Adhyaya 167

Verse 1

सूत उवाच । गाधेस्तु याऽथ पत्नी च प्राशनाच्चरु कस्य वै । सापि गर्भं दधे तत्र वासरे मन्त्रतः शुभा

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଶୁଭଜନମାନେ, ଗାଧିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ଚରୁ ପ୍ରାଶନ କରି, ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ସେହି ଶୁଭ ଦିନେଇ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 2

सा च गर्भसमोपेता यदा जाता द्विजोत्तमाः । तीर्थयात्रापरा साध्वी जाता व्रतपरायणा

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ସେ ଯେତେବେଳେ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ, ସେହି ସାଧ୍ବୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ, ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହେଲେ।

Verse 3

वेदध्वनिर्भवेद्यत्र तत्र हर्षसमन्विता । पुलकांचितसर्वांगी सा शुश्राव च सर्वदा । त्यक्त्वा राज्योचितान्सर्वानलंकारान्सुखानि च

ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ବେଦଧ୍ୱନି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଉଁଠାକୁ ସେ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଯାଉଥିଲେ; ସମଗ୍ର ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇଉଠୁଥିଲା, ଏବଂ ସେ ସଦା ଶ୍ରବଣ କରୁଥିଲେ—ରାଜ୍ୟୋଚିତ ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ଓ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି।

Verse 4

अथ सापि द्विजश्रेष्ठा दशमे मासि संस्थिते । सुषुवे सुप्रभं पुत्रं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्

ତାପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦଶମ ମାସ ଆସିଲେ ସେହି ମହାନାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ତେଜ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଆବୃତ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁତ୍ରକୁ ପ୍ରସବ କଲେ।

Verse 5

विश्वामित्रस्तथा ख्यातस्त्रैलोक्ये सचरा चरे । ववृधे स महाभागो नित्यमेवाधिकं नृणाम्

ଏହିପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତ୍ରିଲୋକରେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ ନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ଅଧିକାଧିକ ଗୌରବଶାଳୀ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ।

Verse 6

शुक्लपक्षं समासाद्य तारापतिरिवांबरे । यदासौ यौवनोपेतः संजातो द्विजसत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମମାନେ! ଯେପରି ଆକାଶରେ ତାରାପତି ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ଯୌବନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 7

राज्यक्षमस्तदा राज्ये गाधिना स नियोजितः । अनिच्छमानः स्वं राज्यं पितृपैतामहं महत्

ରାଜ୍ୟ ଧାରଣରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ଗାଧି ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ପିତୃ–ପୈତାମହୀୟ ସେଇ ମହାରାଜ୍ୟକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ।

Verse 8

वेदाध्ययनसंपन्नो नित्यं च पठते हि सः । ब्राह्मणोचितमार्गेण गच्छमानो दिवानिशम्

ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେ ନିତ୍ୟ ପାଠ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ଦିନରାତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ମାର୍ଗରେ ଚାଲି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ।

Verse 9

संस्थाप्याथ सुतं राज्ये बभूव वनगोचरः । सकलत्रो महाभागो वानप्रस्थाश्रमे रतः

ତାପରେ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ବନବାସୀ ହେଲେ; ପତ୍ନୀସହିତ ସେଇ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ରତ ହେଲେ।

Verse 10

विश्वामित्रोऽपि राज्यस्थो द्विजसंपूजने रतः । द्विजैः सर्वैश्चचाराथ स्नानजाप्यपरायणः

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ଥାଇ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପୂଜା-ସତ୍କାରରେ ରତ ଥିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ସ୍ନାନବିଧି ଓ ଜପରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 11

कस्यचित्त्वथ कालस्य पापर्द्धिं समुपागतः । प्रविवेश वनं रौद्रं नानामृगसमाकुलम्

କେତେକ ସମୟରେ ସେ ପାପବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ମୃଗରେ ଆକୁଳ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 12

जघान स वने तत्र वराहान्संबरान्गजान् । तरक्षांश्च रुरून्खड्गानारण्यान्महिषांस्तथा

ସେ ତତ୍ର ସେଇ ବନରେ ବରାହ, ଶମ୍ବରମୃଗ, ଗଜ, ତଥା ତରକ୍ଷ, ରୁରୁ, ଖଡ୍ଗମୃଗ ଓ ଅରଣ୍ୟ-ମହିଷମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲା।

Verse 13

सिंहान्व्याघ्रान्महासर्पाञ्छरभांश्च द्विजोत्तमाः । मृगयासक्तचित्तः स भ्रममाणो महावने

