Adhyaya 130

Verse 1

ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्यसुतः सूत यस्त्वया परिकीर्तितः । कतमा तस्य माताभूत्सर्वं नो ब्रूहि विस्तरात्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଆପଣ ଯେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମାତା କିଏ ଥିଲେ? ଆମକୁ ସବୁ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

सूत उवाच । तस्य भार्याद्वयं श्रेष्ठमासीत्सर्वगुणान्वितम् । एका गुणवती तस्य मैत्रेयीति प्रकीर्तिता

ସୂତ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଗୁଣବତୀ ‘ମୈତ୍ରେୟୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 3

ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च । यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः

ଅନ୍ୟା ଜ୍ୟେଷ୍ଠା କଲ୍ୟାଣୀ ‘କାତ୍ୟାୟନୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧା; ଯାହାଙ୍କ ପୁତ୍ର କାତ୍ୟାୟନ ବେଦାର୍ଥର ବାଗ୍ମୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ଥିଲେ।

Verse 4

ताभ्यां कुण्डद्वयं तत्र संतिष्ठति सुशोभनम् । यत्र स्नाता नरा यांति लोकांस्तांश्च महोदयान्

ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ସୁଶୋଭିତ କୁଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥିତ; ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଲୋକେ ମହୋଦୟ-ସମୃଦ୍ଧିମୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 5

कात्यायन्याश्च तीर्थस्य शांडिल्यास्तीर्थमुत्तमम् । पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम्

ସେଠାରେ କାତ୍ୟାୟନୀଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟାଙ୍କ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମଯୁକ୍ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ।

Verse 6

यत्र कात्यायनी प्राप्ता शांडिल्या प्रतिबोधिता । वैराग्यं परमं प्राप्ता सपत्नीदुःखदुःखिता

ଯେଉଁଠାରେ କାତ୍ୟାୟନୀ ପହଞ୍ଚି ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟାଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇଲେ; ସପତ୍ନୀଜନିତ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 8

तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता । नारी मार्गसिते पक्षे सा सौभाग्यवती भवेत् । अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना । अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ ଯେ ନାରୀ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ହୁଏ। ଏବଂ ସେ ଯଦି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଗ୍ରସ୍ତା—କାଣା, ବୃଦ୍ଧା କିମ୍ବା ବାମନା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ସେ ଅଭୀଷ୍ଟ ରୂପ/ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । कीदृक्सपत्निजं दुःखं कात्यायन्या उपस्थितम् । उपदेशः कथं लब्धः शांडिल्याः सूत कीदृशः

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! କାତ୍ୟାୟନୀଙ୍କୁ ସପତ୍ନୀଜନିତ କେମିତି ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା? ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟାଙ୍କ ଉପଦେଶ କେମିତି ଲଭ୍ୟ ହେଲା, ଏବଂ କେମିତି ଥିଲା?

Verse 10

कात्यायन्या समाचक्ष्व कौतुकं नो व्यवस्थितम् । सामान्यो भविता नैष उपदेशस्तयेरितः

କାତ୍ୟାୟନୀଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର; ଆମର କୌତୁହଳ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଏହି ଉପଦେଶ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ, ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।

Verse 11

सूत उवाच । मैत्रेय्या सह संसक्तं याज्ञवल्क्यं विलोक्य सा । कात्यायनी सुदुःखार्ता संजाता चेर्ष्यया ततः

ସୂତ କହିଲେ—ମୈତ୍ରେୟୀ ସହ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଘନିଷ୍ଠ ଆସକ୍ତ ଦେଖି କାତ୍ୟାୟନୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ମନେ ଈର୍ଷ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା।

Verse 12

सा न स्नाति न भुंक्ते च न हास्यं कुरुते क्वचित् । केवलं बाष्पपूर्णाक्षी निःश्वासाढ्या बभूव ह

ସେ ନ ସ୍ନାନ କଲେ, ନ ଭୋଜନ କଲେ, କେବେ ହସିଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ସେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 13

