Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

ସୂତ କହିଲେ—ରାମମନ୍ଦିରରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଜନ କରି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଋଷି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ରଘୁନନ୍ଦନ (ଶ୍ରୀରାମ)ଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଜଣାଇ ପରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

ସେ ମୁନି ଦୁର୍ବାସା ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଖଡ୍ଗ ଧରି ରାମଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

“ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ଖଡ୍ଗ ଧରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ବଧ କରନ୍ତୁ; ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ସତ୍ୟ ରହିବ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ କରା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେବ।”

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

ତାପରେ ରାମ କିଛି ସମୟ ପରେ ନିଜେ କରିଥିବା ସେହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କଲେ—ଯେ ଯେକେହି ବଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବଧ ହେବ।

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

ତେବେ ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲା; ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନେ ସର୍ପ ପରି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

ତାହାର ଦୀନମୁଖ ଓ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ଦେଖି, ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ପୁଣି କହିଲେ।

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

ଏହିଏ ରାଜାମାନଙ୍କର ବିଶେଷତଃ ପରମ ଧର୍ମ—ନିଜେ ଦିଆ ସତ୍ୟବଚନକୁ କୌଣସି ଦ୍ୱିଧା କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପ ବିନା ପାଳନ କରିବା।

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

ଏହେତୁ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ସେହି ଦେବଦୂତ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ—ଯାହାର କ୍ରୋଧରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତାରନାଦ ଉଠି (ଏହି ଘଟଣା) ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

ଏହିପରି, ହେ ତାତ, ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁଁ ଆସିଛି; ଆପଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷେଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଘାତ କରନ୍ତୁ।

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

ତାପରେ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଅନ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କଲେ।

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

ତାପରେ ବିନୟରେ ନମି ଦାଁଡ଼ିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ କହିଲେ; ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିଲା, କଣ୍ଠ ଗଦ୍ଗଦ ଥିଲା, ଏବଂ ସେ ବାରମ୍ବାର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

ଯାଅ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଲି—ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯାଅ। ସାଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ ହେଉ କି ମୃତ୍ୟୁ, ଧର୍ମାର୍ଥେ ଉଭୟ ସମାନ।

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ତୁମେ ମୋ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଏହି ଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ।

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

ତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ତାପରେ ସେଇ କ୍ଷଣରେ ହିଁ ସେ ନଗରରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

ନିଜ ଗୃହରେ କାହା ସହିତ ମଧ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା ନ କରି—ମାତା ସହ, କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ ସହ, ପୁତ୍ର ସହ, ଅଥବା ମିତ୍ର ସହ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

ତାପରେ ସେ ସରୟୂ ନଦୀକୁ ଯାଇ ତାହାର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲା; ଶୁଚି ହୋଇ ସେଇ ଶୁଭ, ନିର୍ଜନ ତଟରେ ବସିଲା।

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

ତାପରେ ସେ ପଦ୍ମାସନ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମନି ନିବେଶ କଲା; ଏବଂ ପରେ ବ୍ରହ୍ମଦ୍ୱାର (ଶିରୋଚ୍ଚ) ଦ୍ୱାରା ସେଇ ତେଜୋମୟ ପ୍ରାଣକୁ ବିସର୍ଜନ କଲା।

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

ସେଇ ମହାତେଜ ଆକାଶକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ରାଘବ ବିସ୍ମୟରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ଭାବିଲା—“ଏହା କ’ଣ?”

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ସେଇ କ୍ଷଣରେ, ସେ ତେଜ ଦ୍ୱାରା ମର୍ତ୍ୟଭାବ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେଲା—ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶର ପ୍ରଭାବରେ [ସେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗଲା]।

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

ତେବେ ସରୟୂର ଶୁଭ ପୁଲିନରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶ୍ରୀହୀନ ଦେହ କାଠ ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମାଟି ଢେଲା ପରି ଶୀଘ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

ତାପରେ ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ସେ ନଦୀତୀରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବିଳାପ କଲେ।

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

ସେ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସୁହୃଦ୍ଜନ ସହିତ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ପଡ଼ିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି କରୁଣ ଭାବେ ଶୋକ କଲେ।

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

ହା ବତ୍ସ! ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ କାହିଁକି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲ? ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା, ମୋ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ—ତୁମେ ସଦା ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ ଥିଲ।

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

ସେଇ ମହାରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ନଗରରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ତୁମେ କଷ୍ଟ ସହି ମୋତେ ସମ୍ଭାଳି ମୋ ପଛେ ପଛେ ଆସିଥିଲ।

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

ବଳବାନ କବନ୍ଧ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର ରାତ୍ରିର ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ ମୋତେ—ପତ୍ନୀ ସହିତ—ରକ୍ଷା କଲ।

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

ଯାହାର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଦାରୁଣ ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ସେଇ ଏବେ ମୋର ଆଦେଶମାତ୍ରେ—ଖେଳ ଭଳି—ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛି।

