Adhyaya 217

Verse 1

आनर्त उवाच । विधिना येन कर्तव्यं श्राद्धं सर्वं मुनीश्वर । तमाचक्ष्वाऽद्य कार्त्स्न्येन श्रद्धा मे महती स्थिता

ଆନର୍ତ କହିଲେ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଯେହି ବିଧିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଆଜି ମୋତେ ସମଗ୍ରରୂପେ କହନ୍ତୁ; ମୋ ହୃଦୟରେ ମହା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । पितॄणां तुष्टिदं नित्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଶୁଣ; ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଉତ୍ତମ ବିଧି କହିବି; ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ତୃପ୍ତି ଦେଇ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ୍ୟ କାମନା ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 4

स्वकर्मोपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धकार्याणि चाहरेत् । मायादिभिर्न चौर्येण न च्छलाप्तैर्न वंचनैः । स्ववृत्त्योपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धद्रव्यं समाहरेत् । सुप्रतिग्रहजैर्द्रव्यैर्ब्राह्मणानां विशिष्यते

ନିଜ ଧର୍ମସମ୍ମତ କର୍ମରେ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ—ମାୟା-ଛଳରେ ନୁହେଁ, ଚୋରିରେ ନୁହେଁ, କପଟଲାଭରେ ନୁହେଁ, ବଞ୍ଚନାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ନିଜ ଯଥୋଚିତ ଜୀବିକାର ଉପାର୍ଜନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ ସମାହର କର; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦୋଷ ‘ସୁପ୍ରତିଗ୍ରହ’ଜ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସନୀୟ।

Verse 5

रक्षणाप्तैर्नरेन्द्रस्य वैश्यस्य क्षेत्र संभवैः । शूद्रस्य पण्यलब्धैश्च श्राद्धं कर्तुं प्रयुज्यते

ନରେନ୍ଦ୍ର ରକ୍ଷଣଧର୍ମରେ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରେ, ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରସମ୍ଭବ (କୃଷି) ଧନରେ, ଶୂଦ୍ର ବାଣିଜ୍ୟ-ବିକ୍ରୟରେ ଲବ୍ଧ ଧନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଯଥୋଚିତ।

Verse 6

एवं शुद्धिसमोपेते द्रव्ये प्राप्ते गृहांतिकम् । पूर्वेद्युः सायमासाद्य श्राद्धार्हाणां द्विजन्मनाम्

ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ପୂର୍ବଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସମୀପ କରି (ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

गृहं गत्वा शुचिर्भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः । आमंत्रयेद्यतीन्पश्चात्स्नातकान्ब्रह्मकर्मिणः

ଘରକୁ ଯାଇ ଶୁଚି ହୋଇ, କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି, ପ୍ରଥମେ ଯତିମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପରେ ବ୍ରହ୍ମକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ସ୍ନାତକମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ।

Verse 8

तदभावे गृहस्थांश्च । ब्रह्मज्ञानपरायणान् अग्निहोत्रपरान्विप्रान्वेदविद्याविचक्षणान्

ସେମାନେ ନଥିଲେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପରାୟଣ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠ, ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ—ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ।

Verse 9

श्रोत्रियांश्च तथा वृद्धान्षट्कर्मनिरतान्सदा । बहुभृत्यकुटुम्बांश्च दरिद्रा्न्संयुतान्गुणैः

ଶ୍ରୋତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ, ତଥା ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ସଦା ଷଟ୍କର୍ମରେ ନିରତମାନଙ୍କୁ; ଏହାସହ ଅନେକ ଆଶ୍ରିତ-କୁଟୁମ୍ବ ପୋଷଣକାରୀମାନଙ୍କୁ—ଦରିଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଗୁଣଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ।

Verse 10

अव्यंगान्रोगनिर्मुक्ताञ्जिताहारांस्तथा शुचीन् । एते स्युर्ब्राह्मणा राजञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଙ୍ଗଦୋଷରହିତ, ରୋଗମୁକ୍ତ, ଆହାରେ ସଂଯମୀ ଓ ଶୁଚି—ହେ ରାଜନ—ସେମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 11