ततः कदाचिदेवाथ फलार्थं निर्गता बहिः । अपश्यच्छांडिलीनाम पतिपार्श्वे व्यवस्थिताम्

ତାପରେ ଏକଦିନ ଫଳ ଆଣିବା ପାଇଁ ସେ ବାହାରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ‘ଶାଣ୍ଡିଲୀ’ ନାମକ ନାରୀକୁ ନିଜ ପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖିଲେ।

Verse 14

कृतांजलिपुटां साध्वी विनयावनता स्थिताम् । सोऽपि तस्या मुखासक्तः सानुरागः प्रसन्नदृक्

ସେଇ ସାଧ୍ବୀ କରଯୋଡ଼ି, ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲା। ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମାନୁରାଗେ ତାହାର ମୁଖକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଲଗାଇ, ପ୍ରସନ୍ନ ନୟନରେ ଚାହିଁ ରହିଲା।

Verse 15

गुणदोषोद्भवां वार्तामापृच्छ्याकथयत्तथा । सा च तौ दंपती दृष्ट्वा संहृष्टावितरेतरम्

ଗୁଣଦୋଷରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା କଥା ପଚାରି ସେ ତାଙ୍କ ସହ ତଥାଭାବେ କଥାହେଲା। ସେ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ହର୍ଷିତ ବୋଲି ଜାଣିଲା।

Verse 16

चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी । यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः । सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च

ସେ ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କଲା—“ଏହି ତପସ୍ବିନୀ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟା; ଯାହାର ପତି ତାହାର ମୁଖରେ ଆସକ୍ତ, ଗୁଣଦୋଷର କଥା ତାହା ସହ କହେ; ପ୍ରେମାନୁରାଗୀ ଓ ଅତି ସ୍ନିଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀକୁ ଧାରଣ କରେନାହିଁ।”

Verse 17

एवं संचित्य सा साध्वी भूयोभूयो द्विजोत्तमाः । जगाम स्वाश्रमं पश्चान्निंद्यमाना स्वकं वपुः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ଏଭଳି ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି ସେ ସାଧ୍ବୀ ପରେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲା, ଏବଂ ନିଜ ଦେହ-ଅବସ୍ଥାକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲା।

Verse 18

ततः कदाचिदेकांते स्थितां तां शांडिलीं द्विजाः । बहिर्गते भर्तरि च तस्याः कार्येण केनचित्

ତତ୍ପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! କେବେ ଏକ ସମୟରେ ଶାଣ୍ଡିଲୀ ଏକାନ୍ତରେ ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ପତି କିଛି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାହାରକୁ ଯାଇଥିଲା।

Verse 19

कात्यायनी समागम्य ततः पप्रच्छ सादरम् । वद कल्याणि मे कंचिदुपदेशं महोदयम्

ତେବେ କାତ୍ୟାୟନୀ ସମୀପକୁ ଆସି ସାଦରେ ପଚାରିଲା— “ହେ କଲ୍ୟାଣି, ମୋତେ ମହାଉଦୟକର କିଛି ଉପଦେଶ କହ।”

Verse 20

मुखप्रेक्षः सदा भर्त्ता येन स्त्रीणां प्रजायते । नापमानं करोत्येव दुरुक्तवचनैः क्वचित्

ଯେ ପତି ସଦା ମୁଖପ୍ରେକ୍ଷ (ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଧ୍ୟାନଦେଇଥିବା) ଥାଏ, ସେ ନାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ଏବଂ କଠୋର ଦୁରୁକ୍ତ ବଚନରେ କେବେ ଅପମାନ କରେନାହିଁ।

Verse 21

नान्यां संगच्छते नारीं चित्तेनापि कथंचन । अहं भर्तुः कृतैर्दुःखैरतीव परिपीडिता । सपत्नीजैर्विशेषेण तस्मान्मे त्वं प्रकीर्तय

ସେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ—ମନରେ ମଧ୍ୟ—ଅନ୍ୟ ନାରୀ ସହ ଯୋଗ କରେନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ ଭର୍ତ୍ତାକୃତ ଦୁଃଖରେ, ବିଶେଷକରି ସପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତା; ତେଣୁ ହେ ପୂଜ୍ୟେ, ମୋତେ ଉପାୟ କହ।

