
ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—ମହାତପସ୍ବୀ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି କେମିତି ଶୂଳାରୋପଣ (ଖୁଣ୍ଟିରେ ବିଧି) ହେଲେ? ସୂତ କହିଲେ—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ନିମଗ୍ନ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟଭୂମିକୁ ଆସି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପରମ୍ପରାସଂଯୁକ୍ତ ଏକ ମହାପାବନ ତୀର୍ଥକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ପିତୃତର୍ପଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ‘ବିଭ୍ରାଟ୍’ ପଦଯୁକ୍ତ ଭାସ୍କରପ୍ରିୟ ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଜଣେ ଚୋର ଲୋପ୍ତ୍ର (ଗଠରି) ଚୋରି କରି ଲୋକମାନଙ୍କ ଧାଉଡ଼ରେ ପଡ଼ି, ମୌନବ୍ରତୀ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଠରିଟି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଛାଡ଼ି ଗୁହାରେ ଲୁଚିଗଲା। ଧାଉଡ଼ିଆସିଥିବା ଲୋକେ ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଗଠରି ଦେଖି ଚୋର କେଉଁପଟେ ଗଲା ପଚାରିଲେ। ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଚୋରର ଲୁଚିଥିବା ସ୍ଥାନ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୌନବ୍ରତ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଲୋକେ ବିଚାର ନକରି ତାଙ୍କୁ ଛଦ୍ମବେଶୀ ଚୋର ଭାବି ବନପ୍ରଦେଶରେ ଶୀଘ୍ର ଶୂଳାରୋପଣ କଲେ। ଏହି କଥା ପୂର୍ବକର୍ମବିପାକର ଦାରୁଣ ଫଳକୁ ସୂଚାଇ, ନୀତିନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ବିବେକ, ବ୍ରତଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ଜଟିଳତା ଉପରେ ଧର୍ମଚିନ୍ତନ ଜଗାଏ।
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केनासौ मुनिशार्दूलो मांडव्यः सुमहातपाः । शूलायां स्थापितः केन कारणेन च नो वद
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଅତିମହାତପସ୍ବୀ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କୁ କିଏ ଶୂଳରେ ସ୍ଥାପିତ କଲା? ଏହା କେଉଁ କାରଣରୁ ଘଟିଲା, ଆମକୁ କୁହ।
Verse 2
सूत उवाच । स मांडव्यो मुनिः पूर्वं तीर्थयात्रां समाचरन् । अस्मिन्क्षेत्रे समायातः श्रद्धया परया युतः
ସୂତ କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁନି ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ, ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ।
Verse 3
विश्वामित्रीयमासाद्य सत्तीर्थं पावनं महत् । पितॄणां तर्पणं चक्रे भास्करं प्रति स व्रती
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରୀ ନାମକ ସତ୍ତୀର୍ଥ, ମହାପାବନ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ରତଧାରୀ ସେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ।
Verse 4
जपन्विभ्राडिति श्रेष्ठं सूक्तं भास्करवल्लभम् । एतस्मिन्नंतरे चौरो लोप्त्रमादाय कस्यचित्
ସେ ‘ବିଭ୍ରାଟ୍’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରିୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂକ୍ତକୁ ଜପ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଚୋର କାହାରୋ ଲୋଟା (ଜଳପାତ୍ର) ନେଇଗଲା।
Verse 5
कोपि तत्र समायातः पृष्ठे लग्नैर्जनैर्द्विजाः । ततश्चौरोऽपि तं दृष्ट्वा मौनस्थं मुनिसत्तमम्
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେତେବେଳେ କିଛି ଲୋକ ତାହାର ପଛେ ପଛେ ଲାଗି ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ଚୋର ମଧ୍ୟ ମୌନସ୍ଥ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି—
Verse 6
लोप्त्रं मुक्त्वा तदग्रेऽथ प्रविवेश गुहांतरे । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्ते जना लोप्त्रहेतवे
ଚୋରଟି ଜଳପାତ୍ରଟି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଖି ତାପରେ ଗୁହାଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ସେ ଲୋକମାନେ ଜଳପାତ୍ର ଫେରାଇବା ପାଇଁ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 7
दृष्ट्वा लोप्त्रं तदग्रस्थं तमूचुर्मुनिपुंगवम् । मार्गेणानेन चायातो लोप्त्रहस्तो मलिम्लुचः । ब्रूहि शीघ्रं महाभाग केन मार्गेण निर्गतः
ସାମ୍ନାରେ ରଖା ଜଳପାତ୍ର ଦେଖି ସେମାନେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ପଥରେ ଜଳପାତ୍ର ହାତରେ ଧରି ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୁଟେରା ଆସିଥିଲା। ହେ ମହାଭାଗ, ଶୀଘ୍ର କୁହ—ସେ କେଉଁ ପଥେ ବାହାରିଗଲା?’
Verse 8
स च जानन्नपि प्राज्ञो गुहासंस्थं मलिम्लुचम् । न किंचिदपि चोवाच मौनव्रत परायणः
ସେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ଲୁଟେରାକୁ ଜାଣିଥିଲେ; ତଥାପି ମୌନବ୍ରତରେ ପରାୟଣ ଥିବାରୁ କିଛି ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।
Verse 9
असकृत्प्रोच्यमानोऽपि परचिंतासमन्वितः । यदा प्रोवाच नो किंचित्स रक्षंश्चौरजीवितम्
ବାରମ୍ବାର ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରହିତଚିନ୍ତାରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ; ଏବଂ କିଛି ନ କହିବାରୁ ସେ ଚୋରର ପ୍ରାଣକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 10
ततस्तैर्मंत्रितं सर्वैरेष नूनं मलिम्लुचः । संप्राप्तः पृष्ठतोऽस्माभिर्मुनिरूपो बभूव ह
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ପରାମର୍ଶ କଲେ—‘ନିଶ୍ଚୟ ଏହିଜଣେ ଲୁଟେରା। ଆମେ ପଛରୁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆସିଛୁ, ଏବଂ ଏହା ମୁନିରୂପ ଧାରଣ କରିଛି।’
Verse 11
अविचार्य ततः सर्वैराभीरैस्तैर्दुरात्मभिः । शूलीमारोपितः सद्यो नीत्वा किंचिद्वनांतरम्
ତେବେ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ଆଭୀରମାନେ କୌଣସି ବିଚାର ନ କରି ତାକୁ ତୁରନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇ ଶୂଳରେ ଚଢ଼ାଇ ଦେଲେ।
Verse 12
एवं प्राप्ता तदा शूली मुनिना तेन दारुणा । पूर्वकर्मविपाकेन दोषहीनेन धीमता
ଏଭଳି ସେତେବେଳେ ପୂର୍ବକର୍ମର ବିପାକରେ, ଦୋଷହୀନ ଧୀମାନ ସେଇ ଦାରୁଣ ମୁନି ଦ୍ୱାରା ଶୂଳଧାରୀ (ଶିବ) ସମୀପେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।