अनर्हा ये च निर्दिष्टाः शृणु तानपि वच्मि ते । हीनांगानधिकांगांश्च सर्वभाक्षन्निराकृतीन्

ଯେମାନେ ଅନର୍ହ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ—ମୁଁ କହୁଛି: ହୀନାଙ୍ଗ, ଅଧିକାଙ୍ଗ, ନିର୍ବିଚାରେ ସବୁ ଭକ୍ଷଣକାରୀ, ଏବଂ ବିକୃତ/ଅପ୍ରିୟ ସ୍ୱଭାବୀ—ଏମାନଙ୍କୁ ପରିହାର କରିବ।

Verse 12

श्यावदन्तान्वृथादन्तान्वेदविक्रयकारकान् । वेदविप्लवकान्वापि वेदशास्त्रविवर्जितान्

ଯାହାଙ୍କ ଦାନ୍ତ କଳା, ଯାହାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କିମ୍ବା ନିଷ୍ଫଳ, ଯେମାନେ ବେଦକୁ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, ବେଦକୁ ଅବମାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବେଦ‑ଶାସ୍ତ୍ରାଚାରହୀନ—ସେମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

कुनखान्रोगसंयुक्तान्द्विर्नग्नान्परहिंसकान् । जनापवादसंयुक्तान्नास्तिकानृतकानपि

ନଖରୋଗରେ ପୀଡିତ, ଅଭ୍ୟାସରୂପେ ଦୁଇଥର ନଗ୍ନ ରହୁଥିବା, ପରହିଂସକ, ଜନାପବାଦରେ ଲିପ୍ତ, ନାସ୍ତିକ ଓ ଅନୃତଜୀବୀ—ଏମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

वार्धुषिकान्विकर्मस्थाञ्छौचाचारविवर्जि तान् । अतिदीर्घान्कृशान्वापि स्थूलानपि च लोमशान्

ସୁଦଖୋର, ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ଶୌଚ ଓ ସଦାଚାରହୀନ; ଏବଂ ଅତିଦୀର୍ଘ, ଅତିକୃଶ, ଅତିସ୍ଥୂଳ କିମ୍ବା ଅତିଲୋମଶ—ଏମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

निर्लोमान्वर्जयेच्छ्राद्धे य इच्छेत्पितृगौरवम् । परदाररता ये च तथा यो वृषली पतिः

ଯେ ପିତୃଗୌରବ ଇଚ୍ଛେ, ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିର୍ଲୋମ, ପରଦାରରତିରେ ଆସକ୍ତ, ଏବଂ ବୃଷଲୀ‑ପତି—ଏମାନଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

वंध्या वै वृषली प्रोक्ता वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली प्रोक्ता कुमारी या रजस्वला

ବନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ‘ବୃଷଲୀ’ କୁହାଯାଇଛି; ଯାହାର ସନ୍ତାନ ମୃତ, ସେ ମଧ୍ୟ ‘ବୃଷଲୀ’। ଏବଂ ଯେ କୁମାରୀ ରଜସ୍ୱଳା ହୋଇଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ‘ବୃଷଲୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 17

षण्ढो मलिम्लुचो दम्भी राजपै शुन्यवृत्तयः । सगोत्रायाश्च संभूतस्तथैकप्रवरासुतः

ଷଣ୍ଢ, ମଲିମ୍ଲୁଚ (ପତିତ/ବହିଷ୍କୃତ), ଦମ୍ଭୀ ଏବଂ ରାଜପୈଶୁନ୍ୟବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ସଗୋତ୍ରା ନାରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ଓ ଏକପ୍ରବରରେ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଜ୍ୟ।

Verse 18

कनिष्ठः प्राक्कृताधानः कृतोद्वाहश्च प्राक्तु यः । तथा प्राग्दीक्षितो यश्च स त्याज्यो गृहसंयुतः

ଯେ କନିଷ୍ଠ ଭାଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନ୍ୟାଧାନ କରେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ବିବାହ କରେ, ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରେ—ଏପରି ଗୃହସ୍ଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତ୍ୟାଜ୍ୟ।