Verse 22

यथा ते वशगो भर्त्ता संजातः कामदः सदा । मनसापि न संदध्यान्नारीमेष कथंचन

ଯେପରି ତୁମ ଭର୍ତ୍ତା ତୁମ ବଶଗ ହେଉ, ସଦା ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁ, ଏବଂ ମନରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଅନ୍ୟ ନାରୀ ପ୍ରତି ନ ଝୁକୁ।

Verse 23

शांडिल्युवाच । शृणु साध्वि प्रवक्ष्यामि तवाहं गुह्यमुत्तमम् । यथा ममाभवद्वश्यो मुखप्रेक्षस्तथा पतिः

ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ କହିଲେ— “ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ କହୁଛି। ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ପତି ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ସଦା ମୁଖପ୍ରେକ୍ଷ ହୋଇଥିଲା; ସେପରି ତୁମ ପତି ମଧ୍ୟ ହେଉ।”

Verse 24

मम तातः कुरुक्षेत्रे शांडिल्यो मुनिसत्तमः । वानप्रस्थाश्रमेऽतिष्ठत्पूर्वे वयसि संस्थितः

ମୋ ପିତା—ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମରେ, ଜୀବନର ପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବସୁଥିଲେ।

Verse 25

तत्रैकाहं समुत्पन्ना कन्या तस्य महात्मनः । वृद्धिं गता क्रमेणाथ तस्मिन्नेव तपोवने

ସେଠାରେ ମୁଁ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲି; କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ, ସେଇ ତପୋବନରେ ହିଁ ପାଳିତ ହେଲି।

Verse 26

करोमि तत्र शुश्रूषां होमकाले यथोचिताम् । नीवारादीनि धान्यानि नित्यं चैवानयाम्यहम्

ସେଠାରେ ମୁଁ ହୋମକାଳେ ଯଥୋଚିତ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରୁଥିଲି; ନିତ୍ୟ ନୀବାର ଆଦି ଧାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆଣୁଥିଲି।

Verse 27

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः । आश्रमे मम तातस्य सुश्रांतः समुपागतः

ତାପରେ କେତେକ ସମୟରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ଯାତ୍ରାଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।

Verse 28

तातादेशात्ततस्तत्र मया स विश्रमः कृतः । पादशौचादिभिः कृत्यैः स्नानाद्यैश्च तथापरैः

ତାପରେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ବିଶ୍ରାମର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି—ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଆଦି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସ୍ନାନାଦି ଓ ଅନ୍ୟ ସେବାସହ।

Verse 29

ततो भुक्तावसानेऽथ निविष्टः मुखसंस्थित । मम मात्रा परिपृष्टो विनयाद्वरवर्णिनि

ତାପରେ ଭୋଜନ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ସେ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଲେ। ତେବେ ମୋ ମାଆ ବିନୟରେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନି!

Verse 30

एकेयं कन्यकास्माकं जाते वयसि संस्थिते । संजाता मुनिशार्दूल प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

ଆମର ଏକମାତ୍ର କନ୍ୟା ଅଛି; ସେ ଏବେ ବୟସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ! ସେ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ହୋଇଯାଇଛି।

Verse 31

तदस्याः कीर्तय क्षिप्रं सुखोपायं सुखोदयम् । व्रतं वा नियमं वा त्वं होमं वा मन्त्रमेव वा

ଏହେତୁ ତାହା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଏକ ସହଜ ଉପାୟ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ମଙ୍ଗଳମୟ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ—ବ୍ରତ ହେଉ, ନିୟମ ହେଉ, ହୋମ ହେଉ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ହେଉ।

Verse 32

येन चीर्णेन भर्त्ता स्यात्सुसौम्यः सद्गुणान्वितः । प्रियंवदो मुखप्रेक्षः परनारीपराङ्मुखः

ଯେଉଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ତାହାର ଫଳରେ ତାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୌମ୍ୟ ଓ ସୁନ୍ଦର, ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ—ମଧୁରଭାଷୀ, ମନୋହର ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ, ଏବଂ ପରନାରୀପ୍ରତି ବିମୁଖ ଭର୍ତ୍ତା ମିଳିବ?