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

ଯାହାର ବାହୁବଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ନିଶାଚରମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲି, ସେଇ ମୋର ଭାଇ ଏବେ ପଡ଼ି ଅନାଥ ପରି ଶୋଇଛି।

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

ହା ବତ୍ସ! ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲ, ନିଜ ଭାଇ—ମୋତେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରାଣସମ—ଛାଡ଼ି? ଆଜି ତୁମ ସ୍ନେହ କେଉଁଠି ହରାଇଗଲା କି?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ନାନାପ୍ରକାର ବିଲାପ କରି ରଘୁନନ୍ଦନ ମାତୃମାନଙ୍କ ସହ ଦୀନ ହୋଇ, ମହାଶୋକରେ ଆବୃତ ରହିଲେ।

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

ତେବେ ତାହାର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖାକୁଳ ଦେଖି—ସ୍ତ୍ରୀଜନରେ ପରିବୃତ ହୋଇ ବିଲାପ କରୁଥିବା ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ—ନିକଟକୁ ଯାଇ ହିତୋପଦେଶ କଲେ।

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ—“ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଶୋକ କରନି। ଏବେ ଏମିତି କର, ଯେପରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଊର୍ଧ୍ୱଦୈହିକ (ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ପର) କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବ।”

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

“ନଷ୍ଟ, ମୃତ ଓ ଅତୀତ ବିଷୟ ପାଇଁ ଯେ ଶୋକ କରନ୍ତି ସେମାନେ କୁବୁଦ୍ଧି। କିନ୍ତୁ ଧୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ରାଜନ, ନଷ୍ଟ ତ ନଷ୍ଟ; ମୃତ ତ ମୃତ।”

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

ଏପରି କହି ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଲେବର ପାଖକୁ ଯାଇ, ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ବିଲାପ କରି କରି ଚନ୍ଦନ, ଉଶୀର ଓ କୁଙ୍କୁମରେ ଲେପନ କଲେ।

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

କର୍ପୂର-ଅଗୁରୁ ମିଶ୍ରିତ ଓ ଅନ୍ୟ ସୁସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟରେ (ସୁଗନ୍ଧିତ କରି), ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ରରେ ଜଡ଼ି, ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପରେ ସୁଶୋଭିତ କଲେ।

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁ କାଠରେ ସେମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଚିତା ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ତାହାର ଦେହକୁ ଦକ୍ଷିଣଦିଗମୁଖ କରି ରଖିଲେ।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଠାରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ମୁଁ କହୁଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

ସେମାନେ ତାହାର ଦେହକୁ ଚିତାରେ ଉଠାଇ, ହବିର୍ବାହ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେହଟି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ପରେ ସହସା, ଆକାଶମଣ୍ଡଳରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ନିର୍ଗତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ନାଦିତ କଲା।

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

‘ରାମ, ରାମ, ହେ ମହାବାହୋ! ତୁମେ ଶୋକାକୁଳ ହେଉନାହିଁ। ଏହାକୁ ଚିତାଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ।’

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ, ବିଶେଷକରି ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ, ଅଗ୍ନିଦାନ ଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉଚିତ ମନାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

ହେ ରାମ, ତୋର ଏହି ବାନ୍ଧବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଦନକୁ ଗଲା। ମହାଯଶସ୍ବୀ ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମଦ୍ୱାର’ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ମୁକ୍ତ କରି ନିଷ୍କ୍ରମଣ କଲା।

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

ତେବେ ଆକାଶବାଣୀ ଶୁଣି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ—‘ହେ ମହାରାଜ, ଏହା ଶୋକଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭବନକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ।’

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କର; ଏବଂ ଔର୍ଧ୍ୱଦେହିକ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ସେହି କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନେହ ଓ ଧର୍ମଯୋଗ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର।

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

ରାମ କହିଲେ—‘ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ମୁଁ ଘରକୁ ଯିବି ନାହିଁ। ସେ ମହାତ୍ମା ଯେପରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେବି।’

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

ଏହି ପୁତ୍ର—କୁଶ ନାମରେ—ମୋର ସମ୍ମତିପ୍ରାପ୍ତ; ଆଜି ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି। ଯଦି ତୁମମାନଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ମୋର ରାଜ୍ୟରେ ଏହାର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର।

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

ଏଭଳି କହି, ଦେବାଳୟ (ସ୍ୱର୍ଗଧାମ) କୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଶ୍ରୀରାମ ପୁନର୍ବାର ମିତ୍ର ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଲଙ୍କାରେ ତାଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ରାଜ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲି—ତାଙ୍କର ଅପାର ଭକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରାମାନେ ରହିବେ।