Verse 19

पितृमातृपरित्यागी तथाच गुरुतल्पगः । निर्द्दोषां यस्त्यजेत्पत्नीं कृतघ्नो यश्च कर्षुकः

ଯେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେ ଗୁରୁତଳ୍ପଗ (ଗୁରୁପତ୍ନୀଗାମୀ), ଯେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା ପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେ କୃତଘ୍ନ, ଏବଂ ଯେ କର୍ଷୁକ (ଏଠାରେ ନିନ୍ଦିତ/ଅଯୋଗ୍ୟ)—ଏମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବର୍ଜ୍ୟ।

Verse 20

शिल्पजीवी प्रमादी च पण्य जीवी कृतायुधः । एतान्विवर्जयेच्छ्राद्धे येषां नो ज्ञायते कुलम्

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଶିଳ୍ପଜୀବୀ, ପ୍ରମାଦୀ, ପଣ୍ୟଜୀବୀ (ବ୍ୟାପାରଜୀବୀ), କୃତାୟୁଧ (ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାତା)ଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ କୁଳ ପରିଚୟ ଜଣା ନାହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ये शस्ताः श्राद्धकर्मणि । ये ब्राह्मणाः पुरा ख्याताः पापानां पंक्तिपावनाः

ଏବେ ଆଗକୁ ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଯେମାନେ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିବି—ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ‘ପଂକ୍ତିପାବନ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ଯାହାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେ ପାପ ଶୋଧିତ ହୁଏ।

Verse 22

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । यश्च विद्याव्रतस्नातो धर्मद्रोणस्य पाठकः

ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ସେମାନେ—ତ୍ରିଣାଚିକେତ, ତ୍ରିମଧୁ ଓ ତ୍ରିସୁପର୍ଣ୍ଣ ବିଧିଜ୍ଞ, ଷଡ୍ବେଦାଙ୍ଗବିଦ୍, ବିଦ୍ୟାବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି ସ୍ନାତ, ଏବଂ ଧର୍ମଦ୍ରୋଣର ପାଠକ/ଆଚାର୍ଯ୍ୟ।

Verse 23

पुराणज्ञस्तथा ज्ञानी विज्ञेयो ज्येष्ठसामवित् । अथर्वशिरसो वेत्ता क्रतुगामी सुकर्मकृत्

ଯିଏ ପୁରାଣଜ୍ଞ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠସାମ ଜାଣେ, ଅଥର୍ବଶିରସର ବେତ୍ତା, ଯଜ୍ଞବିଧିରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ସତ୍କର୍ମକାରୀ—ସେଇ ଯଜ୍ଞାଦି ପବିତ୍ର କ୍ରିୟାରେ ଯୋଗ୍ୟ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜଣାଯିବ।

Verse 25

मृष्टान्नादो मृष्टवाक्यः सदा जपपरायणः । एते ब्राह्मणा ज्ञेया निःशेषाः पंक्तिपावनाः

ଯାହାଙ୍କ ଆହାର ଶୁଦ୍ଧ, ବାଣୀ ସଂସ୍କୃତ, ଏବଂ ଯେ ସଦା ଜପପରାୟଣ—ଏମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ‘ପଙ୍କ୍ତିପାବନ’ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଣାଯିବେ; ଭୋଜନପଙ୍କ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।

Verse 26

एतैर्विमिश्रिताः सर्वे गर्हिता अपि ये द्विजाः । पितॄणां तेऽपि कुर्वंति तृप्तिं भुक्त्वा कुलोद्भवाः

ଏମିତି ଯୋଗ୍ୟଜନଙ୍କ ସହ ପଙ୍କ୍ତିରେ ମିଶି ବସିଲେ, ଅନ୍ୟଥା ଗର୍ହିତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରି ସାରିଲେ—କୁଳୋଦ୍ଭବ ହେବାରୁ—ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।

Verse 27

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुलं ज्ञेयं द्बिजन्मनाम् । शीलं पश्चाद्वयो नाम कन्यादानं ततः परम्