Verse 33

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तदनंतरम् । चिरं ध्यात्वा वचः प्राह प्रसन्नवदनस्ततः

ତାହାର କଥା ଶୁଣି ସେ ମୁନି ତତ୍ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 34

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पञ्चपिंडा व्यवस्थिता । गौरी गौर्या स्वयं तत्र स्थापिता परमेश्वरी

ହାଟକେଶ୍ୱର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି; ସେଠାରେ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଗୌରୀଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ଗୌରୀ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

Verse 35

तामेषा वत्सरं यावच्छ्रद्धया परया युता । सदा पूजयतु प्रीत्या तृतीयायां विशेषतः

ଏହି କନ୍ୟା ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ; ସଦା ପ୍ରୀତିରେ, ଏବଂ ବିଶେଷକରି ତୃତୀୟା ତିଥିରେ।

Verse 36

ततो वर्षांतमासाद्य संप्राप्स्यति यथोचितम् । भर्त्तारं नात्र संदेहो यादृग्रूपं यथोचितम्

ତାପରେ ବର୍ଷାନ୍ତରେ ସେ ଯଥୋଚିତ ପତିକୁ ପାଇବ—ଯୋଗ୍ୟ ରୂପ ଓ ଗୁଣସହିତ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 37

तत्र पूर्वं गता गौरी परित्यज्य महेश्वरम् । गंगेर्ष्यया महाभागे ज्ञात्वा क्षेत्रं सुसिद्धिदम्

ହେ ମହାଭାଗ! ପୂର୍ବେ ଗୌରୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସେଠାକୁ ଗଲେ; ଗଙ୍ଗା ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ସେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସୁସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ଜାଣିଲେ।

Verse 38

ततः सा चिंतयामास कां देवीं पूजयाम्यहम् । सौभाग्यार्थं यतोऽन्या मां पूजयंति सुरस्त्रियः

ତେବେ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ କେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି? କାରଣ ଅନ୍ୟ ଦେବସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତ ମୋତେ ହିଁ ପୂଜନ୍ତି।’

Verse 39

तस्मादहं प्रभक्त्याढ्या स्वयमात्मानमेव च । आत्मनैव कृतोत्साहा पूजयिष्यामि सिद्धये

ଏହେତୁ ଭକ୍ତିରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ମୋର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ହିଁ ପୂଜିବି। ନିଜେ ନିଜରେ ଉତ୍ସାହ ଜଗାଇ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବି।

Verse 40

ततः प्राणाग्निहोत्रोत्थैर्मंत्रैराथर्वणैः शुभैः । मृत्पिंडान्पंच संयोज्य ह्येकस्थाने समाहिता

ତାପରେ ପ୍ରାଣାଗ୍ନିହୋତ୍ର କ୍ରିୟାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଶୁଭ ଆଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ପାଞ୍ଚଟି ମୃତ୍ପିଣ୍ଡକୁ ଯୋଡ଼ି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ସମାହାର କଲେ।

Verse 41

पृथ्वीमपश्च तेजश्च वायुमाकाशमेव च । तेषु संयोजयामास मृत्पिंडेषु निधाय सा

ତାପରେ ସେ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ତେଜ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିକ୍ଷେପ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର ସଂଯୋଜିତ କଲେ।

Verse 42

महद्भूतानि चैतानि पञ्च देवी यतव्रता । ततः संपूजयामास पुष्पधूपानुलेपनैः

ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତ ଥିଲା; ଏବଂ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ଦେବୀ ତାପରେ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅନୁଲେପନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କଲେ।

Verse 43

अथ तां तत्र विज्ञाय तपःस्थां गिरजां भवः । तन्मंत्राकृष्टचित्तश्च सत्वरं समुपागतः

ତେବେ ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ଭବ (ଶିବ) ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆକୃଷ୍ଟଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 44

प्रोवाच च प्रहृष्टात्मा कस्मात्त्वमिह चागता । मां मुक्त्वा दोषनिर्मुक्तं मुखप्रेक्षं सदा रतम्

ହର୍ଷିତ ହୃଦୟରେ ସେ କହିଲା— “ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଲ? ନିର୍ଦୋଷ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଯେ ସଦା ତୁମ ମୁଖଦର୍ଶନରେ ରମେ।”

