Adhyaya 218

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । एतत्सामान्यतः प्रोक्तं मया श्राद्धं यथा नरैः । कर्त्तव्यं विप्रपूर्वैर्यद्वर्णैः पार्थिवसत्तम

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକେ ଯେପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ମୁଁ ସାଧାରଣ ଭାବେ କହିଦେଇଛି।

Verse 2

अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वशाखायाः स्मृतं नृप । स्वदेशवर्णजातीयं यथा स्यादत्र निर्वृतिः

ଏହା ପରେ, ହେ ନୃପ! ନିଜ ନିଜ ବେଦଶାଖାରେ ସ୍ମୃତ ଥିବା ବିଧି ଏବଂ ଦେଶ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଜାତି ଅନୁଯାୟୀ ଆଚାର ମୁଁ କହିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଯଥୋଚିତ ତୃପ୍ତି ଓ ସଠିକତା ହେବ।

Verse 3

श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं तेन श्राद्धं प्रकीर्तितम् । तत्तस्मिन्क्रियमाणे तु न किंचिद्व्यर्थतां व्रजेत्

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ମୂଳ; ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ‘ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଭାବରେ କରାଗଲେ ତାହାର କିଛି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 4

अनिष्टमपि राजेन्द्र तस्माच्छ्राद्धं समा चरेत् । विप्रपादोदकं यत्तु भूमौ पतति पार्थिव

ଏହିହେତୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଅନିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ପାର୍ଥିବ! ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନର ଜଳ ଯେତେବେଳେ ଭୂମିରେ ପଡ଼େ, ସେହିଟି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 6

जाता ये गोत्रजाः केचिदपुत्रा मरणं गताः । ते यांति परमां तृप्तिममृतेन यथा सुराः । विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्

ଯେ କେହି ନିଜ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମି ସନ୍ତାନହୀନ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତରେ ତୃପ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ପରମ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯେତେଦିନ ପୃଥିବୀ ଅବସ୍ଥିତ, ସେତେଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳରେ ସିକ୍ତ ପିତୃମାନେ ପଦ୍ମପାତ୍ରରୁ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି।

Verse 7

श्राद्धेऽथ क्रियमाणे तु यत्किंचित्पतति क्षितौ । पुष्पगन्धोदकं चान्नमपि तोयं नरेश्वर

ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ହେଉଥିବାବେଳେ ଯାହା କିଛି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ—ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ, ଅନ୍ନ, କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଜଳ ମଧ୍ୟ—ସେ ସବୁ ନିଜ ନିଜ ରୂପରେ ଅର୍ପଣ ସମାନ ହୋଇଯାଏ।

Verse 8

तेन तृप्तिं परां यांति ये कृमित्वमुपागताः । कीटत्वं वापि तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च नराधिप

ହେ ନରାଧିପ! ସେଇ ପଡ଼ିଥିବା ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା କୃମି ହୋଇଥିବାମାନେ, କୀଟ ହୋଇଥିବାମାନେ, ତିର୍ୟକ୍‌ (ପଶୁ) ଯୋନି କିମ୍ବା ବ୍ୟାଳ (ସର୍ପ) ଯୋନି ପାଇଥିବାମାନେ—ସମସ୍ତେ ପରମ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 9

यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम् । तेन तृप्तिं परां यांति ये प्रेतत्वमुपागताः

ପାତ୍ର ପ୍ରକ୍ଷାଳନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୂମିରେ ପଡ଼େ, ସେଥିରେ ପ୍ରେତତ୍ୱ ପାଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 10

ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्राप्ताः स्ववंशजाः । असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम्

ଏବଂ ନିଜ ବଂଶର କେହି ଅପମୃତ୍ୟୁରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ—ଯାହାଙ୍କର ସଂସ୍କାର ହୋଇନଥିଲା, ଯେମାନେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ କୁଳର ନାରୀମାନେ ଯେମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପତିତ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ (ଶ୍ରାଦ୍ଧର) ଫଳର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 11

उच्छिष्टभागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः । विकिरेण प्रदत्तेन ते तृप्तिं यांति चाखिलाः

ଦର୍ଭ ଘାସ ଉପରେ ଯେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟର ବିକିରଣ କରାଯାଏ, ସେହି ତାଙ୍କର ନିୟତ ଭାଗ; ସେହି ବିକିରଣ-ଅର୍ପଣରେ ସମସ୍ତେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 12