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ପ୍ରଥମେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ କୁଳ (ବଂଶ) ଜାଣିବା ଉଚିତ; ପରେ ତାଙ୍କର ଶୀଳ; ତାପରେ ବୟସ ଓ ନାମ; ଏବଂ ତାହା ପରେ କନ୍ୟାଦାନ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧବିଚାର।

Verse 28

श्रुतशीलविहीनाय धर्मज्ञायापि मानवः । श्राद्धं ददाति कन्यां च यस्तेनाग्निं विना हुतम्

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରୁତି-ବିଦ୍ୟା ଓ ସଦାଚାରହୀନ, ଯଦିଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତାହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନ କରେ କିମ୍ବା କନ୍ୟାଦାନ କରେ, ସେ କର୍ମ ଅଗ୍ନିବିନା ହୋମ ପରି ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 29

ऊषरे वापि तं सस्यं तुषाणां कण्डनं कृतम् । कुलाचारसमोपेतांस्तस्माच्छ्राद्धे नियोजयेत्

ଯେପରି ଉଷର ଭୂମିରେ ହୋଇଥିବା ଧାନ୍ୟ କେବଳ ତୁଷ କୁଟିବା ସମାନ, ସେପରି କୁଲାଚାରବିହୀନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କୁଲସଦାଚାରସମ୍ପନ୍ନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

ब्राह्मणान्नृपशार्दूल मन्दविद्याधरानपि । एवं विज्ञाय तान्विप्रान्गृहीत्वा चरणौ ततः

ହେ ନୃପଶାର୍ଦୂଳ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଅଲ୍ପବିଦ୍ୟାଧର ଥାନ୍ତି; ଏଭଳି ପରୀକ୍ଷା କରି ଜାଣି, ପରେ ସେହି ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

प्रयत्नेन तु सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । युग्मानथ यथाशक्त्या नमस्कृत्य पुनःपुनः

ଯତ୍ନସହ ପ୍ରଥମେ ବାମ ହାତରେ ଏବଂ ପରେ ଡାହାଣ ହାତରେ, ଯଥାଶକ୍ତି ସେହି ଯୁଗ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ/ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରି ବିଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

दक्षिणं जान्वथालभ्य मन्त्रमेनमुदीरयेत् । आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः

ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ— “ମହାଭାଗ, ମହାବଳ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଆଗମନ କରନ୍ତୁ।”

Verse 33

भक्त्याहूता मया चैव त्वं चापि व्रतभाग्भव । एवं युग्मा न्समामंत्र्य विश्वेदेवकृते द्विजान्

ଭକ୍ତିସହିତ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତର ଭାଗୀ ହେଅ। ଏଭଳି ଯୁଗ୍ମମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଡାକି, ବିଶ୍ୱେଦେବଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ।

Verse 34

अपसव्यं ततः कृत्वा पित्रर्थं चाभिमंत्रयेत् । ब्राह्मणांस्त्रीन्यथाशक्त्या एकैकस्य पृथक्पृथक्

ତାପରେ ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ଅପସବ୍ୟ କରି ପିତୃମାନଙ୍କ ଅର୍ଥେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ। ଯଥାଶକ୍ତି ତିନିଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ—ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ—ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ।

Verse 35

एकैकं वा त्रयाणां वा एकमेवं निमंत्रयेत् । ब्राह्मणान्मातृपक्षे च एष एव विधिः स्मृतः

ସେ ଏକେକ କରି, କିମ୍ବା ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଏକସାଥି, କିମ୍ବା ଏହିପରି ଏକମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ। ମାତୃପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକେଇ ବିଧି ସ୍ମୃତ।

Verse 36

ततः पादौ परिस्पृष्ट्वा द्विजस्येदमुदीरयेत् । श्रद्धा पूतेन मनसा पितृभक्तिपरायणः

ତାପରେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଦ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ମନ ଓ ପିତୃଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ ହୋଇ, ଏହି ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।

Verse 37

पिता मे तव कायेस्मिंस्तथा चैव पितामहः । स्वपित्रा सहितो ह्येतु त्वं च व्रतपरो भव

ମୋ ପିତା ଓ ମୋ ପିତାମହ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମ ଏହି ଦେହରେ ଏଠାକୁ ଆସୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ।