Verse 45

तस्मादागच्छ कैलासं वृषारूढा मया सह । अथवा कारणं ब्रूहि यदि दोषोऽस्ति मे क्वचित्

“ଏହେତୁ ମୋ ସହ ବୃଷଭାରୂଢା ହୋଇ କୈଲାସକୁ ଆସ; ନଚେତ୍ ମୋର କେଉଁଠି ଦୋଷ ଥାଏ ତେବେ କାରଣ କୁହ।”

Verse 46

देव्युवाच । त्वं मूर्ध्ना जाह्नवीं धत्से मूर्तां पदजलात्मिकाम् । तस्मान्नाहं गमिष्यामि मंदिरं ते कथंचन

ଦେବୀ କହିଲେ— “ତୁମେ ମସ୍ତକରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)କୁ ଧାରଣ କର, ଯିଏ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦଜଳର ମୂର୍ତ୍ତିରୂପା; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ମନ୍ଦିରକୁ କେବେବି ଯିବି ନାହିଁ।”

Verse 47

यावन्न त्यजसि व्यक्तं मम सापत्न्यतां गताम् । तथा नित्यं प्रणामं त्वं करोषि वृषभध्वज

“ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ମୋ ସାପତ୍ନ୍ୟଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁନାହ, ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରୁଛ, ହେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ!”

Verse 48

प्रत्यक्षमपि मे नित्यं संध्यायाश्च न लज्जसे । तस्मादेतत्परित्यज्य कर्म लज्जाकरं परम्

“ମୋ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିତ୍ୟ—ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ମଧ୍ୟ—ଲଜ୍ଜା ପାଉନାହ; ତେଣୁ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜାକର କର୍ମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର।”

Verse 49

आकारयसि मां देव तत्स्याद्यदि मतं मम । अन्यथाहं न यास्यामि तव हर्म्ये कथंचन । एतच्छ्रुत्वा यदिष्टं ते कुरुष्व वृषभध्वज

ହେ ଦେବ! ଯଦି ମୋ ମତ ମାନ୍ୟ ହେବ, ତେବେ ସେପରି ଆଜ୍ଞା କର; ନଚେତ୍ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ରାଜମହଳକୁ ଯିବି ନାହିଁ। ଏହା ଶୁଣି, ହେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁ, ଯାହା ତୁମକୁ ଇଷ୍ଟ ସେହି କର।

Verse 50

देव उवाच नाहं सौख्येन तां गंगां धारयामि सुरेश्वरि

ଦେବ କହିଲେ—ହେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ! ମୁଁ ସେଇ ଗଙ୍ଗାକୁ ସହଜ ସୁଖରେ ଧାରଣ କରେନି।

Verse 51

भगीरथेन भूपेन प्रार्थितो ज्ञाति कारणात् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्त्वा सुदारुणम्

ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ହେତୁ ରାଜା ଭଗୀରଥ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିବାରୁ, ସେ ଦିବ୍ୟ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ତପ କଲେ।

Verse 52

येन नो याति पातालं गंगा स्वर्गपरिच्युता । तस्मात्त्वं देव मद्वाक्यात्स्वमूर्ध्ना वह जाह्नवीम्

ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ଗଙ୍ଗା ପାତାଳକୁ ନ ଯାଉ, ଏହିପାଇଁ ହେ ଦେବ! ମୋ ବାକ୍ୟାନୁସାରେ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଜାହ୍ନବୀକୁ ବହନ କର।

Verse 53

मया तस्य प्रतिज्ञातं धारयिष्याम्यसंशयम् । आकाशाज्जाह्नवीवेगं पतंतं धरणीतले

ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି—‘ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଧାରଣ କରିବି’—ଆକାଶରୁ ଧରଣୀତଳକୁ ପତିତ ଜାହ୍ନବୀର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗକୁ।

Verse 54

नो चेद्व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थिम् । ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु

ଯଦି ଏହା ପାତାଳକୁ ନ ଯାଇ ଏହି ଲୋକସୀମାରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 55

एषा गंगा वरारोहे मम मूर्ध्नो विनिर्गता । हिमवंतं नगं भित्त्वा द्विधा जाता ततः परम्