यत्किंचिन्मंत्रहीनं वा कालहीनमथापि वा । विधिहीनं च संपूर्णं दक्षिणायां तु तद्भवेत्

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯାହା କିଛି ମନ୍ତ୍ରହୀନ, କାଳହୀନ କିମ୍ବା ବିଧିହୀନ ହୁଏ—ସେ ସବୁ ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

Verse 13

तस्मान्न दक्षिणाहीनं श्राद्धं कार्यं विपश्चिता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनश्च यः

ଏହେତୁ ପିତୃମାନଙ୍କର ଓ ନିଜର ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ତୃପ୍ତି ଇଚ୍ଛୁକ ଜ୍ଞାନୀ ଦକ୍ଷିଣାହୀନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 14

दक्षिणारहितं श्राद्धं यथैवोषरवर्षितम् । यथा तमसि नृत्यं च गीतं वा बधिरस्य च

ଦକ୍ଷିଣାରହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଉଷର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବର୍ଷା ପରି; ଅନ୍ଧକାରରେ ନୃତ୍ୟ ପରି; କିମ୍ବା ବଧିର ପାଇଁ ଗୀତ ପରି।

Verse 15

श्राद्धं दत्त्वा च युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत् । न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामांतरकं व्रजेत्

ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନ କରି ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ରହିବା ଉଚିତ; ସେଦିନ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରିବା ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଯିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 16

श्राद्धभुग्रमणीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति । तं मासं पितरस्तस्य जायंते वीर्यभोजिनः

ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି ସେହି ଦିନେ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ କରେ, ସେ ଦୋଷଭାଗୀ ହୁଏ; ସେହି ମାସ ଭରି ତାହାର ପିତୃମାନେ ତାହାର ବୀର୍ୟକୁ ଆହାର କରନ୍ତି—ଏମିତି କୁହାଯାଏ।

Verse 17

श्राद्धभुक्छ्राद्धदाता च यः सेवयति मैथुनम् । तस्य संवत्सरं यावत्पितरः शुक्रभोजिनः । प्रभवंति न संदेह इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାତା—ଯେ କେହି ମୈଥୁନ କରେ, ତାହାର ପିତୃମାନେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଶୁକ୍ରକୁ ଆହାର କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏହା ହେଉଛି ବୈଦିକ ଶ୍ରୁତି।

Verse 18

श्राद्धे भुक्त्वाथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं कुरुतेल्पधीः । स्वाध्यायं पितरस्तस्य यावत्संवत्सरं नृप । व्यर्थश्राद्धफलाः संतः पीड्यंते क्षुत्पिपासया

ହେ ନୃପ! ଯେ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରି କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇ ପୁଣି ଅବିବେକରେ (ବିଧିଭ୍ରଷ୍ଟ ଭାବେ) ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ତାହାର ପିତୃମାନେ ପୂରା ଏକ ବର୍ଷ ସେହି ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 19

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं मानवाधमः । ग्रामातरं प्रयात्यत्र तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରି କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇ, ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଅଧମ ମଣିଷର ସେହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାଏ।

Verse 20

ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं समायाते निमंत्रणे । अथ भुंक्ते च यो मोहात्स प्रयाति ह्यधोगतिम्

ନୂତନ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଆସିଥିବା ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେ ମୋହବଶେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଧୋଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 21

यजमानेन च तथा न कार्यं भोजनं परम् । कुर्वंति ये नराः सर्वे ते यांति नरकं ध्रुवम्

ଯଜମାନ (ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା) ତାହା ପରେ ଅନ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେମାନେ ଏପରି କରନ୍ତି ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 22

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा श्राद्धं यो युद्धमाचरेत् । असंदिग्धं हि तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतं नयेत्

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରି କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇ ପରେ ଯେ କେହି ଯୁଦ୍ଧ/କଳହ କରେ, ସେ ମୂଢ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିଦିଏ।

Verse 23

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत् । श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते

ଏହେତୁ, ହେ ମହୀପତେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୋଜୀ ଓ ଯଜମାନ (କର୍ତ୍ତା) ଦ୍ୱାରା।

Verse 218

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धनियमवर्णनंनामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପରେ ‘ଶ୍ରାଦ୍ଧନିୟମବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ 218ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।