଶିକ୍ଷା ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳଦାୟକ ଓ ପିତୃଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶସ୍ତ୍ରହତ, ଦୁର୍ଘଟନା, ବିପତ୍ତି, ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପଶୁଆକ୍ରମଣ, ଫାସି ଇତ୍ୟାଦି ଅପମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେତକାଳରେ ବିଶେଷତଃ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାହିଁକି ବିଧିତ, ତାହାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ-ଧାର୍ମିକ କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଆନର୍ତ୍ତ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ହିଁ କାହିଁକି ବିଶେଷ, ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାହିଁକି ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପାର୍ବଣ କର୍ମ କାହିଁକି ନିଷିଦ୍ଧ? ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ବୃହତ୍କଲ୍ପର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ ପ୍ରେତକାଳର ଗୋଟିଏ ଦିନର ପିଣ୍ଡ-ଉଦକାଦି ଅର୍ପଣରେ ପ୍ରେତ, ଭୂତ, ରାକ୍ଷସ ଆଦି ବର୍ଗ ବର୍ଷଭରି ତୃପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବର ମାଗେ। ବ୍ରହ୍ମା ବର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସେହି ମାସର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ କରାଯାଇଥିବା ଅର୍ପଣ ନିଶ୍ଚିତ ତୃପ୍ତିଦାୟକ, ଯୁଦ୍ଧମୃତ ଓ ହିଂସାମୃତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ପରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଆକସ୍ମିକ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରଣମୃତ୍ୟୁରେ ଭୟ, ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ, ମୋହ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ମନୋବିକ୍ଷୋଭ ହୋଇ ଶୂରଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତଭାବ ହୋଇପାରେ; ତେଣୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଶେଷ ଦିନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ସେ ଦିନ ପାର୍ବଣ ନୁହେଁ, କେବଳ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଉଚ୍ଚ ପିତୃମାନେ ସେତେବେଳେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଭୁଲ ଅର୍ପଣ ବରପ୍ରଭାବରେ ଅମାନୁଷ ସତ୍ତାମାନେ ନେଇଯାନ୍ତି। ଶେଷରେ ନିୟମ—ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ/ଜାତୀୟ ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ନାଗରଙ୍କୁ ନାଗର) କରାଯିବ, ନହେଲେ ନିଷ୍ଫଳ।

श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ କିଏ ପାତ୍ର, କିଏ ଅପାତ୍ର, ଏବଂ କେଉଁ ସମୟରେ କେଉଁ ବିଧିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ-ଆଚାର ଆଲୋଚନା ରହିଛି। ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ କହନ୍ତି—ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ/ଦ୍ୱାରା କରିବା ଦରକାର; ଦର୍ଶ ଆଦି କାଳରେ ପାର୍ବଣ ବିଧି ଯଥାବିଧି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, ବିଧି ଉଲ୍ଟା କଲେ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସେ ଆହୁରି କହନ୍ତି—ଜାରଜାତ ଆଦି ନିଷିଦ୍ଧ ଜନ୍ମଲକ୍ଷଣ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ଆନର୍ତ୍ତ ମନୁଙ୍କ ‘ଦ୍ୱାଦଶ ପୁତ୍ର’ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି—ପୁତ୍ରହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କିଛି ପୁତ୍ରରୂପ ମାନ୍ୟ ନୁହେଁ କି? ତେବେ ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ ଯୁଗଭେଦ ଅନୁସାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ପୂର୍ବଯୁଗରେ କିଛି ଶ୍ରେଣୀ ଗ୍ରହୀତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଳିଯୁଗରେ ଆଚାରକ୍ଷୟ ଓ ନୈତିକ ପତନ ହେତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଦ୍ଧିକର ବୋଲି ମାନାଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ନିୟମ କଠୋର। ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଓ ନିଷିଦ୍ଧ ସଂଯୋଗର ପରିଣାମ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଜନ୍ମିତ ଅପାତ୍ର ସନ୍ତାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଶେଷରେ ପୁମ୍ନାମ ନରକରୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ‘ସତ୍ପୁତ୍ର’ ଓ ପତନକାରକ ଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ କରି, ଜାରଜାତ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରାଯାଇଛି।

श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମର ମନ୍ତ୍ରାଧାରିତ, ପଦକ୍ରମିକ ବିଧି ପିତୃତୃପ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତା ପଚାରନ୍ତି—ଗୃହସ୍ଥ କିପରି ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ? ଉପଦେଷ୍ଟା ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ, ବିଶ୍ୱେଦେବଙ୍କ ଆବାହନ, ପୁଷ୍ପ-ଅକ୍ଷତ-ଚନ୍ଦନ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦାନ, ଏବଂ ଦର୍ଭା-ତିଳର ଯଥାସ୍ଥାନ ପ୍ରୟୋଗ କହନ୍ତି। ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ସବ୍ୟ ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅପସବ୍ୟ ଭେଦ, ନାନ୍ଦୀମୁଖ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ନିୟମ, ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଦିଗ୍ନିୟମ (ମାତୃପକ୍ଷ ପିତୃ ସହିତ) ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଆବାହନରେ ବିଭକ୍ତି ଆଦି ବ୍ୟାକରଣଶୁଦ୍ଧିକୁ କର୍ମଶୁଦ୍ଧିର ମାପଦଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମଙ୍କୁ ଯଥାମନ୍ତ୍ର ହୋମ, ଲୁଣ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ସିଧାହାତେ ଦାନ ଭଳି ତ୍ରୁଟିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହେବାର ନିୟମ, ଭୋଜନବିଧି ଓ ଅନୁମତି-ପ୍ରାର୍ଥନା କହାଯାଇଛି। ଭୋଜନ ପରେ ପିଣ୍ଡଦାନ, ବେଦୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବଣ୍ଟନ ନିୟମ, ଶେଷରେ ଆଶୀର୍ବାଦ-ଦକ୍ଷିଣା ଓ ପାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ଅଧିକାର-ନିଷେଧ ଅଛି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନବେଳେ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ; ସମୟ ଭୁଲିଲେ କର୍ମ ଫଳହୀନ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅନର୍ତ୍ତ ପାର୍ବଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପରିଚିତ ବିଧି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୃତକଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ମୃତ୍ୟୁସଂସ୍କାର ସହ ଜଡିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧମାନଙ୍କର ସମୟ ଓ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଅସ୍ଥି-ସଞ୍ଚୟନ ପୂର୍ବରୁ କର୍ମ, ମୃତ୍ୟୁସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପଥରେ ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ରାମ ହୋଇଥିଲା ସେଠାରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏବଂ ସଞ୍ଚୟନସ୍ଥଳରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ। ପରେ ଦିନକ୍ରମେ ନଅଟି ଶ୍ରାଦ୍ଧ (୧ମ, ୨ୟ, ୫ମ, ୭ମ, ୯ମ, ୧୦ମ ଇତ୍ୟାଦି ଦିନ) ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟରେ ସରଳ ବିଧି କହନ୍ତି—ଦେବଭାଗ ବିନା, ଗୋଟିଏ ଅର୍ଘ୍ୟ, ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର, ଏବଂ ଆବାହନ ତ୍ୟାଗ। ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗରେ ବ୍ୟାକରଣ ସାବଧାନତା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—‘ପିତୃ/ପିତା’ ଶବ୍ଦ, ଗୋତ୍ର ଓ ନାମରୂପ (ଶର୍ମନ)ର ସଠିକ୍ ବିଭକ୍ତି ଭୁଲିଲେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ପରେ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ବିଧି ଆସେ—ସାଧାରଣତଃ ଏକ ବର୍ଷ ପରେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ। ପ୍ରେତ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ପଣକୁ ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ରରେ ତିନିଟି ପିତୃପାତ୍ର ଓ ତିନିଟି ପିତୃପିଣ୍ଡରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ; ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଥ ଗ୍ରାହକ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ। ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିଷିଦ୍ଧ, ଏବଂ ସପିଣ୍ଡୀକୃତ ପ୍ରେତକୁ ଅଲଗା ପିଣ୍ଡ ଦେବା ମହାଦୋଷ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପିତା ଦେହାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପିତାମହ ଜୀବିତ ଥିଲେ ନାମକ୍ରମ ଶୁଦ୍ଧି, ପିତାମହଙ୍କ ତିଥିରେ ପାର୍ବଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ ସପିଣ୍ଡତା ସ୍ଥାପିତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ସେହିପରି ଭାବେ ନ କରିବାକୁ ପୁନଃ କୁହାଯାଇଛି।

तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ ସପିଣ୍ଡୀକରଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଏହି କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରେତ-ଅବସ୍ଥା ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ମୃତକଙ୍କ ପିତୃସମ୍ବନ୍ଧ (ସପିଣ୍ଡତା) ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପିତୃମାନଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନ ଓ ଯାହାଙ୍କ ପରଲୋକଗତି ଅନିଶ୍ଚିତ, ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ; ଉତ୍ତରରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏପରି ଦର୍ଶନ ସାଧାରଣତଃ ନିଜ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଓ ଫଳ କର୍ମାନୁସାରେ ହୁଏ। ପୁତ୍ରହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିନିଧି/ବିକଳ୍ପ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କ୍ରିୟା ଲୋପ ହେଲେ, ବିଶେଷକରି ଅକାଳ କିମ୍ବା ଅସାମାନ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁରେ, ପ୍ରେତନାଶକ ପରିହାର ଭାବେ ‘ନାରାୟଣ-ବଳି’ ବିଧାନ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଧର୍ମ–ପାପ–ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ନରକ, ମୋକ୍ଷ—ଏ ତିନି ଗତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର–ଭୀଷ୍ମ ସଂବାଦ ଶୈଳୀରେ ଯମଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଚିତ୍ର–ବିଚିତ୍ର ନାମକ ଲେଖକ, ରୌଦ୍ର ଓ ସୌମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଆଠ ପ୍ରକାର ଯମଦୂତ, ଯମମାର୍ଗ ଓ ବୈତରଣୀ ପାର ହେବାର ବିବରଣୀ ଆସେ। ଏକୋଇଶ ନରକର ଯାତନା ଓ କର୍ମକାରଣ କୁହି, ତାହାର ନିବାରଣ ପାଇଁ କାଳକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଏବଂ ମାସିକ/ବହୁମାସିକ ଦାନର ପଦ୍ଧତି ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଶୁଦ୍ଧିର ସାଧନ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
ନରକର ଯାତନା ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଚାରନ୍ତି—ପାପୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବ୍ରତ, ନିୟମ, ହୋମ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥାଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ? ଭୀଷ୍ମ ନରକ-ଶମନର ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିରୂପେ ଗଣନା କରି କହନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାରେ ଅସ୍ଥି-ନିକ୍ଷେପ କଲେ ନରକାଗ୍ନି ଜୟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏବଂ ମୃତଙ୍କ ନାମରେ ଗଙ୍ଗାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ନରକ-ଚିତ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଦେଇଥାଏ। ଯଥାବିଧି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଦାନ—ବିଶେଷକରି ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ—ପାପକ୍ଷୟର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସ୍ଥଳ-କାଳ ବିଶେଷ ପଥ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ଧାରା-ତୀର୍ଥ ଆଦିରେ, ଏବଂ ବାରାଣସୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ନୈମିଷ, ନାଗରପୁର, ପ୍ରୟାଗ, ପ୍ରଭାସ ପରି ମହାତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମହାପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାରଣ ମିଳେ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନଭକ୍ତି ସହ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ (ଉପବାସରେ ଦେହତ୍ୟାଗ) ଓ ଚିତ୍ରେଶ୍ୱର ସନ୍ନିଧିରେ ସଂଯମିତ ସାଧନାକୁ ମଧ୍ୟ ନରକଭୟନାଶକ କୁହାଯାଇଛି। ଦୀନ, ଅନ୍ଧ, ଦରିଦ୍ର ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମୟ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନଦାନ କରିବା ରକ୍ଷାକର ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଏ। ଜଳଧେନୁ-ତିଳଧେନୁ ଦାନ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ, ସୋମନାଥ ଦର୍ଶନ, ସମୁଦ୍ର ଓ ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ନାନ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଗ୍ରହଣବ୍ରତ, କାର୍ତ୍ତିକା/କୃତ୍ତିକା ଯୋଗରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ତ୍ରିପୁଷ୍କର—ଏସବୁକୁ ନରକନିବାରକ କର୍ମ ଭାବେ ଉପସଂହାର କରାଯାଇ, କର୍ମଫଳର କାରଣତା ଓ ଅଳ୍ପ ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ପତନର ସତର୍କତା ଦିଆଯାଏ।

जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୮ ଦୁଇଟି ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରବାହରେ ଆଗେଇଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ସୂତ ବିଲଦ୍ୱାର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ଶେଷନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଜଲଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ଚାରି ମାସ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭକ୍ତି କଲେ ବହୁ ତୀର୍ଥପରିକ୍ରମା ଓ ମହାଯଜ୍ଞ ସମାନ ଫଳ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷଲାଭ ମିଳେ; ଗୁରୁତର ଅଧର୍ମୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖାଯାଏ। ଋଷିମାନଙ୍କ ସନ୍ଦେହ—କ୍ଷୀରସାଗରଶାୟୀ ଭଗବାନ କିପରି ବିଲଦ୍ୱାରରେ ସନ୍ନିହିତ—ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ସୂତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ଥାନବିଶେଷରେ ସୁଲଭ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇପାରନ୍ତି। ପରେ କାରଣକଥା—ହିରଣ୍ୟକଶିପୁର ପତନ ପରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ଅନ୍ଧକ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ଧକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ବର ପାଇ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ସ୍ୱର୍ଗାଧିକାର ଛିନିନେଇଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ଶଙ୍କର ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୂତ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି ପିତୃରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକ ସେ ଆଜ୍ଞାକୁ ଉପହାସ କରି ଅବଜ୍ଞା କରେ—ଏହିପରି ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଦଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ଥାନ ହୁଏ।

भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
ସୂତ କହନ୍ତି—ଶିବ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନଙ୍କ ସମର୍ଥନରେ, ଅମରାବତୀ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ ସେନାକୁ ଦେଖି ଅନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ନେଇ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି ଦୀର୍ଘକାଳ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲା। ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନରୁ ସେ ମରିଲା ନାହିଁ; ତେଣୁ ସଂଘର୍ଷ ବହୁକାଳ ଚାଲିଲା। ପରେ ଶିବ ଅନ୍ଧକକୁ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉପରେ ଝୁଲାଇ ରଖିଲେ; ତାହାର ଦେହ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ହେଲା, ବଳହାନି ହେଲା ଓ ନିଜ ଅଧର୍ମର ବୋଧ ହେଲା। ତେବେ ସେ ଆକ୍ରମଣ ଛାଡ଼ି ସ୍ତୁତି ଓ ଶରଣାଗତି କଲା—ଶିବନାମ ଉଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷପଥ ଖୋଲେ, ଶିବଭକ୍ତିବିହୀନ ଜୀବନ ଆତ୍ମିକ ଭାବେ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି କହିଲା। ଅନ୍ଧକର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ବିନୟ ଦେଖି ଶିବ ତାକୁ ମୁକ୍ତ କରି ଶୈବଗଣମଧ୍ୟରେ ପୁନଃ ସ୍ଥାନ ଦେଲେ। ‘ଭୃଙ୍ଗୀରିଟି’ ନାମ ଦେଇ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ହିଂସା-ଅହଂକାରରୁ ଆତ୍ମଚେତନା, ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଓ କୃପାଦ୍ୱାରା ପୁନଃସମାବେଶର ନୀତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅନ୍ଧକବଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଅନ୍ଧକଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃକ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅସୁର ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସେ ପ୍ରଥମେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟରେ ଲୁଚି ରହେ; ପରେ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପକୁ ଆସି, ପୂର୍ବେ ଅନ୍ଧକ ଯେଉଁଠି ତପ କରିଥିଲେ ସେହି ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ଗୁପ୍ତରେ ସେ କ୍ରମେ କଠୋର ତପ କରେ—ପ୍ରଥମେ ଜଳାହାର, ପରେ ବାୟୁଆହାର—ଦେହନିଗ୍ରହ ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ କମଳସମ୍ଭବ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ରହେ। ଦୀର୍ଘ ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ତୀବ୍ର ତପ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ବୃକ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ମାଗେ; ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ବର ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ବରବଳରେ ବୃକ ରୈବତକ ପର୍ବତରେ ଯୋଜନା କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ବୃକର ଅବଧ୍ୟତା ଜାଣି ଇନ୍ଦ୍ର ଅମରାବତୀ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି। ବୃକ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଇନ୍ଦ୍ରାସନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଏ, ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟ-ବସୁ-ରୁଦ୍ର-ମରୁତଙ୍କ ପଦରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବସାଇ ଯଜ୍ଞଭାଗର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବରଦାନର ଶକ୍ତି ଓ ବିପଦ, ତପସ୍ୟାଜନିତ ସତ୍ତାର ନୈତିକ ଦ୍ୱିଧା, ଏବଂ ବିଶ୍ୱଶାସନର ଭଙ୍ଗୁରତାକୁ ଦର୍ଶାଏ।

हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ବୃକର ପ୍ରଭୁତ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞ, ହୋମ ଓ ଜପ ପରି ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା କିପରି ବିପଦରେ ପଡ଼େ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସାଧକମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ସେ ଗୁପ୍ତଚର ପଠାଏ; ତଥାପି ଋଷିମାନେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପୂଜା ଜାରି ରଖନ୍ତି। ସାଂକୃତି ମୁନି ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରତିମା ସମ୍ମୁଖରେ ଲୁଚି ତପ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତେଜରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବୃକ ନିଜେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅସ୍ତ୍ର ବିଫଳ ହୁଏ; ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ତାହାର ପାଦ ପଡ଼ି ଯାଇ ସେ ଅଶକ୍ତ ହୁଏ, ଫଳରେ ଦେବମାନେ ପୁନଃ ସ୍ଥିରତା ପାଆନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବୃକର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଚାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସାଂକୃତି କହନ୍ତି—ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁନଃସ୍ଥାପନରେ ଲୋକହାନିର ଭୟ ଅଛି। ତେଣୁ ସମୟ-ସୀମିତ ସମଝୋତା ହୁଏ—ବର୍ଷା ଋତୁର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ମେଳ ରଖି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳ ପରେ ବୃକ ପୁନଃ ଗତି ପାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ପୁନଃପୁନଃ ବିସ୍ଥାପନରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ‘ଅଶୂନ୍ୟଶୟନ’ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ବୃକ ଉପରେ ଶୟନ କରି ଚାରି ମାସ ତାକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରନ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଶୟନକାଳୀନ ଆଚାର-ନିୟମ ଏବଂ ଶୟନ-ଏକାଦଶୀ, ବୋଧନ-ଏକାଦଶୀର ଅତିଶୟ ମହିମା ମଧ୍ୟ କଥିତ।

चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କାଳରେ ଶଙ୍ଖ–ଚକ୍ର–ଗଦାଧର, ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ‘ଶୟନ’ (ପ୍ରସୁପ୍ତ) ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଧରାଯାଏ; ସେତେବେଳେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ—ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସୂତ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରମାଣବଚନ କହନ୍ତି—ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଯେକୌଣସି ନିୟମ ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଚାରି ମାସ ପାଇଁ କ୍ରମେ ଆଚରଣ ଦିଆଯାଇଛି: ଆହାର-ନିୟମ (ଏକଭକ୍ତ, ନକ୍ଷତ୍ରାନୁସାରେ ଭୋଜନ, ପାଳାକ୍ରମେ ଉପବାସ, ଷଷ୍ଠାନ-କାଳ ଭୋଜନ, ତ୍ରିରାତ୍ର ଉପବାସ) ଓ ଶୌଚ-ସଂଯମ (ସନ୍ଧ୍ୟା-ପ୍ରାତଃ ନିୟମ, ଅଯାଚିତ ଜୀବନ, ତେଲ/ଘିଅ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତେଲବିହୀନ ସ୍ନାନ, ମଧୁ-ମାଂସ ବର୍ଜନ)। ମାସଭିତ୍ତିକ ତ୍ୟାଗ—ଶ୍ରାବଣରେ ଶାକ, ଭାଦ୍ରପଦରେ ଦଧି, ଆଶ୍ୱିନରେ କ୍ଷୀର, କାର୍ତ୍ତିକରେ ମାଂସ; ସହିତ କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ର ବର୍ଜନ, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଶେଷକରି ମାଂସ, କ୍ଷୌରକର୍ମ, ମଧୁ ଓ ମୈଥୁନ ବର୍ଜନ କୁହାଯାଇଛି। ଭକ୍ତିକର୍ମରେ ତିଳ-ଅକ୍ଷତ ସହ ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ, ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତ ଜପ, ମୌନରେ ମିତ ପଦକ୍ଷେପ/ମିତ ମୁଷ୍ଟି ସହ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରେ ବେଦ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ ଅର୍ପଣ ଆଦି ଅଛି। ଜଳାଶୟୀ ଦେବାଳୟର ଶିଖର-କଳଶରେ ଦୀପଦାନକୁ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥକର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ପୂର୍ବ ନିୟମଫଳର ସଂଯୁକ୍ତ ଭାଗ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ସଂକଳ୍ପ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିୟମ ପାଳନ, ସମାପ୍ତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ, ଏବଂ କୌଣସି ନିୟମ ବିନା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କାଟିବା ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରୋତା/ପାଠକ ମଧ୍ୟ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ପାଉଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୩ରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବହୁସ୍ତରୀୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସୂତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହୁଥିବା ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସଂବାଦ ଆସେ; ଏଠାରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକାଳକୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଓ ଶୁଚି-ନିୟମ ପାଳନ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ କାଳବିଶେଷ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ପ୍ରାତଃସ୍ନାନକୁ ମୁଖ୍ୟ ଆଚାର ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହାଦ୍ୱାରା ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକର୍ମର ଫଳପ୍ରଦତା ପୁନଃ ସଜୀବ ହୁଏ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କୁହାଯାଏ। ଜଳ ଓ ତୀର୍ଥର ପ୍ରକାର ଦିଆଯାଇଛି—ନଦୀମାନେ, ପୁଷ୍କର ଓ ପ୍ରୟାଗ ପରି ମହାତୀର୍ଥ, ରେବା/ନର୍ମଦା ଓ ଗୋଦାବରୀ ପରି ଆଞ୍ଚଳିକ ଜଳ, ସମୁଦ୍ର-ସଙ୍ଗମ, ଏବଂ ତିଳ, ଆମଳକୀ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର ମିଶ୍ରିତ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ଜଳ। ଜଳପାତ୍ର ନିକଟରେ ମନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନଫଳ ମିଳେ—କାରଣ ଗଙ୍ଗା ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦୋଦକ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ—ଏହି ସ୍ମରଣ-ଭକ୍ତି ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ। ରାତ୍ରିସ୍ନାନ ବର୍ଜନ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନ ସହ ଶୁଦ୍ଧିର ଗୁରୁତ୍ୱ କୁହାଯାଇ, ଶେଷରେ ଦେହସ୍ନାନ ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ ଭସ୍ମସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦୋଦକରେ ସ୍ନାନକୁ ଶୁଦ୍ଧିକର ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି।

चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତି ପରେ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ପିତୃତର୍ପଣ, ବିଶେଷକରି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ, ଏବଂ ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ଦେବତାର୍ପଣ, ଜପ ଓ ହୋମ କଲେ ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଶୁଭକର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଗୋବିନ୍ଦ-ସ୍ମରଣ, ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଦ୍ୱିଜଭକ୍ତି, ଗୁରୁ-ଦେବ-ଅଗ୍ନି ତର୍ପଣ, ଗୋଦାନ, ବେଦପାଠ, ସତ୍ୟବଚନ ଓ ନିରନ୍ତର ଦାନ-ଭକ୍ତିକୁ ଧର୍ମର ଆଧାର ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମା ‘ନିୟମ’ର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଫଳ କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆଚରଣର ସଂଯମ, ଷଡ୍ବର୍ଗ ଜୟ, ଏବଂ କ୍ଷମା-ସତ୍ୟାଦି ଗୁଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ମନୋନିଗ୍ରହକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, କ୍ଷମାକୁ ସମସ୍ତ ନିୟମର ଏକତାସୂତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ସତ୍ୟ ପରମ ଧର୍ମ, ଅହିଂସା ଧର୍ମମୂଳ; ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ରବ୍ୟ ଚୋରି ବର୍ଜନ, ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ, ଶମ-ସନ୍ତୋଷ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନତା ପାଳନ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଭୂତଦୟା—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣା—ଅନିବାର୍ୟ ଧର୍ମ; ହରି ସମସ୍ତ ହୃଦୟରେ ବସନ୍ତି, ତେଣୁ ପ୍ରାଣୀହିଂସା ଧର୍ମବିରୋଧୀ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଦୟାକୁ ସନାତନ ଧର୍ମ ଭାବେ ବିଶେଷ ମହିମା ଦିଆଯାଇଛି।

Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ଦାନମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ‘ହରୌ ସୁପ୍ତେ’—ବିଷ୍ଣୁ ଶୟନରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଧାର୍ମିକ ଭାବେ ଧାରଣା କରାଯାଉଥିବା ସମୟରେ—ଦାନଧର୍ମ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆରମ୍ଭରେ ଦାନକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଅନ୍ନଦାନ ଓ ଉଦକଦାନକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ; ‘ଅନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମ’ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରାଣଧାରଣ ଅନ୍ନାଧୀନ ଥିବା ଯୁକ୍ତି ଦିଆଯାଏ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ପୁଣ୍ୟକର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ଅନ୍ନ-ଜଳ ଦାନ, ଗୋଦାନ, ବେଦପାଠ, ହୋମ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ଘୃତଦାନ, ପୂଜା, ସଜ୍ଜନସେବା। ସହାୟକ ଦାନରେ ଦୁଗ୍ଧଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ, ଚନ୍ଦନ/ଅଗରୁ/ଧୂପ, ଫଳ, ବିଦ୍ୟାଦାନ ଓ ଭୂମିଦାନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୃତ ଦାନ ବିଷୟରେ ନୀତିସାବଧାନତା ଅଛି: ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଦାନ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭୟଙ୍କର, ସମୟରେ ଦେଲେ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ; ପ୍ରତିଜ୍ଞାତ ବସ୍ତୁ ଅପହରଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତ୍ର ଘୁଞ୍ଚାଇବା ନିଷିଦ୍ଧ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଯମଲୋକ ପରିହାର, ବିଶେଷ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି, ଋଣତ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ପିତୃଲାଭ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହା ନାଗରଖଣ୍ଡର ହାଟକେଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଶେଷଶୟ୍ୟା-ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟ କ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୋଲି ଉପସଂହାର ଅଛି।

इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏହା ନାରାୟଣ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଭକ୍ତି-ନିୟମ ପାଳନର ସମୟ; ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଅନେକ ବର୍ଜନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି—ବିଶେଷକରି ତାମ୍ର ପାତ୍ର ତ୍ୟାଗ, ପଲାଶ/ଅର୍କ/ବଟ/ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପତ୍ରରେ ଭୋଜନ, ଏବଂ ଲୁଣ, ଧାନ୍ୟ-ଡାଲି, ରସ, ତେଲ, ମିଠା, ଦୁଗ୍ଧଜାତ, ମଦ୍ୟ, ମାଂସ ଇତ୍ୟାଦିର ପରିତ୍ୟାଗ। କିଛି ବସ୍ତ୍ରର ରଙ୍ଗ/ପ୍ରକାର ଓ ଚନ୍ଦନ-କର୍ପୂର-କୁଙ୍କୁମ ସଦୃଶ ସୁଗନ୍ଧିତ ବିଲାସବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ହରି ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଥିବା କାଳରେ ଶୃଙ୍ଗାର/ସଜାବଟ କମାଇବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ପରନିନ୍ଦାକୁ ଘୋର ଦୋଷ ଭାବେ କଠୋର ଭାବରେ ନିଷେଧ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ—ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ହିଁ ପ୍ରଧାନ; ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁନାମ ସ୍ମରଣ, ଜପ ଓ କୀର୍ତ୍ତନ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଇଛି।

Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଷ୍ଣୁ-ଉପାସନାର କାଳବିଧାନ, ନୀତିମୟ ସଂଯମ ଓ ଭକ୍ତି-ସଙ୍କଳ୍ପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବିଧି ଓ ନିଷେଧ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ? ବ୍ରହ୍ମା କର୍କଟ-ସଂକ୍ରାନ୍ତିକୁ କାଳଚିହ୍ନ କହି, ଶୁଭ ଜାମ୍ବୁ (ଜାମୁନ) ଫଳ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ର-ସଙ୍କଳ୍ପ ସହ ପୂଜା କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ତାପରେ ବିଧି (ବିହିତ କର୍ମ) ଓ ନିଷେଧ (ନିୟମିତ ସଂଯମ)କୁ ପରସ୍ପର ପୂରକ ଧର୍ମନିୟମ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ; ଉଭୟର ମୂଳ ଆଧାର ବିଷ୍ଣୁ, ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକୁ ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ କାଳ କହି ଭକ୍ତିସହ ଆଚରଣ କରିବାକୁ ଜୋର ଦିଆଯାଏ। ଦେବ “ଶୟନ” କାଳରେ କେଉଁ ବ୍ରତ ସର୍ବାଧିକ ଫଳଦାୟକ? ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ-ବ୍ରତକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟକୁ ପରମ ବ୍ରତ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଏହା ତପ ଓ ଧର୍ମର ମୂଳଶକ୍ତି। ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସମ୍ମାନ, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ଅହିଂସା, ଅସ୍ତେୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ, ଅକ୍ରୋଧ, ଅସଙ୍ଗ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଜ୍ଞାନ ଓ କୃଷ୍ଣାର୍ପିତ ଚିତ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ଆଚାର ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏମିତି ସାଧକକୁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଓ ପାପରହିତ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ, ତପସ୍ୟାରେ ଦେହ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ହରିଭକ୍ତି ହିଁ ସମସ୍ତ ବ୍ରତବ୍ୟବସ୍ଥାର କେନ୍ଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।

चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ, ଶେଷଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କାଳର ତପସ୍ୟାର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ତପସ୍ୟା କେବଳ ଉପବାସ ନୁହେଁ; ଷୋଡଶୋପଚାରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ନିତ୍ୟ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ, ସତ୍ୟ, ଅହିଂସା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ—ଏହି ସମଗ୍ର ଶିଷ୍ଟାଚାରକୁ ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଞ୍ଚାୟତନ-ଶୈଳୀର ଦିଗନୁସାର ପୂଜାବିଧି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—କାଳକେନ୍ଦ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନିକୋଣରେ ଗଣେଶ, ନୈଋତ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ବାୟବ୍ୟରେ କୁଳ/ବଂଶଦେବତା, ଈଶାନରେ ରୁଦ୍ର; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୁଷ୍ପ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନନାଶ, ରକ୍ଷା, ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଅପମୃତ୍ୟୁନିବାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ। ପରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ତପୋବ୍ରତମାନଙ୍କର କ୍ରମିକ ତାଲିକା—ନିୟମିତ ଆହାର, ଏକଭୁକ୍ତ/ଏକାନ୍ତର ପ୍ରଣାଳୀ, କୃଚ୍ଛ୍ର-ପରାକ ଇତ୍ୟାଦି, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ଚିହ୍ନିତ ‘ମହାପାରାକ’ କ୍ରମ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକର ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି, ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଭକ୍ତିଜ୍ଞାନବୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ପୁଣ୍ୟ ଘୋଷଣା କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ‘ଶୟନ’ କାଳରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚମୂଲ୍ୟ ଧର୍ମ-ଆଚାର ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।

चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୯ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସମ୍ବାଦରେ ଗଠିତ। ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ହରି ଶୟନାବସ୍ଥାରେ (ଶୟନ-ଭାବରେ) ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା କିପରି କରିବା ଉଚିତ, ତାହାର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି କହନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମା ବେଦପ୍ରାମାଣ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି କହନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିର ମୂଳ ବେଦ, ଏବଂ ବେଦ–ବ୍ରାହ୍ମଣ–ଅଗ୍ନି–ଯଜ୍ଞ ଏହି ପବିତ୍ର ମଧ୍ୟସ୍ଥ କ୍ରମ ସହ ପୂଜା-ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମନ୍ୱିତ। ତାପରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ବିଶେଷ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହି ସମୟରେ ହରିଙ୍କୁ ଜଳ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ; ଜଳରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ବିଷ୍ଣୁମୂଳ ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକୁ ସଂସାରର ପୁନରାବୃତ୍ତ କ୍ଲେଶରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ତଃ/ବହିଃ ନ୍ୟାସ, ବୈକୁଣ୍ଠରୂପ ଆବାହନ (ଚିହ୍ନ ସହ), ପରେ ଆସନ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନ, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ତୀର୍ଥଜଳ ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ରଦାନ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଚନ୍ଦନଲେପନ, ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ୱେତ ପୁଷ୍ପପୂଜା, ମନ୍ତ୍ରସହ ଧୂପ, ଏବଂ ଦୀପଦାନର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଦୀପଦାନକୁ ଅନ୍ଧକାର ଓ ପାପନାଶକ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ମ ବୋଲି ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ଶ୍ରଦ୍ଧା’କୁ ଫଳସିଦ୍ଧିର ମୂଳ ଶର୍ତ୍ତ ଭାବେ ପୁନଃପୁନଃ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପୂଜାକୁ ନୈତିକ–ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଦୀପଦାନାଦିର ଦୃଢ଼ ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ହରି/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୀପଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟ ଦାନ-ପୂଜାଠାରୁ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ଦୀପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ପାପନାଶକ ଏବଂ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷଭାବେ ସଙ୍କଳ୍ପସିଦ୍ଧି ଓ ଇଷ୍ଟଫଳଦାୟକ। ପରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭକ୍ତିବିଧି ଦିଆଯାଏ—ଦୀପାର୍ପଣ ସହିତ ବିଧିବତ ପୂଜା, ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ନୈବେଦ୍ୟ ସମର୍ପଣ, ଏବଂ ‘ହରି-ଶୟନ’ କାଳରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଦିନେଦିନେ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ। ଶଙ୍ଖଜଳ ସହ ପାନପତ୍ର, ସୁପାରି, ଫଳ ଆଦି ଅର୍ଘ୍ୟରେ ରଖି କେଶବଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରିବା, ପରେ ଆଚମନ, ଆରତି, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା—ଯାହାକୁ ବହୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଜଳଦାନ ସମ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଧ୍ୟାନୋପଦେଶ ରହିଛି: ଯୋଗଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ସାଧକ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପକଳ୍ପନାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସର୍ବତ୍ର ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରୁ, ଆତ୍ମାର ବିଷ୍ଣୁ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ମନନ କରୁ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଭାବରେ ଦେହରେ ଥାଇ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିକୁ ନିକଟ କରୁ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକୁ ଏହି ନିୟମବଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ବିଶେଷ ଅନୁକୂଳ କାଳ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମ୍ବାଦରୂପେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନୀତିଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ଈଶ୍ୱର ଯୋଗ୍ୟ ସାଧକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାର ଷୋଳହ ପ୍ରକାର ବିଧିକୁ ପରମପଦପ୍ରାପ୍ତିର ମାର୍ଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ କର୍ମାଧିକାର ଓ ବିଶେଷ କୃଷ୍ଣୋପାସନା ବିନା ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ପୁଣ୍ୟ କିପରି ସାଧ୍ୟ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଶୂଦ୍ର ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ବେଦପାଠ ଆଦିରେ କିଛି ନିୟମ କହି ପରେ “ସତ୍-ଶୂଦ୍ର”ର ଲକ୍ଷଣକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଯୋଗ୍ୟ ଗୁଣବତୀ ବିଧିବିବାହିତା ପତ୍ନୀ, ସଂଯମିତ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନ, ମନ୍ତ୍ରବିହୀନ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ, ଅତିଥିସତ୍କାର, ଦାନ, ଓ ଦ୍ୱିଜ ଅତିଥିଙ୍କ ସେବା। ପତିବ୍ରତା ଆଦର୍ଶ, ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସମ୍ମତିର ଧାର୍ମିକ ଫଳ, ବର୍ଣ୍ଣାନ୍ତର ବିବାହନିୟମ, ବିବାହପ୍ରକାର ଓ ସନ୍ତାନପ୍ରକାର ସ୍ମୃତିଶୈଳୀରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଅହିଂସା, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଦାନ, ନିୟତ ଜୀବିକା, ଦୈନିକ ଆଚରଣ, ଓ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧିର ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି। ଗୃହସ୍ଥାଚାର ଓ ଋତୁପାଳନକୁ ଆଧାର କରି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଆଚରଣମୁଖୀ ଧର୍ମମାନଚିତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶିତ।

Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୨ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ନାରଦ “ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରକୃତି” (ଅଠାରଟି ସ୍ୱଭାବ/ବର୍ଗ) ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ବୃତ୍ତି—ଜୀବିକା ଓ ଆଚରଣ—ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ମୃତି କହନ୍ତି: ପଦ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦର୍ଶନ, ଜଡତାରେ ପତନ, ପରେ ତପ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଓ ସଂଶୋଧନ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାର ପ୍ରାପ୍ତି। ତାପରେ ଅଧ୍ୟାୟଟି ସୃଷ୍ଟିକଥାରୁ ସାମାଜିକ ନୀତିଧର୍ମକୁ ଆସି ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ସଂୟମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଭକ୍ତି; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ଓ ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା; ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥ-ପରିଚାଳନା, ଦାନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟଧର୍ମ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ସେବା, ଶୁଚିତା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା। ମନ୍ତ୍ରବିହୀନ ସତ୍କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ସାଧ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଠାର ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତି-ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଉଚ୍ଚ/ମଧ୍ୟ/ନିମ୍ନ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ–ଆଶ୍ରମ–ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ ସର୍ବମଙ୍ଗଳକାରୀ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣାଂଶ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ସଦାଚାରନିଷ୍ଠଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି କଥା କୁହାଯାଏ।

शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମୋପଦେଶ ପାଇଁ ପୈଜବନ ନାମକ ଜଣେ ଶୂଦ୍ର ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମସମ୍ମତ ଜୀବିକାରେ ନିଷ୍ଠ, ଅତିଥିସତ୍କାରୀ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣସେବକ। ଋତୁଅନୁସାରେ ଦାନ, ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ (କୂଆ, ପୋଖରୀ, ବିଶ୍ରାମଗୃହ) ଏବଂ ବ୍ରତ-ନିୟମର ଶିଷ୍ଟାଚାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଗୃହଜୀବନ ନୀତିମୟ ଭାବେ ସୁସଂଗଠିତ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାରୁ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳପ୍ରଦତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଗାଲବ ଋଷି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଆସିଲେ ପୈଜବନ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱୀକାର କରେ। ବେଦପାଠର ଅଧିକାର ନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ସାଧନ କ’ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସେ କରେ। ଗାଲବ ଶାଳିଗ୍ରାମକେନ୍ଦ୍ରିତ ହରିଭକ୍ତି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ। ଅଧିକାର ବିଚାରରେ ‘ଅସତ୍-ଶୂଦ୍ର’ ଓ ‘ସତ୍-ଶୂଦ୍ର’ ଭେଦ କରି ଯୋଗ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାସନା ସ୍ୱୀକୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସନ୍ଦେହ ଫଳନାଶକ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ତୁଳସୀ ଅର୍ପଣ (ପୁଷ୍ପଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ), ମାଳା, ଦୀପ, ଧୂପ, ପଞ୍ଚାମୃତସ୍ନାନ ଓ ଶାଳିଗ୍ରାମରେ ହରିସ୍ମରଣ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରିୟା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧି, ଅଚ୍ୟୁତ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଭାବେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଚବିଶ ପ୍ରକାର ଶାଳିଗ୍ରାମ ସ୍ୱରୂପର ଉଲ୍ଲେଖ ସହ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଚର୍ଚ୍ଚା ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୈଜବନ ଗୁରୁଙ୍କ ବାଣୀ-ଅମୃତ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ହେଉନାହିଁ ବୋଲି କହି, ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଭେଦ’ (ବିଭାଗ/ବର୍ଗୀକରଣ)ର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। ଗାଲବ ପୁରାଣୋକ୍ତ ଏକ ଗଣନାବିଧି କହିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି, ଯାହାର ଶ୍ରବଣରେ ପାପମୋଚନ ହୁଏ। ତାପରେ ହରି/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚବିଶଟି ଭକ୍ତିମୂର୍ତ୍ତି-ନାମର କ୍ରମବଦ୍ଧ ତାଲିକା ଦିଆଯାଏ—କେଶବ, ମଧୁସୂଦନ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ଦାମୋଦର, ବାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଇତ୍ୟାଦି, କୃଷ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଷଭରି ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ସମୁହ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ତିଥି ଓ ବାର୍ଷିକ ଚକ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ି ନିୟମିତ ଭକ୍ତିକ୍ରମ ସୂଚିତ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଚବିଶ ସଂଖ୍ୟାର ଅନ୍ୟ ସମାନ ଗଣନା (ଯେପରି ଅବତାର) ସହ ସାମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ନିୟତକାଳରେ ପୂଜା କଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଲାଭ ହୁଏ; ଭକ୍ତିସହ ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ କଲେ ସୃଷ୍ଟଜୀବଙ୍କ ପାଳକ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।

Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୈଜବନ ଗାଲବଙ୍କୁ ଶାଳଗ୍ରାମର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ଓ ପାଥରରେ ନିତ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ କିପରି ବୁଝିବା, ଏହା ପଚାରି ଭକ୍ତିକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଉପଦେଶ ଚାହାନ୍ତି। ଗାଲବ ପୁରାଣପ୍ରସିଦ୍ଧ ଇତିହାସଧାରାରେ ଉତ୍ତର ରଖି କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶିବଦ୍ୱେଷ ଯଜ୍ଞରେ ସତୀଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ; ପରେ ସେ ପାର୍ବତୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମହାଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତପ କରନ୍ତି। ଶିବ ପରୀକ୍ଷାରୂପେ ଆସି ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ପରଖି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ଦେବମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବେଦବିଧିରେ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ ଶିବାନୁମତିରେ କାମଦେବଙ୍କ ପୁନଃଦେହଧାରଣ କଥା ଆସେ। ବରଦାନବଳରେ ପ୍ରବଳ ତାରକଙ୍କ ଉପଦ୍ରବରେ ପୀଡିତ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ପାର୍ବତୀଜ ଶିବପୁତ୍ର ସାତ ଦିନ ପରେ ତାରକକୁ ବଧ କରିବେ। ଶେଷରେ ଦେବମାନେ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଶିବଗଣ ସତର୍କ ରହିଥିବାବେଳେ, ଦେବମାନେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରି ଶିବଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।

पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗାଲବ ମୁନି ବ୍ରତଚର୍ୟା ବିଷୟକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଘଟଣାବଳୀ କହନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ ଦେବମାନେ ଶୈବଭାବରେ ଶିବଙ୍କ ଏକ ପ୍ରତିମାରୂପ ଗଢ଼ି ତପ କରନ୍ତି—ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ନିୟମ, ଏବଂ ଭସ୍ମଧାରଣ, କପାଳ-ଦଣ୍ଡ ଚିହ୍ନ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ରୂପସୂଚକ ଲକ୍ଷଣ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ବ୍ରତର ପରିଚୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଶିବ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ‘ଶୁଭମତି’ ଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ, ଧ୍ୟାନ, ଦୀପଦାନ ଓ ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ପକ୍ଷୀରୂପେ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସେ; ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପାର୍ବତୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ସେମାନେ ପାଷାଣସଦୃଶ ଓ ସନ୍ତାନହୀନ ହେବେ। ଦେବମାନେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରି ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି, ମନ୍ତ୍ରବୀଜ ଓ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର ଆଧାରଶକ୍ତି ଭାବେ ବନ୍ଦନା କରି କ୍ଷମା ଚାହାନ୍ତି। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷକରି ବିଲ୍ୱପତ୍ର ପୂଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ; ବିନୟ, ନିୟମ ଓ ସମାଧାନର ନୀତି ସହ ଶିବ-ଶକ୍ତିର ପରସ୍ପରପୂରକ ମହିମା ଏହାର ସାର ହୁଏ।

अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ପୈଜବନ ପଚାରନ୍ତି—ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) କିପରି ତୁଳସୀରେ ଏବଂ ପାର୍ବତୀ କିପରି ବିଲ୍ବବୃକ୍ଷରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ? ତେବେ ଋଷି ଗାଲବ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଦେବ–ଅସୁର ସଂଗ୍ରାମରେ ପରାଜିତ ଓ ଭୟଭୀତ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ପକ୍ଷପାତୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନକରି ଉଚ୍ଚତର ସମାଧାନ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ହରିହର ରୂପ—ଅର୍ଧ ଶିବ, ଅର୍ଧ ବିଷ୍ଣୁ—ଅଭେଦ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ବିବାଦରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ନିର୍ବାଣୋନ୍ମୁଖ ପଥକୁ ନେଇଯାଏ। ପରେ ବୃକ୍ଷ-ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ: ବିଲ୍ବରେ ପାର୍ବତୀ ଓ ତୁଳସୀରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିବାସ ଦେବତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଆକାଶବାଣୀରୁ ଶୁଣନ୍ତି ଯେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱର କରୁଣାବଶତଃ ବୃକ୍ଷରୂପେ ବସନ୍ତି। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପିପଳ) ବିଶେଷ ମହିମାବାନ, ବିଶେଷକରି ଗୁରୁବାର; ସ୍ପର୍ଶ, ଦର୍ଶନ, ପୂଜା, ଜଳସେବା ଓ ଦୁଧ-ତିଳମିଶ୍ର ଅର୍ପଣରେ ଶୁଦ୍ଧିଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ସ୍ମରଣ-ସେବା ପାପ ଓ ଯମଲୋକଭୟ ଶମନ କରେ; ବୃକ୍ଷକୁ କ୍ଷତି କରିବାର କଠୋର ନିଷେଧ ଅଛି। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବ୍ୟାପ୍ତି—ମୂଳେ ବିଷ୍ଣୁ, କାଣ୍ଡରେ କେଶବ, ଶାଖାରେ ନାରାୟଣ, ପତ୍ରରେ ହରି, ଫଳରେ ଅଚ୍ୟୁତ—ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ, ଭକ୍ତିସହ ବୃକ୍ଷସେବା ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।

पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାଣୀ ପଲାଶବୃକ୍ଷକୁ (ବ୍ରହ୍ମବୃକ୍ଷ) ଦେବମୟ ପବିତ୍ର ପ୍ରକୃତିର ରୂପ ଭାବେ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପଲାଶକୁ ବହୁ ଉପଚାରରେ ସେବନୀୟ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତିକାରୀ ଏବଂ ମହାପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାହାର ପତ୍ରର ବାମ-ଡାହାଣ-ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଦେବତ୍ରୟର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ ମୂଳ, କାଣ୍ଡ, ଶାଖା, ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର, ଫଳ, ଛାଲ, ମଜ୍ଜା—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ଦେବତାଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଥିବା କଥା କହି ବୃକ୍ଷଦେହକୁ ପବିତ୍ର କରାଯାଇଛି। ପଲାଶପତ୍ର ପାତ୍ରରେ ଭୋଜନ କଲେ ମହାଯଜ୍ଞଫଳ, ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ—ଲଭ୍ୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ରବିବାର ଦୁଧରେ ପୂଜା ଓ ଗୁରୁବାର ଭକ୍ତିଆଚରଣକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ପ୍ରଭାତେ ପଲାଶଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ପାବନ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପଲାଶକୁ ‘ଦେବବୀଜ’ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରକଟ ରୂପ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ସେବାକୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁଃଖନିବାରଣର ନୀତିମାର୍ଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି।

तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୁଳସୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଗୃହଧର୍ମ ଓ ବ୍ରତଧର୍ମରେ ପବିତ୍ରକାରୀ ସନ୍ନିଧି ଏବଂ ଭକ୍ତିର ସାଧନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଘରେ ତୁଳସୀ ରୋପଣ କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନିବାରଣ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ତୁଳସୀର ଦର୍ଶନ, ରୂପ, ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ, କାଠ, ମଜ୍ଜା ଓ ଛାଲ ଆଦିରେ ଶ୍ରୀ/ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ମଙ୍ଗଳତ୍ୱର ନିବାସ ଦେଖାଇ ତୁଳସୀକୁ ସର୍ବତ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦର ବାହକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ମସ୍ତକରେ, ମୁଖରେ, ହାତରେ, ହୃଦୟରେ, କାନ୍ଧରେ ଓ କଣ୍ଠରେ ତୁଳସୀ ଧାରଣ କରିବାର କ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା, ରୋଗ-ଶୋକ ନିବୃତ୍ତି, କ୍ଲେଶନାଶ ଏବଂ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଅବସ୍ଥା ସୂଚିତ। ପ୍ରତିଦିନ ତୁଳସୀପତ୍ର ସହିତ ରଖିବା ଓ ନିୟମିତ ଜଳଦାନ ଭକ୍ତିଆଚରଣ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ; ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ତୁଳସୀସେବା ଦୁର୍ଲଭ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟି—ଦୁଧରେ ସିଞ୍ଚନ ଏବଂ ତୁଳସୀର ଆଳବାଳ/କୁଣ୍ଡ ପୋଷଣ-ଦାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ହରି ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷରେ ପ୍ରକାଶିତ, କମଳା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ବୃକ୍ଷରେ ବାସ କରି ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖହରଣ କରନ୍ତି—ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତି, ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ-ପରିବେଶ ଭାବନା ଓ ଋତୁନିୟମ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାଣୀଙ୍କ ସଂବାଦରୂପେ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପବିତ୍ର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ବିହାର କରୁଥିବା କ୍ଲାନ୍ତ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଶରୀରରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଘାମର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ି ଏକ ମହାଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ହୋଇଯାଏ। ତାହା ଦେଖି ଦେବୀ ଜୟା–ବିଜୟାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ସେମାନେ କହିଲେ—ଏହା ଦେବୀଦେହସମ୍ଭବ, ପାପନାଶକ ଓ ପୂଜ୍ୟ; ତେଣୁ ଏହାର ନାମକରଣ ହେଉ। ପାର୍ବତୀ ଏହାକୁ ‘ବିଲ୍ୱ’ ନାମ ଦେଇ ଭବିଷ୍ୟତରେ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଭକ୍ତମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରି ତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଅର୍ପଣ କରିବେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଦର୍ଶନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୂଜାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ; ପତ୍ରାଗ୍ର ଆସ୍ୱାଦନ ଓ ପତ୍ରାଗ୍ରକୁ ଶିରେ ରଖିବା ଅନେକ ପାପ କ୍ଷୟ କରି ଦଣ୍ଡଦୁଃଖ ନିବାରେ। ଶେଷରେ ବୃକ୍ଷର ପବିତ୍ର ଅଙ୍ଗବିନ୍ୟାସ—ମୂଳେ ଗିରିଜା, କାଣ୍ଡେ ଦକ୍ଷାୟଣୀ, ଶାଖାରେ ମାହେଶ୍ୱରୀ, ପତ୍ରରେ ପାର୍ବତୀ, ଫଳରେ କାତ୍ୟାୟନୀ, ଛାଲରେ ଗୌରୀ, ଅନ୍ତସ୍ତନ୍ତୁରେ ଅପର୍ଣା, ପୁଷ୍ପରେ ଦୁର୍ଗା, ଶାଖାଅଙ୍ଗରେ ଉମା, କଣ୍ଟକରେ ରକ୍ଷକ ଶକ୍ତି—ବୋଲି ବିଲ୍ୱକୁ ଦେବୀଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ତୀର୍ଥ-ମନ୍ଦିର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ।

Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫୧ ଗାଲବ-ସଂବାଦର ଢାଞ୍ଚାରେ ଶାଳଗ୍ରାମର ଉତ୍ପତ୍ତି-କାରଣକଥାକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ଦେଖାଏ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କାଳରେ ଶୁଭ ଆକାଶବାଣୀ ହୁଏ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଚାରିଟି ବୃକ୍ଷକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରନ୍ତି। ପରେ ହରି-ହର ଏକତ୍ର ‘ହରିହରାତ୍ମକ’ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ ଅଧିକାର ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡିତ ଦେବତାମାନେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଓ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ଶାପ ହଟାନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କରୁଣାରେ ତାହାକୁ ଲୋକହିତରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି—ଦେବତାମାନେ ମାସେମାସେ ପ୍ରତିମା/ଚିହ୍ନରୂପେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ସୁଲଭ ହେବେ ଏବଂ ବିବାହକ୍ରିୟା, ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତି ଇତ୍ୟାଦିରେ ସମୁଦାୟକୁ ବରଦାନ ଦେବେ। ପରେ ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶାପଫଳ କହନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ପାଷାଣରୂପ ହେବେ, ଶିବ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶାପ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଲିଙ୍ଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପାଷାଣରୂପ ଧାରଣ କରିବେ; ଏଥିରୁ ସାମାଜିକ ବିବାଦ ଓ ଦୁଃଖ ହେବ। ବିଷ୍ଣୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ସ୍ତୁତି କରି ତାଙ୍କୁ ଗୁଣତ୍ରୟମୟୀ ମାୟା ଓ ତ୍ରିରୂପା ଶକ୍ତି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଭୂଗୋଳ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଶାଳଗ୍ରାମ-ଶିଳା ରୂପେ ବସିବେ; ପୁରାଣଜ୍ଞମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚକ୍ରଚିହ୍ନାଦି ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିବେ। ତୁଳସୀଭକ୍ତି ସହିତ ଶିଳାରୂପ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନୋରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ମୁକ୍ତିସାମୀପ୍ୟ ମିଳେ; କେବଳ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଯମଭୟରୁ ରକ୍ଷା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଶାପୋତ୍ତର ଦେବନିବାସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୂଦ୍ର ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତା ଓ ଋଷି ଗାଲବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପେ କଥା ଚାଲିଛି। ଶୂଦ୍ର ପଚାରେ—ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ କିପରି ବୃକ୍ଷରୂପ ଧାରଣ କରି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନିବାସ କରନ୍ତି? ଗାଲବ କହନ୍ତି—ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସେଇ ସମୟରେ ଜଳ ଅମୃତସମ ହୁଏ; ବୃକ୍ଷଦେବତାମାନେ ତାହା ‘ପାନ’ କରି ବଳ, ତେଜ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୀର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଆଚାର-ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ—ବୃକ୍ଷସେବା ସମସ୍ତ ମାସରେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ, କିନ୍ତୁ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ। ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ (ତିଳୋଦକ) ଦ୍ୱାରା ସିଞ୍ଚନ କାମନାପୂରଣକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିଳକୁ ପବିତ୍ରକାରୀ, ଧର୍ମ-ଅର୍ଥର ସହାୟକ ଓ ଦାନରେ ପ୍ରଧାନ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ମହିମା କରାଯାଏ। ପରେ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ସହ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ ଆଦି ଗଣମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ତାଲିକାଭାବେ ଦିଆଯାଏ—ଯଥା ବଟବୃକ୍ଷରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଯବରେ ଇନ୍ଦ୍ର। ଶେଷରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ/ପିପ୍ପଳ ଓ ତୁଳସୀ ସେବାକୁ ସମଗ୍ର ବନସ୍ପତିଜଗତ ସେବା ସମାନ କୁହାଯାଏ; ଯଜ୍ଞ ଆବଶ୍ୟକତା ଛଡ଼ା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବୃକ୍ଷଛେଦ ନିଷିଦ୍ଧ। ଜାମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷତଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ବୃକ୍ଷପୂଜାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।

शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫୩ ଏକ ସଂବାଦମୟ ଧର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନୀତିମୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ତାଙ୍କ ଶାପ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବିକୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଇ ପରେ ଦିବ୍ୟରୂପକୁ ଫେରାଇବାର କାରଣ କ’ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ଗାଲବ କହନ୍ତି—ଦେବୀଙ୍କ ଭୟରୁ ଦେବତାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ପ୍ରତିମାରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ଦେବୀ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗନ୍ମାତା ଓ ପାପନାଶକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ତାପରେ ନୀତିଧର୍ମ—ଅପରାଧ ହେଲେ ନିଗ୍ରହ କରି ସଂଶୋଧନ କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ପିତା-ପୁତ୍ର, ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ, ପତି-ପତ୍ନୀ ଭଳି ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଏହା ପାଳନୀୟ। କୁଳ-ଜାତି-ଦେଶଧର୍ମ ତ୍ୟାଗକୁ ମହାଦୋଷ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ପାର୍ବତୀ ଶୋକ-କ୍ରୋଧରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି ହେବ ବୋଲି କଠୋର କଥା କହନ୍ତି। ଶିବ କରୁଣା ଓ ଅହିଂସାକୁ ଆଧାର କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ସମାଧାନ ବ୍ରତ-ନିୟମରେ ନିର୍ଭର—ପାର୍ବତୀ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପାଳନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସାର୍ବଜନୀନ ତାଣ୍ଡବର ଶର୍ତ୍ତ ରଖନ୍ତି। ଶିବ ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ ଶାପ ଅନୁଗ୍ରହରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସିଦ୍ଧି, ସଫଳତା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆଶ୍ରୟ ମିଳେ।

चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଜଣେ ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତା (ଶୂଦ୍ର) ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପଚାରନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଦେବ କିପରି ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଗ୍ରହଣୀୟ ସଙ୍କଳ୍ପ କ’ଣ, ଏବଂ କେଉଁ ଦିବ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ ଘଟିଲା। ଋଷି ଗାଲବ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କଥା କହନ୍ତି। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଆସିଲେ ହର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି ଓ ଭବାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ହରତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଗଣମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ସଭା ଗଠିତ ହୁଏ; ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟ, ତାଳ ଓ ଗାୟନ ପରମ୍ପରାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପରେ ଶିବଠାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ରାଗମାନେ ସହଧର୍ମିଣୀ ସହିତ ବ୍ୟକ୍ତିରୂପେ ଉପସ୍ଥାପିତ; ଚକ୍ରାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ ସଙ୍କେତ ସହ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ। ଋତୁଚକ୍ର ସମାପ୍ତି ପରେ ପାର୍ବତୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣା କହନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାପରେ ପତିତ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ନର୍ମଦା ଜଳ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ଜଗତ୍ପୂଜ୍ୟ ହେବ। ତାପରେ ଶିବସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି: ଭକ୍ତିରେ ପାଠ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟବିୟୋଗ ହୁଏନି, ଜନ୍ମଜନ୍ମରେ ଆରୋଗ୍ୟ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ, ଭୋଗ ଲାଭ ହୁଏ ଓ ଶେଷରେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ଶିବଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ଓ ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁ ଅଭେଦକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଗାଲବ ଦିବ୍ୟରୂପ ଧ୍ୟାନର ମୋକ୍ଷଦାୟକ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଅନ୍ତି।

लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫୫ ତୀର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗୃହସ୍ଥ ଆଚାର-ବିଧି ସହ ଏକତ୍ର କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀର ଶାଳିଗ୍ରାମକୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ମାନବ-ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ) ବୋଲି କହି, ନର୍ମଦାକୁ ମହେଶ୍ୱର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କରି ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରକଟ ଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନମାନଙ୍କର ପାବନ ଟାଇପୋଲୋଜି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଶ୍ରବଣ, ଅଂଶପାଠ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଠ ଓ କପଟରହିତ ପଢ଼ା—ଏହି ଭକ୍ତିପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋକମୁକ୍ତ ‘ପରମ ପଦ’ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବିଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନ-କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି—ଲାଭ ପାଇଁ ଗଣେଶ ପୂଜା, ଆରୋଗ୍ୟ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଞ୍ଚାୟତନ ଉପାସନା; ଚାରି ମାସର ବ୍ରତରେ ଫଳ ବିଶେଷ ବଢ଼େ। ଶାଳିଗ୍ରାମ ମାଧ୍ୟମରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ–ନାରାୟଣ ପୂଜା, ସହିତ ଦ୍ୱାରବତୀ-ଶିଳା, ତୁଳସୀ, ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଶଙ୍ଖ ଆଦିର ମହିମା କହି ଶୁଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି, ଘରେ ‘ଶ୍ରୀ’ର ସ୍ଥିରତା ଓ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପୂଜା—ଏହି ଭକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଇଛି।

रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ କୈଲାସରେ ହୁଏ। ସେଠାରେ ରୁଦ୍ର ଉମାଙ୍କ ସହ ଆସୀନ, ଅନେକ ଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ; ଗଣମାନଙ୍କ ନାମ କ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ ଏକ ପବିତ୍ର ଦିବ୍ୟ-ସଭା ଓ ବିଶ୍ୱାତ୍ମକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୋହକ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ କ୍ରୀଡାଚଞ୍ଚଳତା ବଢ଼େ; ତେବେ ଶିବ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଚାପଲ୍ୟ ରୋକି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କ ଜପମାଳା ଦେଖି ପଚାରନ୍ତି—ଆଦିପ୍ରଭୁ ହୋଇ ଆପଣ କ’ଣ ଜପ କରୁଛନ୍ତି, କେଉଁ ପରତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି? ଶିବ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ହରିଙ୍କ ସହସ୍ରନାମର ସାରକୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରଣବ ଓ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ ବେଦସାର, ଶୁଦ୍ଧ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କହି, ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଏହାର ମହାଫଳ—ବିପୁଳ ପାପସଞ୍ଚୟ ନାଶ ଇତ୍ୟାଦି—ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ଅଧିକାର-ନିୟମ ଆସେ: ପ୍ରଣବଯୁକ୍ତ ରୂପ ଆଲୋଚନା ସହ, ଯେମାନେ ପ୍ରଣବ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର “ରାମ” ନାମକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ସୁପାରିଶ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ “ରାମ” ନାମର ମହିମା—ଭୟ ଓ ରୋଗ ନାଶକ, ବିଜୟଦାୟକ, ସର୍ବପାବନ; ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ନାମାଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନ ଶମିତ ହୁଏ ଓ ଦଣ୍ଡରୂପ ପରଲୋକଫଳ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ—ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ରାଧିକାର ଓ ଶିଷ୍ଟ ଭକ୍ତି–ତପସ୍ୟାର ସମନ୍ୱୟ ବିଷୟରେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂବାଦ ରହିଛି। ପାର୍ବତୀ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ମହିମା, ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ, ଫଳ ଓ ଜପବିଧି ବିସ୍ତାରେ ପଚାରନ୍ତି। ମହାଦେବ ବର୍ଣ୍ଣ–ଆଶ୍ରମଭେଦରେ ନିୟମ କହନ୍ତି—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସହିତ ଜପ, ଯେତେବେଳେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରାଣ–ସ୍ମୃତି ନିର୍ଣ୍ଣୟାନୁସାରେ ପ୍ରଣବ ବିନା, ନମସ୍କାରପୂର୍ବକ “ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ” ଉପଦେଶ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମ ଭଙ୍ଗ କଲେ ଦୋଷ ହୁଏ ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ଫଳ ମିଳିପାରେ ବୋଲି ସେ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ କହନ୍ତି—ସେ ତିନି ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରନ୍ତି, ତଥାପି ପ୍ରଣବାଧିକାର କାହିଁକି ନାହିଁ? ଶିବ ପ୍ରଣବକୁ ଆଦିତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଉନ୍ନତ କରି, ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ଶିବଙ୍କ ଧାରଣା ତାହାରେ ଆଧାରିତ ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଧିକାର ତପସ୍ୟାରେ, ବିଶେଷତଃ ହରିପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତାଚରଣରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ତପସ୍ୟା ଫଳଦାୟକ ଓ ଗୁଣବର୍ଦ୍ଧକ, କିନ୍ତୁ କଠିନ; ହରିଭକ୍ତି ହେଉଛି ତପସ୍ୟାର ସତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ଭକ୍ତିବିନା ତପସ୍ୟା କ୍ଷୀଣ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ ବାଣୀକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ହରିକଥା ଦୀପ ପରି ପାପ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ଶେଷରେ ପାର୍ବତୀ ହିମାଚଳରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସରଳତା ସହିତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରି, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ହରି–ଶଙ୍କରଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ (ଗାଲବବଚନରୂପେ) ତାଙ୍କୁ ଜଗନ୍ମାତା, ଗୁଣାତୀତ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଇ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ବ୍ରତ–କ୍ଷେତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ।

हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି-ସଂବାଦ ଶୈଳୀରେ ଗାଲବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶୈଳପୁତ୍ରୀ ପାର୍ବତୀ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ, କାମପୀଡିତ ଶିବ ଶାନ୍ତି ଖୋଜି ଭ୍ରମଣ କରି ଯମୁନାତଟକୁ ଆସନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତପୋମୟ ତେଜରେ ଯମୁନାଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମହାପାପସମୂହ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ଥାନଟି “ହରତୀର୍ଥ” ନାମରେ ପବିତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଏ। ତାପରେ ଶିବ ମନୋହର, କ୍ରୀଡାମୟ ତପସ୍ବୀ-ବେଶ ଧାରଣ କରି ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମମାନେ ଘୁରନ୍ତି। ଋଷିପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମନ ଆକର୍ଷିତ ହେବାରୁ ସାମାଜିକ ଅଶାନ୍ତି ହୁଏ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନ ପାରି ଋଷିମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଅପମାନକର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି; ଶାପରେ ଶିବଙ୍କ ଦେହରେ ଭୟଙ୍କର ବିକାର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଜଗତରେ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ବ୍ୟାପେ। ପରେ ଋଷିମାନେ ନିଜ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ଭୁଲ ବୁଝି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି ଶିବଙ୍କ ପରାତ୍ପରତା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ ଓ ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳାଧାର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ଏବଂ ଶିବ ଶାପପ୍ରଭାବ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଅନୁଗ୍ରହ ଯାଚନ୍ତି—ଏଭଳି ତୀର୍ଥସ୍ଥାପନ, ତ୍ୱରିତ ନ୍ୟାୟର ଦୋଷ ଉପରେ ସତର୍କତା, ଓ ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତନ ଏକାତ୍ମ ଉପଦେଶ ହୁଏ।

अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫୯ରେ ବହୁଭାଗୀୟ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ରହିଛି। ଋଷିମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ପତିତ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖି ଯୁଗଯୁଗାନ୍ତରର ସଞ୍ଚିତ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ବ୍ୟଥିତ ହେବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସେମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ସେଇ ସମୟରେ ଜଳର ପବିତ୍ର ପରିଚୟ ସ୍ଥିର ହୋଇ ତାହା ରେବା-ନର୍ମଦା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ଅମରକଣ୍ଟକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ପାଏ। ତାପରେ ନର୍ମଦାସ୍ନାନ-ଆଚମନ, ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ନର୍ମଦା-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ବିଶେଷତଃ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ରୁଦ୍ରଜପ, ହରାପୂଜା, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ମଧୁଧାରା ଓ ଦୀପଦାନର ମହିମା କୁହାଯାଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମବାଣୀ ଋଷିମାନଙ୍କ ଲୋକକ୍ଷୋଭ ଚିନ୍ତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଦେବମାନେ ଆସି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ବାକ୍ଶକ୍ତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ରୋଧକୁ ଉତ୍ତେଜିତ ନ କରିବାକୁ ଧର୍ମନୀତି ଦିଅନ୍ତି। ତା’ପରେ କଥା ଗୋଲୋକକୁ ଯାଇ ସୁରଭୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ନୀଳ’ ବୃଷଭ, ତାଙ୍କ ନାମକାରଣ ଓ ଧର୍ମ-ଶିବ ସମ୍ବନ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଋଷିମାନେ ନୀଳକୁ ଜଗଦାଧାର ଓ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ବୃଷଭ/ଧର୍ମ ବିରୋଧରେ ଅପରାଧର ସତର୍କବାଣୀ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୃତକ ପାଇଁ ବୃଷଭୋତ୍ସର୍ଗ ନ କଲେ ଦୋଷଫଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ନୀଳଙ୍କୁ ଚକ୍ର-ଶୂଳ ଚିହ୍ନରେ ଆୟୁଧୋପଚାର କରି ଗୋସମୂହରେ ତାଙ୍କ ବିଚରଣ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ରେବାଜଳରେ ଶାପ-ଭକ୍ତି-ଶିଳାରୂପାନ୍ତରକୁ ଯୋଡ଼ିଥିବା ଶ୍ଲୋକରେ ଉପସଂହାର ହୁଏ।

Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶାଳଗ୍ରାମ-କଥାନକ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଧାର୍ମିକ-ତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚନା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ୱରୂପର ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଶାଳଗ୍ରାମ-ରୂପେ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଏବଂ ହରି-ହର (ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ) ଯୁଗଳ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଶେଷତଃ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କାଳରେ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ମହିମା କରାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ସାଧନା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସହିତ ଧର୍ମାଚରଣର ଆଧାର ଭାବେ ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମ, ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ପଞ୍ଚାୟତନ ପୂଜା, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଲୋଭମୁକ୍ତ ଜୀବନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ନୈତିକ ଗଠନରେ ବିବେକ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୟାନକୁ ମୁଖ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ପୂଜା କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରହିଛି; ଶେଷରେ ରାତି କଟିଗଲାପରେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ-ଉପଦେଶରେ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।

ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାଗରଖଣ୍ଡର ତୀର୍ଥପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସମ୍ବାଦ ଉପସ୍ଥାପିତ। ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ହରି ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଚାରି ମାସରେ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରାଜ ଦ୍ୱାରା ସଦାମଙ୍ଗଳମୟୀ ପାର୍ବତୀ କିପରି ଗଭୀର ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ମନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମରେ ଭକ୍ତି ରଖି ଦେବ, ଦ୍ୱିଜ, ଅଗ୍ନି, ଅଶ୍ୱତ୍ଥବୃକ୍ଷ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ପୂଜା କରି, ପିନାକଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ନିୟମବ୍ରତ ଓ ମନ୍ତ୍ରଜପ କଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ରଧାରୀ, ଗରୁଡାରୂଢ, ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ପାର୍ବତୀ ପୁନରାବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ନିବାରକ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ମାଗିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ଉପଦେଶ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି କହିଲେ—ପରମତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ଅନ୍ତର-ବାହ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ ଓ ଧର୍ମର ଆଧାର। ଶିବ ଆସିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୀନ ହେଲେ। ଶିବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟବିମାନରେ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଓ ଶରବଣସଦୃଶ ବନକୁ ନେଲେ; ସେଠାରେ କୃତ୍ତିକାମାନେ ତେଜସ୍ୱୀ ଷଣ୍ମୁଖ ଶିଶୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କଲେ, ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ପରେ ଦ୍ୱୀପ-ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ଶ୍ୱେତ ପ୍ରଦେଶର ଶ୍ୱେତ ଶିଖରରେ ଶିବ ଗୁପ୍ତ, ଶ୍ରୁତିତୀତ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ପ୍ରଣବଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଧ୍ୟାନବିଧି: ଆସନ, ଅନ୍ତଃପୂଜା, ନୟନ ନିମୀଳନ, ହସ୍ତମୁଦ୍ରା, ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଧ୍ୟାନ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ଧ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ ମଳକ୍ଷୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି।

ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାର୍ବତୀ ଧ୍ୟାନଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଲାଭ କରି ‘ଅମର’ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିହେବ। ଈଶ୍ୱର ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ‘ମନ୍ତ୍ରରାଜ’କୁ ବେଦୀୟ ଶୈଳୀରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି—ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ବିନିଯୋଗ ସହ, ଏବଂ ଅକ୍ଷର-ଅକ୍ଷରେ ବର୍ଣ୍ଣ, ତତ୍ତ୍ୱ-ବୀଜ, ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଋଷି ଓ ପ୍ରୟୋଗଫଳର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ପାଦରୁ ନାଭି, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ହାତ, ଜିହ୍ୱା/ମୁଖ, କାନ, ଆଖି ଓ ଶିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ-ନ୍ୟାସ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ, ଯୋନି, ଧେନୁ—ଏହି ମୁଦ୍ରାତ୍ରୟର ବିଧି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଧ୍ୟାନତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପିତ: ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧ୍ୟାନକୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସାଧନ ମନାଯାଇଛି। ଯୋଗର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସାଲମ୍ବନ ଧ୍ୟାନରେ ନାରାୟଣଦର୍ଶନ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚତର ନିରାଲମ୍ବନ ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ନିରାକାର, ଅମେୟ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରତି ଗତି। ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ନିରଞ୍ଜନ, ସାକ୍ଷୀମାତ୍ର ଭଳି ଅଦ୍ୱୈତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିକ୍ଷାର ସେତୁ ଭାବେ ଶରୀର-ଆଧାରିତ ଧ୍ୟାନ ରହିଛି; ବିଶେଷତଃ ଶିରକୁ ଧାରଣାର ପ୍ରଧାନ କେନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନର ଫଳ ଅଧିକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ନୀତି ଭାବେ—ଅନୁଶାସନହୀନ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତ, ସଂଯମୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସାଧକଙ୍କୁ ସାମାଜିକ ଭେଦ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇପାରେ। ଶେଷରେ ଦେହକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରତିରୂପ କହି, ଦେବତା, ନଦୀ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଦେହସ୍ଥିତି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇ, ନାଦାନୁସନ୍ଧାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧ୍ୟାନାଭ୍ୟାସରେ ମୋକ୍ଷଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ।

मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ, ଅନାସକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି ସହ ହରି/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ କର୍ମ ବନ୍ଧନକାରୀ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶମ, ବିଚାର, ସନ୍ତୋଷ ଓ ସାଧୁସଙ୍ଗକୁ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରୂପ ‘ନଗର’ର ଚାରି ‘ଦ୍ୱାରପାଳ’ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ, ଗୁରୁ-ଉପଦେଶକୁ ଦେହରେ ରହି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ ପବିତ୍ରକାରୀ ବୀଜ ଓ ଧ୍ୟାନର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକୁ ଶୁଭ ପୁଣ୍ୟକାଳ କହି, ସେ ସମୟରେ ବ୍ରତପାଳନ ଓ କଥାଶ୍ରବଣରେ ସଞ୍ଚିତ ଦୋଷ ଦହିଯାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା କଥା କହନ୍ତି—ହର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମତ୍ସ୍ୟରୂପୀ ଜୀବକୁ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସେ ମତ୍ସ୍ୟ ବଂଶଭୟରୁ ପରିତ୍ୟାଗ, ଦୀର୍ଘକାଳ ବନ୍ଧନ ଓ ଶିବବାକ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତ ଜ୍ଞାନଯୋଗର କଥା କହେ। ମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ ତାହାର ନାମ ‘ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ’ ହୁଏ; ଅସୂୟାହୀନ, ଅଦ୍ୱୈତନିଷ୍ଠ, ବୈରାଗ୍ୟବାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମସେବାପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣଫଳ—ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗଙ୍ଗାତଟରେ ପାର୍ବତୀ ଓ ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଯୁବ ସ୍କନ୍ଦ/କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଭୂଦୃଶ୍ୟ ସହ ଆତ୍ମୀୟ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତାରକାସୁରର ପୀଡାରେ ଦେବମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି; ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ସେନାପତି କରାଯାଏ, ଦେବବାଦ୍ୟ, ଜୟଘୋଷ ଓ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଆଦି ଦିବ୍ୟ ସହାୟତା ସହ। ପରେ ତାମ୍ରବତୀ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଶଙ୍ଖନାଦରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଦେବ–ଅସୁର ମହାସଂଗ୍ରାମ, ପରାଜୟ ଓ ବିନାଶର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ଶେଷରେ ତାରକାସୁର ବଧ ହୁଏ, ବିଜୟକ୍ରିୟା ଓ ଉତ୍ସବ ହୁଏ, ଏବଂ ପାର୍ବତୀ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଉପଦେଶ ଜ୍ଞାନ–ବୈରାଗ୍ୟ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ। ଶିବ ପାଣିଗ୍ରହଣ (ବିବାହ) ବିଷୟ ଉଠାଇଲେ ସ୍କନ୍ଦ ଅସଙ୍ଗତା, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଜ୍ଞାନର ଦୁର୍ଲଭତା–ରକ୍ଷଣୀୟତା କଥା କହନ୍ତି। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାରେ ଯୋଗୀଙ୍କ କର୍ମ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ; ଆସକ୍ତ ମନ ଅସ୍ଥିର, ସମଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ—ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସାଧନ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ବୋଲି ସେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପରେ ସ୍କନ୍ଦ କ୍ରୌଞ୍ଚପର୍ବତକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯାଇ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଜପ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ସିଦ୍ଧି-ବିଘ୍ନ ଜୟ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶିବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପାପନାଶକ ବୋଲି କହନ୍ତି; ସୂତ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ ଆହୁରି ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ପୁରାଣୀୟ ସଂବାଦଧାରାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୬୫ ଦୁଇଟି ଅଂଶରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛି। ପ୍ରଥମେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ସୁକୁମାର ଦେହଧାରୀ ଲୋକେ ଅନେକ ନିୟମ-ବ୍ରତ କିପରି ପାଳନ କରିବେ? ସୂତ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପାଞ୍ଚଦିନିଆ ସହଜ “ଭୀଷ୍ମ-ପଞ୍ଚକ” ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାନ-ଶୌଚ, ବାସୁଦେବକେନ୍ଦ୍ରିତ ନିୟମ, ଉପବାସ କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନରୂପ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ ଅର୍ପଣ, ଜଳଶାୟୀ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଧୂପ-ଗନ୍ଧ-ନୈବେଦ୍ୟ ସହ ପୂଜା, ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ, ଏବଂ ଛଠ ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍କାର ପରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟପୂର୍ବକ ନିଜେ ଭୋଜନ କରି ସମାପନ—ଏସବୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏକାଦଶୀରେ ଜାତୀ ପୁଷ୍ପ, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଦିନଭିତ୍ତିକ ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶରେ ଋଷିମାନେ “ଅଶୂନ୍ୟ-ଶୟନ ବ୍ରତ”ର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି ଚାହାନ୍ତି; ଏହା ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ରପାଣିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ କରିଥିଲେ। ଶ୍ରାବଣୀ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ, ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଆରମ୍ଭ; ପାପୀ/ପତିତ/ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଆଦିଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ବର୍ଜନ ଭଳି ସାବଧାନୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଜଳଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଗୃହସମୃଦ୍ଧି, ପିତୃ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟଧର୍ମ ନ ନଶୁକ—ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ବିଷ୍ଣୁ ଏକତ୍ୱ ଓ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ‘ଶୟନ ଅଶୂନ୍ୟ’ ରହିବାର ଭାବ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼। ଭାଦ୍ରପଦ-ଆଶ୍ୱିନ-କାର୍ତ୍ତିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତେଲତ୍ୟାଗ ଆଦି ଆହାରନିୟମ ସହ ବ୍ରତ ଚାଲେ। ଶେଷରେ ଫଳ-ଚାଉଳ-ବସ୍ତ୍ର ସହିତ ଶୟ୍ୟାଦାନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଉପବାସରେ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ, ଦେବତାପ୍ରୀତି, ପାପନାଶ; ନାରୀଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମନଃସ୍ଥିରତା, କନ୍ୟାଙ୍କ ବିବାହସିଦ୍ଧି; ଏବଂ ନିଷ୍କାମ ସାଧକଙ୍କୁ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ନିୟମଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି।

शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୬୬ରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥ ଓ ଯେଉଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସମଗ୍ର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେମାନଙ୍କର ତାଲିକା ଚାହାନ୍ତି। ସୂତ ମଙ୍କଣେଶ୍ୱର ଓ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଆଦି ଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ବିଶେଷତଃ ମଙ୍କଣେଶ୍ୱରର ଫଳକୁ—ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତ ସହିତ—ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତି। ଶିବରାତ୍ରି ମାଘମାସ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ରାତ୍ରି; ସେଇ ରାତ୍ରିରେ ଶିବ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗରେ ‘ପ୍ରବେଶ’ କରି ବ୍ୟାପିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ମଙ୍କଣେଶ୍ୱରରେ ଏହାର ବିଶେଷ ମହିମା ଅଛି। କଥାରେ ରାଜା ଅଶ୍ୱସେନ କଳିଯୁଗ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମହାଫଳଦାୟୀ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ଋଷି ଏକରାତ୍ରି ଜାଗରଣରୂପ ଶିବରାତ୍ରିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହି, ସେଇ ରାତ୍ରିର ଦାନ, ପୂଜା, ହୋମ ଓ ଜପ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏକ ଦିନ-ରାତ୍ରି ଉପାୟ ଚାହିଲେ, ଶିବ ସେଇ ତିଥିରାତ୍ରିରେ ଅବତରଣକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର-କ୍ରମ ମନ୍ତ୍ର, ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଉପଚାର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର, ଭକ୍ତିକଥା, ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହ ପୂଜାବିଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ପରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଏକ ଚୋର ଅଜାଣତେ ଲିଙ୍ଗ ପାଖରେ ଗଛରେ ରହି ରାତିଭରି ଜାଗିଥାଏ ଓ ପତ୍ର ଝରାଏ; ଅଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରି ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ପାଏ ଏବଂ ପରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରେ। ଶେଷରେ ଶିବରାତ୍ରିକୁ ପରମ ତପସ୍ୟା ଓ ମହାପାବନକାରିଣୀ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, ପାଠ-ଶ୍ରବଣର ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି।

तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୬୭ ରେ ସଂବାଦକ୍ରମରେ ବିଧି ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ଶିବରାତ୍ରି ପରି ବ୍ରତ ଉଭୟ ଲୋକରେ ହିତକର। ମଙ୍କଣେଶ୍ୱର ଓ ଶିବରାତ୍ରିର ପୂର୍ବ ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି ଆନର୍ତ୍ତ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପଚାରେ; ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର-ଦର୍ଶନର ଫଳ—ବିଶେଷତଃ ରାଜସମୃଦ୍ଧି ଓ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତିତ୍ୱ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ତୁଳାପୁରୁଷ ଦାନକୁ ପ୍ରଶସ୍ତ କର୍ମ ଭାବେ ସୁପାରିଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ ତୁଳାପୁରୁଷ ଦାନର ବିଧି କୁହାଯାଏ—ଗ୍ରହଣ, ଅୟନାନ୍ତ, ବିଷୁବ ପରି ଶୁଭ ସମୟରେ ମଣ୍ଡପ ଓ ବେଦୀ ନିର୍ମାଣ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚୟନ ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ଦାନ ବିତରଣ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୁଭ ବୃକ୍ଷକାଠର ସ୍ତମ୍ଭରେ ତୁଳା ସ୍ଥାପନ କରି ଦାତା ତୁଳାଦେବୀଙ୍କୁ ଆବାହନ କରେ, ନିଜ ଦେହକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ରୌପ୍ୟ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ତୋଳେ, ଜଳ-ତିଳ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦାନ ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପକ୍ଷୟ, ଉପଦ୍ରବରୁ ରକ୍ଷା, ଏବଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ସମ୍ମୁଖରେ ଦାନ କଲେ ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳବୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବାଳୟ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ସମନ୍ୱିତ ପବିତ୍ରତା, ଏବଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ-ପୂଜାରେ ସମଗ୍ର ଲାଭ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆନର୍ତ୍ତ ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତିତ୍ୱ କେଉଁ କର୍ମଫଳରୁ ମିଳେ ଏବଂ ତାହା କିପରି ସାଧ୍ୟ? ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ କହନ୍ତି ଯେ ରାଜ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ପୁଣ୍ୟାଧୀନ; ଗୌତମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟୀ ପୃଥିବୀ-ପ୍ରତିମା (ହିରଣ୍ମୟୀ ପୃଥ୍ୱୀ) ଦାନ କଲେ ରାଜା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହୁଏ। ମାନ୍ଧାତା, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଭରତ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ଦାନବିଧିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିବରଣୀ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓଜନ-ମାପରେ ପୃଥିବୀ-ମଡେଲ୍ ତିଆରି, ଧନରେ କପଟ ନ କରିବା। ତାହାରେ ସାତ ସମୁଦ୍ର (ଲବଣ, ଇକ୍ଷୁରସ, ସୁରା, ଘୃତ, ଦଧି, କ୍ଷୀର, ଜଳ), ସାତ ଦ୍ୱୀପ, ମେରୁ ଆଦି ପର୍ବତ ଓ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ ଦର୍ଶାଯାଏ। ମଣ୍ଡପ, କୁଣ୍ଡ, ତୋରଣ, ମଧ୍ୟ ବେଦୀ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ; ମନ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଧୂପ, ଆରତି, ଧାନ୍ୟାର୍ପଣ ଇତ୍ୟାଦି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଦାତା ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ଜଗଦାଧାର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି ଦାନକ୍ରିୟା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ଦାନଟି ଜଳରେ ପ୍ରତୀକରୂପେ ସମର୍ପିତ—ଭୂମିରେ ରଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଗ୍ରାହକଙ୍କ ହାତରେ ସିଧା ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ। ପରେ ସମ୍ମାନରେ ବିସର୍ଜନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ରାଜ୍ୟ-ବଂଶର ସ୍ଥିରତା, ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପନାଶ, ଗୌତମେଶ୍ୱରେ କଲେ ବହୁଜନ୍ମ ଫଳ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ଧାମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଦାନକୃତ ଭୂମି ହରଣ ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ଧର୍ମବାଣୀ ରହିଛି।

कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ସୂତ କପାଳମୋଚନ-କ୍ଷେତ୍ରର କପାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଏହାର ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—କପାଳେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କିଏ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଦର୍ଶନ-ପୂଜାର ଫଳ କ’ଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା କିପରି ହେଲା ଓ କିପରି ନିବୃତ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ “ପାପ-ପୁରୁଷ” (ପାପର ପ୍ରତୀକ) ଅର୍ପଣର ବିଧି, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଉପକରଣ କ’ଣ। ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ପରେ କାରଣକଥା—ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭାବ ପାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ ହୁଏ; ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବୃହସ୍ପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନୀତି-ଯୁକ୍ତ ଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଅସ୍ଥିରୁ ବଜ୍ର ତିଆରି କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର “ବ୍ରହ୍ମଭୂତ” ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତେଜ ହ୍ରାସ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧାଦି ଅଶୁଚିତା ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତୀର୍ଥପରିକ୍ରମା ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦେହରୂପ “ପାପ-ପୁରୁଷ” ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ, ଏବଂ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ କପାଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କଲେ କପାଳ ଖସିପଡ଼େ; ହରଙ୍କ ପଞ୍ଚମୁଖ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପାଞ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରି ଅଶୁଚିତା ଦୂର କରନ୍ତି। ବାଟକ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପାପରୂପ ଗ୍ରହଣ କରି ଲୋକନିନ୍ଦା ସହନ କରନ୍ତି; ସମ୍ବାଦରେ ଗ୍ରହଣର ଧର୍ମନୀତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସ୍ଥାନର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆଚାରାଧିକାର ଏବଂ “କପାଳମୋଚନ” ତୀର୍ଥର ଖ୍ୟାତି ରହିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏହି କଥାର ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ପାପନାଶକ ଓ ତୀର୍ଥ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାହରଣେ ସମର୍ଥ ବୋଲି ପୁନଃ କଥିତ।

पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରମାଦ, କାମନା କିମ୍ବା ଅପକ୍ୱତାରୁ ପାପ କରିଥିବା ଏବଂ ସାଧାରଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ୱରିତ ପାପକ୍ଷୟର ବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ଆନର୍ତ୍ତ ତୁରନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ଉପାୟ ପଚାରିଲେ ଭର୍ତ୍ତୃୟଜ୍ଞ ‘ପାପ-ପିଣ୍ଡ’ ଦାନର କ୍ରମ ଦେଖାନ୍ତି—ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପଲ ପରିମାଣର ସୁବର୍ଣ୍ଣପିଣ୍ଡ। ଏହା ଅପରପକ୍ଷରେ, ସ୍ନାନ, ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର ଓ ମଣ୍ଡପ/ବେଦୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସହ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଦାତା ପୃଥିବୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତତ୍ତ୍ୱକ୍ରମରେ ଭୂତ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ସହ ପୂଜା କରେ। ପରେ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣ ଆଦିରେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଉପଯୁକ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି/ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରାଯାଏ; ଔପଚାରିକ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ବ ପାପ ଏହି ଦାନରୂପରେ ସଂକ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି ବୋଲି ଘୋଷଣା ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରତିଗ୍ରହ-ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ପରେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ ଦିଆଯାଏ। ଫଳଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦେହଲାଘବ, ତେଜବୃଦ୍ଧି, ଶୁଭସ୍ୱପ୍ନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ଏହି ବିଧି ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କାପାଲେଶ୍ୱର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଫଳ ଅଧିକ ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ହୋମ କରିବାକୁ ସୁପାରିଶ ଅଛି।

Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭୧ରେ ସୂତ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ସାତଟି ଲିଙ୍ଗ (ଲିଙ୍ଗସପ୍ତକ)ର ମହାମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ରୋଗନାଶ ଓ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନେଶ୍ୱର, ପାଲେଶ୍ୱର, ଘଣ୍ଟାଶିବ, କଳଶେଶ୍ୱର (ବାନରେଶ୍ୱର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଏବଂ ଈଶାନ/କ୍ଷେତ୍ରେଶ୍ୱର ଆଦି ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—କିଏ କେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, କେଉଁ ବିଧି ଓ କେଉଁ ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ତାପରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକଥା ଆସେ। ଅନେକ ଯଜ୍ଞ-ଦାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ କୀର୍ତ୍ତି କମିଲେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ତେଣୁ କୀର୍ତ୍ତି ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସେ ପୁଣି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କରିବାକୁ ଫେରନ୍ତି। ଅତିଦୀର୍ଘ କାଳରେ ନିଜ ପରିଚୟ ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ସେ କ୍ରମେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ବକ/ନାଡୀଜଂଘ, ଉଲୂକ, ଗୃଧ୍ର, କୂର୍ମ (ମନ୍ଥରକ) ଏବଂ ଶେଷରେ ଲୋମଶ ଋଷିଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଶିବଭକ୍ତି (ବିଲ୍ୱପତ୍ରାର୍ଚ୍ଚନ ଆଦି) ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳିଛି, ଏବଂ ପଶୁଦେହ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଶାପଫଳ। ଶେଷରେ ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ଓ ସଂବର୍ତ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗସପ୍ତକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ‘ପର୍ବତ-ଦାନ’ ରୂପେ ମେରୁ, କୈଲାସ, ହିମାଳୟ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ସୁବେଳ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ଶୃଙ୍ଗୀ—ଏହି ସାତ ପର୍ବତର ପ୍ରତୀକ ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ପ୍ରଭାତେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅଜାଣତେ ପାପ ମୋଚନ ହୁଏ; ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା-ଦାନ କଲେ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ (ଗଣତ୍ୱ), ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଉଚ୍ଚ ରାଜ୍ୟସମ୍ପଦ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପୂର୍ବେ ଈଶାନ ଓ ଏକ ରାଜପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ‘ଦିନ’ର ପରିମାଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ମୁନି ସୂକ୍ଷ୍ମତମ କାଳମାନ (ନିମେଷାଦି) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦିନ-ରାତି, ମାସ, ଋତୁ, ଅୟନ ଓ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟର କ୍ରମବଦ୍ଧ ମାପକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଯୁଗସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ-ପାପର ଅନୁପାତ, ଲୋକାଚାର, ସାମାଜିକ-ନୈତିକ ଅବସ୍ଥା, ଯଜ୍ଞକର୍ମର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଉପସ୍ଥାପିତ। କଳିଯୁଗରେ ଲୋଭ, ବିଦ୍ୱେଷ, ବିଦ୍ୟା-ଆଚାରକ୍ଷୟ, ଅଭାବଲକ୍ଷଣ ଓ ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ବିକୃତି ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖାଇ, ପରେ ଚକ୍ରାନୁସାରେ ପୁନଃ କୃତଯୁଗ ଆସିବ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ। ଶେଷରେ ଏହି କାଳମାନକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ-ବର୍ଷ ଭଳି ମହାକାଳମାନ ସହ ଯୋଡ଼ି ଶିବ-ଶକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଶ୍ୱରୂପର ଇଙ୍ଗିତ ଦିଆଯାଇଛି। ନାଗରଖଣ୍ଡର ହାଟକେଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଏହା ‘ଯୁଗସ୍ୱରୂପବର୍ଣ୍ଣନ’ ଅଧ୍ୟାୟ।

युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଯୁଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପଦର କ୍ରମପରମ୍ପରା ସହିତ କାଳ-ପ୍ରମାଣର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଶକ୍ରମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରି ବର୍ତ୍ତମାନ ଶକ୍ର “ଜୟନ୍ତ” ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁ ବୈବସ୍ୱତ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଭବିଷ୍ୟତରେ “ବଲି” ବାସୁଦେବ-ପ୍ରସାଦରେ ଶକ୍ରପଦ ପାଇବ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ରାଜ୍ୟଲାଭ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୂର୍ବ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଏହାର କାରଣ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ତାପରେ କାଳଗଣନାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୟ-ହିସାବକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଚାରିଟି ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରମାଣ ଦେଖାନ୍ତି—ସୌର, ସାବନ, ଚାନ୍ଦ୍ର ଓ ନାକ୍ଷତ୍ର/ଆର୍କ୍ଷ। ଋତୁପରିବର୍ତ୍ତନ (ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ-ବର୍ଷା), କୃଷି ଓ ମହାଯଜ୍ଞ ସୌର ପ୍ରମାଣରେ; ଲୋକବ୍ୟବହାର ଓ ଶୁଭକାର୍ଯ୍ୟ ସାବନରେ; ଚାନ୍ଦ୍ର ଗଣନାରେ ଅଧିମାସ ଆବଶ୍ୟକ; ଗ୍ରହଗଣିତ ନକ୍ଷତ୍ରାଧାରିତ ହିସାବରେ ନିର୍ଭର। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଯୁଗ-କାଳ-ପ୍ରମାଣର ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପାଠ ରକ୍ଷାକାରୀ ଏବଂ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁଭୟରୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ–ଋଷି ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ତ୍ରିନେତ୍ର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜଣେ ମଠାଧିପତି ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାରରୁ ମିଳିଥିବା ଧନକୁ ଲୋଭରେ ସଞ୍ଚୟ କରି ସୁନାକୁ ତାଳାବନ୍ଦ ସିନ୍ଦୁକରେ ରଖେ। ଦୁଃଶୀଳ ନାମକ ଚୋର ସନ୍ନ୍ୟାସର ଭାଣ୍ଡ କରି ମଠରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଶୈବ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ସୁଯୋଗ ଅପେକ୍ଷା କରେ; ଯାତ୍ରାବେଳେ ମୁରଲା ନଦୀତଟରେ ବିଶ୍ରାମ ସମୟରେ ଗୁରୁଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ି ସିନ୍ଦୁକ କିଛିକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସୁଲଭ ହେବାରୁ ସେ ସୁନା ଚୋରି କରି ପଳାଏ। ପରେ ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ ସେ ଜଣେ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଭେଟେ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ମୁଖରେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ ସହ ଭକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦେଖେ। ଦୁର୍ବାସା କହନ୍ତି—ମହେଶ୍ୱର ଏପରି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଛି। ତାପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ନୀତିଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ—କୃଷ୍ଣାଜିନ ଦାନ, ସୁନା ସହିତ ତିଳପାତ୍ରରେ ନିୟମିତ ତିଳଦାନ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦ/ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପୂରଣ କରି ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେବା, ଏବଂ ପୁଷ୍ପ-ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିକଳା ଅର୍ପଣ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ଚୈତ୍ରମାସ ଦର୍ଶନ ବାର୍ଷିକ ପାପନାଶକ, ସ୍ନାନ-ଅଭିଷେକ ଦଶକର ପାପକ୍ଷୟକ, ଏବଂ ଦେବସନ୍ନିଧିରେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ ଜୀବନପାପମୋଚନ ଓ ମୋକ୍ଷୋପଯୋଗୀ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।

Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଦୁଃଶୀଳ ନାମକ ଜଣେ ପୁରୁଷ, ଆଚରଣରେ ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁପାଦ ସ୍ମରଣ କରି ଗୁରୁଙ୍କ ନାମରେ ଶିବମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଏହି ମନ୍ଦିର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ “ନିମ୍ବେଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସେ ଭକ୍ତିରେ ଆଧାରକର୍ମ କରି ଗୁରୁଭକ୍ତିକୁ ମୁଖ୍ୟ ମାନେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଶାକମ୍ଭରୀ ନିଜ ନାମରେ ଦୁର୍ଗାମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଶିବ–ଦେବୀର ଯୁଗଳ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ଗଢ଼ିଉଠେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନକୁ ପୂଜା ପାଇଁ ରଖି ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ପରେ ଦୁହେଁ ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି। କାଳକ୍ରମେ ଦୁଃଶୀଳ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଶାକମ୍ଭରୀ ଦୃଢ଼ ମନରେ ପତିଦେହକୁ ଧରି ଚିତାଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ଏହା ଏଠାରେ ଧାର୍ମିକ ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ, ଆଇନଗତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ନୁହେଁ। ପରେ ଉଭୟ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ, ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରନ୍ତି। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଏହି “ଉତ୍ତମ” କଥା ପଢ଼ିଲେ ଅଜ୍ଞାନରେ କୃତ ପାପ ନଶ୍ୟ; ଭକ୍ତି, ଦାନ ଓ ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧର ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମ୍ବାଦରୂପେ ଏକ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସନ୍ଦେହର ନିରାକରଣ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ରୁଦ୍ର ତ ଏକମାତ୍ର, ଗୌରୀପତି ଓ ସ୍କନ୍ଦପିତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତେବେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର କିପରି? ସୂତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଏକତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରି କହନ୍ତି ଯେ ପରିସ୍ଥିତିବିଶେଷରେ ଶିବ ଏକାଦଶ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ। ବାରାଣସୀରେ ତପସ୍ବୀମାନେ ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବ୍ରତ ନେନ୍ତି। ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଜନ୍ମେ ଏବଂ ନିୟମ ହୁଏ—ଯେ ପ୍ରଥମେ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶ୍ରମଜନିତ ଦୋଷ ବହନ କରିବ। ଶିବ ଏହି ସ୍ପର୍ଧାଭାବ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ କରି ନାଗଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପାତାଳରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ତ୍ରିନେତ୍ର, କପର୍ଦାଭୂଷିତ ଏକାଦଶମୂର୍ତ୍ତି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଦିଗ୍-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୁଦ୍ର ଓ ରକ୍ଷକ ସ୍ୱରୂପମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—‘ମୁଁ ହିଁ ଏକାଦଶରୂପ’—ଏବଂ ବର ଦିଅନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନେ ସର୍ବତୀର୍ଥସ୍ୱରୂପ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଏକାଦଶ ରୂପରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିତି ଚାହାନ୍ତି। ଶିବ ସମ୍ମତି ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଗୋଟିଏ ରୂପ କୈଳାସରେ ରହିବ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରି ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା କରିବାର ବିଧି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଏହାରେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି, ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧି, ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କ ସନ୍ତାନଲାଭ, ରୋଗୀଙ୍କ ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଶତ୍ରୁଜୟ କୁହାଯାଇଛି; ଭସ୍ମସ୍ନାନ-ନିୟମୀ ଦୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଳ୍ପ ଅର୍ପଣରେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବିଶେଷ ପୂଜାକାଳ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ମହାଦେବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।

एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବିଚାର ହୋଇଛି। ଋଷିମାନେ ବାରାଣସୀରେ ରୁଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ନାମର ଏକାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ତାହା ପଚାରନ୍ତି। କଥକ ହରିଙ୍କ ନିୟୋଗାନୁସାରେ ରୁଦ୍ରରୂପ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନାମଗୁଡ଼ିକ କହନ୍ତି—ମୃଗବ୍ୟାଧ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ନିନ୍ଦିତ, ମହାୟଶ, ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପିନାକୀ, ପରନ୍ତପ, ଦହନ, ଈଶ୍ୱର ଓ କପାଳୀ। ପରେ ଋଷିମାନେ ଦାନବିଧି ଏବଂ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଜପ ବିଷୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଚାହାନ୍ତି। କଥକ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଦାନପ୍ରଣାଳୀ ଦେଖାନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ (ବାସ୍ତବ) ଧେନୁମାନଙ୍କୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଦାନ କରିବାକୁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧେନୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହେବାକୁ, ଯଥା ଗୁଡ଼-ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ମଖନ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଘିଅ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଲୁଣ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ରସ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଅନ୍ନ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଜଳ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଇତ୍ୟାଦି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ। ସମସ୍ତ ଦାନ ସମ୍ଭବ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ଧରି କମେ କମେ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ।

द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରରେ କାହିଁକି ଦ୍ୱାଦଶ ସୌରରୂପ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ସୌର-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଶାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବତରଣ ଓ ତାହାରୁ ଦାମ୍ପତ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଚାର-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନେଇ ଉପଜିଥିବା ଧର୍ମସଙ୍କଟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ରାଜାମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଶାନ୍ତିକର୍ମ ଅନୁରୋଧ କରିବାରୁ ଗୁରୁ ଶାକଲ୍ୟ ଓ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ହୁଏ—ଅବମାନ, ଅସ୍ୱୀକାର ଓ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ବିବାଦ ବଢ଼ି ଯାଇ, ପୂର୍ବଶିକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଅର୍ଜିତ ବିଦ୍ୟା ‘ବିସର୍ଜନ’ ଘଟଣା ଘଟେ। ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କଠୋର ଭକ୍ତି କରି ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ପ୍ରମାଣିତ ତାଲିକା ଅନୁସାରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱର କାନରେ ଉପଦେଶ ଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବେଦବିଦ୍ୟା ପୁନଃ ଦାନ କରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ବୈଦିକ ଅଧିକାର ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଚାରିତ ହୁଏ; ତୀର୍ଥଫଳ ଭାବେ ପାପକ୍ଷୟ, ଉନ୍ନତି ଓ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ରବିବାର ଦର୍ଶନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି କ୍ଷେତ୍ରର ସୌର-ପରମ୍ପରାକୁ ଆଚାର ଓ ଶିକ୍ଷାର ପବିତ୍ର ଐତିହ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ।

पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭୯ରେ ସୂତ ମୁନି ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଏହି ପୁରାଣ ଭୃଗୁଙ୍କୁ (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ) ଉପଦେଶ କଲେ; ସେଠାରୁ ଅଙ୍ଗିରସ, ଚ୍ୟବନ ଓ ଋଚୀକଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା—ଏହାକୁ ପରମ୍ପରାର ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସଜ୍ଜନ ସଭାରେ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ ସଞ୍ଚିତ ପାପମଳ ନାଶ କରେ, ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଙ୍କୁ କଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥାଏ। ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅପରିମେୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏହି ଧର୍ମମାହାତ୍ମ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁତ୍ରଲାଭ, ଧନସମୃଦ୍ଧି, ବିବାହସିଦ୍ଧି, ବନ୍ଧୁମିଳନ ଓ ରାଜବିଜୟ ପରି ଲୋକିକ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା/ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ସମାନ; ଅଳ୍ପ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଧନରେ ଶୋଧ ହୁଏନି, ତେଣୁ ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଆତିଥ୍ୟରେ ଗୁରୁସେବା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରବଣକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଫଳଦାୟକ ଓ ବହୁଜନ୍ମ ଦୋଷଶାନ୍ତିକାରୀ ବୋଲି ସମାପ୍ତି।
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.