Verse 38

एवं पितॄन्समाहूय तथा मातामहानथ । संमंत्रिताश्च ते विप्राः संयमात्मान एव ते

ଏଭଳି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ମାତାମହମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କରି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ—ସଂଯମୀ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠ।

Verse 39

यजमानः शांतमना ब्रह्मचर्यसमन्वितः । तां रात्रिं समतिक्रम्य प्रातरुत्थाय मानवः

ଯଜମାନ ଶାନ୍ତମନା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟନିଷ୍ଠ ହୋଇ ସେ ରାତିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅତିକ୍ରମ କରୁ; ପ୍ରଭାତେ ଉଠି (କ୍ରିୟା ଅବ୍ୟାହତ କରୁ)।

Verse 40

तदह्नि वर्जयेत्कोपं स्वाध्यायं कर्म कुत्सितम् । तैलाभ्यंगं श्रमं यानं वाहनं चाथ दूरतः

ସେହି ଦିନ କ୍ରୋଧ, (ସାଧାରଣ) ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମକୁ ବର୍ଜନ କରିବ; ତେଲ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ଶ୍ରମ, ଯାତ୍ରା ଓ ଯାନବାହନାରୋହଣ—ଏହାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ରଖିବ।

Verse 41

ततो मध्यं गते सूर्ये काले कुतपसंज्ञिते । स्नातः शुक्लांबरधरः सन्तर्प्य पितृदेवताः । सन्तुष्टांश्च समाहूतांस्तान्विप्राञ्छ्राद्धमाचरेत्

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—‘କୁତପକାଳ’ ନାମକ ସମୟରେ—ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରିବ; ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସମବେତ ଆହ୍ୱାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରଣ କରିବ।

Verse 42

विविक्ते गृहमध्यस्थे मनोज्ञे दक्षिणाप्लवे । न यत्र जायते दृष्टिः पापानां क्रूरकर्मिणाम्

ଘର ଭିତରେ ଏକାନ୍ତ ଓ ମନୋହର ସ୍ଥାନରେ—ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ଢାଳୁ ଭୂମିରେ—ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀ ଓ କ୍ରୂରକର୍ମୀ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼େ ନାହିଁ, ସେଠାରେ (ବିଧି) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 43

यच्छ्राद्धं वीक्षते श्वा वा नारी वाऽथ रजस्वला । पतितो वा वराहो वा तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ କୁକୁର, ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ, ପତିତ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ବରାହ ଦେଖିଦିଏ, ତେବେ ସେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 44

अन्नं पर्युषितं यच्च तैलाक्तं वा प्रदीयते । सकेशं वा सनिंद्यं च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯଦି ବାସି ଅନ୍ନ, ତେଲ ଲାଗିଥିବା, କେଶ ମିଶିଥିବା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦ୍ୟ/ଦୂଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 45

विभक्तिरहितं श्राद्धं तथा मौनविवर्जितम् । दक्षिणारहितं यच्च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ଯଥାଯଥ ବିଭାଜନ/ବଣ୍ଟନ ବିନା, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୌନ-ନିୟମ ବିନା, କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣା ନ ଦେଇ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 46

घरट्टोलूखलोत्थौ च यत्र शब्दौ व्यवस्थितौ । शूर्पस्य वा विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ଯେଉଁଠି ଚକି ଓ ଉଖଳର ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଶୂର୍ପ/ଛାଜ ଦ୍ୱାରା ଫଟକାଇବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ, ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 47

यत्र संस्क्रियमाणे च कलहः संप्रजायते । पंक्तिभेदो विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଯେଉଁଠି କଳହ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଶେଷକରି ପଂକ୍ତିଭେଦ (ଭୋଜନ ପଂକ୍ତି ଭଙ୍ଗ/ଅବ୍ୟବସ୍ଥା) ଘଟେ, ସେଠାରେ ସେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 48

पूर्वाह्णे क्रियते यच्च रात्रौ वा संध्ययोरपि । पर्याकाशे तथा देशे तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत

ପୂର୍ବାହ୍ନେ, କିମ୍ବା ରାତ୍ରିରେ, କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳଦ୍ୱୟରେ—ଏବଂ ଖୋଲା/ଆଶ୍ରୟହୀନ ସ୍ଥାନରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 49

ब्राह्मणो यजमानो वा ब्रह्मचर्यं विना यदि । भुंक्ते दद्याच्च यच्छ्राद्धं तद्राजन्व्यर्थतां व्रजेत्

ହେ ରାଜନ୍! ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଯଜମାନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ବିନା ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରିଲେ କିମ୍ବା ଦାନ ଦେଲେ, ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 50

तुषधान्यं सनिष्पावं यच्चोच्छिष्टं च दीयते । अर्धभुक्तं घृतं क्षीरं तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ଭୁସିଯୁକ୍ତ ଧାନ୍ୟ, ଅଶୁଦ୍ଧ/ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ, କିମ୍ବା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦିଆଗଲେ; ଏବଂ ଅର୍ଧଭୁକ୍ତ ଘିଅ ଓ କ୍ଷୀର ଦିଆଗଲେ—ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 51

येषु कालेषु यद्दत्तं श्राद्धमक्षयतां व्रजेत् । तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

ହେ ନୃପ! ଯେଯେ କାଳରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ, ସେ କାଳମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଏବେ କହିବି; ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 52

मन्वादीरपि ते वच्मि ताः शृणुष्व नराधिप । पितॄणां वल्लभा नित्यं सर्वपापक्षयावहाः

ହେ ନରାଧିପ! ମନ୍ୱାଦି ଆଦି ପୁଣ୍ୟାବସରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ଶୁଣ। ସେମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ସର୍ବପାପକ୍ଷୟକାରୀ।

Verse 53

यासु तोयमपि क्ष्मायां प्रदत्तं तिलमिश्रितम् । पितृभ्योऽक्षयतां याति श्रद्धापूतेन चेतसा

ସେହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 54

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिकस्य च । तृतीयापि च माघस्य तथा भाद्रपदस्य च

ଆଶ୍ୱୟୁଜର ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ, କାର୍ତ୍ତିକର ଦ୍ୱାଦଶୀ, ମାଘର ତୃତୀୟା ଏବଂ ଭାଦ୍ରପଦର (ଯୋଗ୍ୟ) ତିଥି—ଏଗୁଡ଼ିକ ପିତୃକର୍ମ ପାଇଁ ଶୁଭ ଅବସର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 55

अमावास्या तपस्यस्य पौषस्यैकादशी तथा । तथाऽषाढस्य दशमी माघमासस्य सप्तमी

ତପସ୍ୟ (ଫାଲ୍ଗୁନ) ଅମାବାସ୍ୟା, ପୌଷ ଏକାଦଶୀ, ଆଷାଢ ଦଶମୀ ଏବଂ ମାଘମାସ ସପ୍ତମୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଶସ୍ତ।

Verse 56

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽषाढी व पूर्णिमा । तथा कार्तिकमासस्य या चान्या फाल्गुनस्य च

ଶ୍ରାବଣର କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ, ଆଷାଢ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, କାର୍ତ୍ତିକମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା—ଏଗୁଡ଼ିକ ପିତୃକର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 57

चैत्रस्य ज्येष्ठमासस्य पंचैताः पूर्णिमा नृप । मनूनामादयः प्रोक्तास्तिथयस्ते मया नृप

ହେ ନୃପ! ଚୈତ୍ର ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସହିତ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ମନୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତିଥି ବୋଲି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି।

Verse 58

आसु तोयमपि स्नात्वा तिल दर्भविमिश्रितम् । पितॄनुद्दिश्य यो दद्यात्स याति परमां गतिम्

ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ତିଳ ଓ ଦର୍ଭ (କୁଶ) ମିଶ୍ରିତ ତର୍ପଣ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ।

Verse 59

इह लोके परे चैव पितॄणां च प्रसादतः । किं पुनर्विविधैरन्नै रसैर्वस्त्रैः सदक्षिणैः

ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ; ତେବେ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନ, ରସ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହ କଲେ ଫଳ କେତେ ଅଧିକ ହେବ!