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଜାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ବୋଲି ସ୍ମରିତ; ଏବଂ ବିଶେଷକରି ବରଦାନରେ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବାମାନେ ଏହି ଧରାତଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ମହାତ୍ମା ବିଭୀଷଣ ରାକ୍ଷସ ଭାବରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରିବେ—ଅଧମ ରାବଣ ଯେପରି କରିଥିଲା—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

ଦେବମାନେ ସାମ ଆଦି ଉପାୟରେ ତାକୁ ନାଶ କରିବେ—ଯେପରି ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟକଣ୍ଟକ ତାହାର ଭ୍ରାତା ଦଶାନନକୁ କରିଥିଲେ।

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

ତେବେ ମୋର ବାଣୀ ମିଥ୍ୟା ହେବ; ତେଣୁ ତାହାର ନିକଟକୁ ଯାଇ ମୁଁ ତାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବି, ଯେପରି ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦୂଷିତ ନ କରେ।

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

ସେହିପରି ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ମିତ୍ର ଅଛନ୍ତି—ମହାଭାଗ ସୁଗ୍ରୀବ; ଏବଂ ଜାମ୍ବବାନ ମଧ୍ୟ।

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

ସେବକମାନଙ୍କ ସହିତ ବାୟୁପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ବାଲିପୁତ୍ର ସହ; କୁମୁଦ, ତାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

ଏହେତୁ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ କଥାହୋଇ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଆଦରପୂର୍ବକ ପରାମର୍ଶ କରି, ପରେ କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବି।

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତନ କରି ସେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ; ତାହାରେ ଆରୋହଣ କରି ଶୀଘ୍ର କିଷ୍କିନ୍ଧା ନାମକ ପୁରୀ ପ୍ରତି ଗଲେ।

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

ତାପରେ ସେହି ବାନରବୀରମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ ଦେଖି, ରାଘବ (ରାମ) ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ସତ୍ୱର ସମ୍ମୁଖେ ମିଳିବାକୁ ଧାଇଲେ।

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

ତାପରେ ସେମାନେ ଦୂରରୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଜାନୁ ଗଢ଼ି ଭୂମିରେ ନତ ହେଲେ; ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ‘ଜୟ!’ ବୋଲି ଧ୍ୱନି କଲେ।

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

ତାପରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ କିଷ୍କିନ୍ଧା ନାମକ ସେଇ ମହାପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ ପତାକାରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରୁ ଅବତରି ରାମ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୁନ୍ଦର ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶୁଭ ଭବନରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

ସେଠାରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଓ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ନିବେଦନ କରି ପୂଜା କଲେ; ପରେ ସଙ୍ଗେସଙ୍ଗେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

ବାନରମାନେ କହିଲେ—ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ! ତୁମେ ପୂର୍ବ ତେଜରୁ ବିହୀନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ; ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ ଓ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ। ତୁମ ଗୃହେ ସବୁ କୁଶଳ ତୋ?

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

ଏବଂ ତୁମ ଅନୁଜ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଯେ ସଦା ଦେହ ପରି ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରେ—ଆଜି ସମୀପରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ହେ ରାଘବ, ଆଜି କାହିଁକି?

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

ତଥା, ହେ ପ୍ରଭୁ! ପ୍ରାଣସମ ପ୍ରିୟା ତୁମ ସୀତା ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ? ଏହା ଆମର ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

ସୂତ କହିଲେ—ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ; ପରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ସମସ୍ତ କଥା ସେମାନଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

ଏଭଳି ସୀତା ପରିତ୍ୟକ୍ତା ହେଲେ ଏବଂ ମୋ ଭ୍ରାତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ (ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ)। ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ!

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

ଏହା ଶୁଣି ସୁଗ୍ରୀବ-ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ତ ବାନର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ସେମାନେ କାନ୍ଦିଲେ, ପରେ (ତାଙ୍କୁ/ପରସ୍ପରକୁ) ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋକରେ ଲୀନ ରହିଲେ।

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ବିଳାପ କରି ପରେ ସେମାନେ ରଘୂତ୍ତମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ, ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ଏଠାରେ ଯାହା ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଅଛି, ତାହା ଆମେ ସିଦ୍ଧ କରିଦେବୁ।”

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଆମେ ଧନ୍ୟ, ହେ ରଘୁସତ୍ତମ; ଏପରି ସ୍ନେହସମେତ ହୋଇ ଆପଣ ଆମ ନିବାସକୁ ଆଗମନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

ରାମ କହିଲେ—“ହେ ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମ ନିବାସରେ ଏକ ରାତ୍ରି ରହି ପ୍ରାତଃକାଳେ ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ ଯିବି; ସେଠାରେ ବିଭୀଷଣ ବସନ୍ତି।”

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

ହେ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋ ସହ ଭିଭୀଷଣଙ୍କ ଗୃହ ପ୍ରତି ନିଶ୍ଚୟ ଆସ।

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

ଯେ ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ ନିଶାଚର ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍‌କୁ ବଧ କରିଥିଲା, ସେଇ ଏବେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ି ଶୋଇଛି।