ହେ ବରାରୋହେ! ଏହି ଗଙ୍ଗା ମୋର ମୂର୍ଧ୍ନାରୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇଛି; ପରେ ହିମବାନ ପର୍ବତକୁ ଭେଦି ଆଗକୁ ଯାଇ ଦୁଇ ଧାରା ହୋଇଗଲା।

Verse 56

ततः सिंध्वभिधाना सा पश्चिमं सागरं गता । शतानि नव संगृह्य नदीनां परमेश्वरि

ତାପରେ ‘ସିନ୍ଧୁ’ ନାମଧାରୀ ସେ ଧାରା ପଶ୍ଚିମ ସାଗରକୁ ଗଲା, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ; ନଦୀମାନଙ୍କର ନଅଶେକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ନିଜେ ଧାରଣ କଲା।

Verse 57

तथा गंगाभिधाना च सैव प्राक्सागरं गता । तावतीश्च समादाय नदीः पर्वतनन्दिनि

ସେହିପରି ‘ଗଙ୍ଗା’ ନାମଧାରୀ ଅନ୍ୟ ଧାରା ପୂର୍ବ ସାଗରକୁ ଗଲା, ହେ ପର୍ବତନନ୍ଦିନୀ; ତତ୍ସମାନ ସଂଖ୍ୟକ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ନେଇଗଲା।

Verse 58

एवमष्टादशैतानि नदीनां पर्वतात्मजे । शतानि सागरे यांति तेन नित्यं स तिष्ठति

ହେ ପର୍ବତାତ୍ମଜେ! ଏହିପରି ନଦୀମାନଙ୍କର ଏହି ଅଠାରଶେ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ତେଣୁ ସାଗର ସଦା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ।

Verse 59

सततं शोष्यमाणोऽपि वाडवेन दिवानिशम् । समुद्रसलिलं मेघाः समादाय ततः परम्

ବାଡବାଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦିନରାତି ନିରନ୍ତର ଶୋଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମେଘମାନେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଉଠାଇ ତାହାପରେ ଆଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 60

मर्त्यलोके प्रवर्षंति ततः सस्यं प्रजायते । सस्येन जीवते लोकः प्रभवन्ति मखास्तथा । मखांशेन सुराः सर्वे तृप्तिं यांति ततः परम्

ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ତାପରେ ବର୍ଷା ପଡ଼େ; ବର୍ଷାରୁ ଶସ୍ୟ ଜନ୍ମେ। ଶସ୍ୟରେ ଜଗତ ଜୀବେ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ୍ତି। ଯଜ୍ଞଭାଗରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 61

एतस्मात्कारणान्मूर्ध्नि देवि गंगां दधाम्यहम् । न स्नेहात्कामतो नैव जगद्येन प्रवर्तते

ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମୋ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରେ—ନ ସ୍ନେହରୁ, ନ କାମନାରୁ; କାରଣ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 62

अथवा सन्त्यजाम्येनां यदि मूर्ध्नः कथंचन । तद्दूरं वेगतो भित्त्वा पृथ्वीं याति रसातलम्

ଅଥବା ଯଦି କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ମସ୍ତକରୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ତେବେ ସେ ମହାବେଗରେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ରସାତଳକୁ ଯାଇପଡ଼ିବେ।

Verse 63

ततः शोषं व्रजेदाशु समुद्रः सरितां पतिः । और्वेण पीयमानोऽत्र ततो वृष्टिर्न जायते । वृष्ट्यभावाज्जगन्नाशः सत्यमेतन्मयोदितम्

ତେବେ ସରିତାମାନଙ୍କର ପତି ସମୁଦ୍ର ଶୀଘ୍ର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବ, କାରଣ ଏଠାରେ ଔର୍ବାଗ୍ନି ତାହାକୁ ପିଇଦେବ; ତାପରେ ବର୍ଷା ହେବ ନାହିଁ। ବର୍ଷାଭାବରୁ ଜଗତର ନାଶ ହୁଏ—ଏହା ମୋର ସତ୍ୟ ଉକ୍ତି।

Verse 64

एवं गंगाकृते प्रोक्तं मया तव सुरेश्वरि । शृणु सन्ध्याकृतेऽन्यच्च येन तां प्रणमाम्यहम्

ହେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ! ଗଙ୍ଗା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏବେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ କାରଣ ଶୁଣ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।