Verse 60

अधुना शृणु राजेन्द्र युगाद्याः पितृवल्लभाः । यासां संकीर्तनेनापि क्षीयते पापसंचयः

ଏବେ ଶୁଣ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଯୁଗାଦି ତିଥିମାନ—ଯାହାଙ୍କ ନାମ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ ମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପାପସଞ୍ଚୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 61

नवमी कार्तिके शुक्ला तृतीया माधवे सिता । अमावास्या च तपसो नभस्यस्य त्रयोदशी

କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ, ମାଧବ (ବୈଶାଖ) ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା, ତପସ୍ୟ (ଫାଲ୍ଗୁନ) ଅମାବାସ୍ୟା, ନଭସ୍ୟ (ଭାଦ୍ରପଦ) ତ୍ରୟୋଦଶୀ—ଏହିମାନେ ଯୁଗାଦି ତିଥି ଭାବେ କଥିତ।

Verse 62

त्रेताकृतकलीनां तु द्वापरस्यादयः क्रमात् । स्नाने दाने जपे होमे विशेषात्पितृतर्पणे

ତ୍ରେତା, କୃତ, କଳି—ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦ୍ୱାପର—ଏହି ଯୁଗମାନଙ୍କ ଆଦି ତିଥି ଏହିମାନେ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ବିଶେଷକରି ପିତୃତର୍ପଣରେ ଏମାନେ ମହାଫଳଦାୟକ।

Verse 63

कृतस्याक्षयकारिण्यः सुकृतस्य महाफलाः । यदा स्यान्मेषगो भानुस्तुलां वाथ यदा व्रजेत्

ଏହି କାଳ କୃତ ପୁଣ୍ୟକୁ ଅକ୍ଷୟ କରେ ଏବଂ ସୁକୃତକୁ ମହାଫଳ ଦିଏ—ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିମ୍ବା ତୁଳାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 64

तदा स्याद्विषुवाख्यस्तु कालश्चाक्षयकारकः । मकरे कर्कटे चैव यदा भानुर्व्रजेन्नृप

ହେ ନୃପ! ସେହି ସମୟକୁ ‘ବିଷୁବ’ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାହା ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟକାରକ—ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକର ଓ କର୍କଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 65

तदायनाभिधानस्तु विषुवोऽथ विशिष्यते । रवेः संक्रमणं राशौ संक्रांतिरिति कथ्यते

ସେହି ‘ବିଷୁବ’ ପୁନଃ ‘ଆୟନ’ ନାମରେ ବିଶେଷିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ରାଶି-ପ୍ରବେଶକୁ ‘ସଂକ୍ରାନ୍ତି’ କୁହାଯାଏ।

Verse 66

स्नानदानजपश्राद्धहोमादिषु महाफलाः । त्रेताद्याः क्रमशः प्रोक्ताः कालाः संक्रांतिपूर्वकाः । नैतेषु विद्यते विघ्नं दत्तस्याक्षयसंज्ञिताः

ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ହୋମ ଆଦିରେ—ସଂକ୍ରାନ୍ତି-ପୂର୍ବକ ଏବଂ ‘ତ୍ରେତା’ ଆଦି କ୍ରମରେ କଥିତ ଏହି କାଳଗୁଡ଼ିକ ମହାଫଳ ଦିଏ। ଏଥିରେ ବିଘ୍ନ ନାହିଁ; ସେ ସମୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ବୋଲି ପରିଚିତ।

Verse 67

अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः । अकालेऽपि हि तत्सर्वं सद्यो ह्यक्षयतां व्रजेत्

ମନୁଷ୍ୟ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମଧ୍ୟ—କୁପାତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ, ଅକାଳରେ ମଧ୍ୟ—ଯାହା ଦାନ କରେ, ସେ ସବୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 217

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय वर्णनंनाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡର ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପାନ୍ତର୍ଗତ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ “ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ପଦାର୍ଥ, (ଯୋଗ୍ୟ) ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ (ଯୋଗ୍ୟ) କାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟର ବର୍ଣ୍ଣନା” ନାମକ ଦୁଇଶେ ସତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।