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ମୃଗୟାରେ ଆସକ୍ତଚିତ୍ତ ହୋଇ ସେ ମହାବନରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲା—ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ମହାସର୍ପ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶରଭମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।

Verse 14

मध्याह्नसमये प्राप्ते वृषस्थे च दिवाकरे । क्षुत्पिपासापरिश्रांतो विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ଆସିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଷରାଶିରେ ସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ।

Verse 15

आससादाश्रमं पुण्यं वसिष्ठस्य महात्मनः । वसिष्ठोऽपि समालोक्य विश्वामित्रं नृपो त्तमम्

ସେ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଏବଂ ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ—ରାଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ—ଦେଖି।

Verse 16

निजाश्रमे तु संप्राप्तं सानन्दं सम्मुखो ययौ । दत्त्वा तस्मै तदार्घ्यं च मधुपर्कं च भूभुजे

ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ସେ ଆସିଥିବା ଜାଣି ବସିଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ମଧୁପର୍କ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 17

अब्रवीच्च ततो वाक्यं स्वागतं ते महीपते । वद कृत्यं करोम्येव गृहायातस्य यच्च ते

ତେବେ ସେ କହିଲେ—“ହେ ମହୀପତେ, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ମୋ ଗୃହକୁ ଆସିଥିବା ତୁମର ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି କହ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି।”

Verse 18

विश्वामित्र उवाच । मृगयायां परिश्रांतः पिपासाव्याकुलेन्द्रियः । पानार्थमिह संप्राप्त आश्रमे ते मुनीश्वर

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—“ମୃଗୟାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଛି; ପିଆସରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାକୁଳ। ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ପାନାର୍ଥେ ଜଳ ପାଇଁ ତୁମ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଛି।”

Verse 19

तत्पीतं शीतलं तोयं वितृष्णोऽहं व्यवस्थितः । अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्येन गच्छामि मंदिरम्

“ସେଇ ଶୀତଳ ଜଳ ପାନ କରି ମୋର ପିଆସ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଛି, ମୁଁ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଅନୁଜ୍ଞା ଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୋ ନିବାସକୁ ଯାଇପାରିବି।”

Verse 20

वसिष्ठ उवाच । मध्याह्न समयो रौद्रः सूर्योऽतीव सुतापदः । तत्कृत्वा भोजनं राजन्नपराह्णे व्यवस्थिते । गन्तासि निजमावासं भुक्त्वान्नं मम चाश्रमे

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ଭୟଙ୍କର; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାପ ଦେଉଛି। ତେଣୁ, ହେ ରାଜନ, ଭୋଜନ କର। ଅପରାହ୍ନ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରି ତୁମେ ନିଜ ଆବାସକୁ ଯିବ।”

Verse 21

राजोवाच । चतुरंगेण सैन्येन मृगयामहमागतः

ରାଜା କହିଲେ—“ମୁଁ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା ସହିତ ମୃଗୟାକୁ ଆସିଛି।”

Verse 22

तवाश्रमस्य द्वारस्थं मम सैन्यं व्यवस्थितम् । बुभुक्षितेषु भृत्येषु यः स्वामी कुरुतेऽशनम्

ତୁମ ଆଶ୍ରମର ଦ୍ୱାରଦେଶେ ମୋ ସେନା ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭୁକ୍ତ ଥିଲେ କେଉଁ ସ୍ୱାମୀ ଏକା ଭୋଜନ କରିପାରିବ?

Verse 23

स याति नरकं घोरं त्यज्यते च गुणैर्द्रुतम् । तस्मादाज्ञापय क्षिप्रं मां मुने स्वगृहाय भोः

ଏପରି କରୁଥିବା ଲୋକ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଗୁଣଧର୍ମ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କରେ। ତେଣୁ, ହେ ମୁନି, ଶୀଘ୍ର ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ—ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଉନ୍ତୁ।

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । यदि ते सेवकाः संति द्वारदेशे बुभुक्षिताः । सर्वानिहानय क्षिप्रं तृप्तिं नेष्याम्यहं परम्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯଦି ତୁମ ସେବକମାନେ ଦ୍ୱାରଦେଶେ ଭୁକ୍ତ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପରମ ତୃପ୍ତିକୁ ନେଇଯିବି।

Verse 25

अस्ति मे नन्दिनीनाम कामधेनुः सुशोभना । वांछितं यच्छते सर्वं तपसा पार्थिवोत्तम

ମୋ ପାଖରେ ନନ୍ଦିନୀ ନାମକ ଶୋଭାମୟ କାମଧେନୁ ଅଛି। ତପୋବଳରେ ସେ, ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଦାନ କରେ।

Verse 26

तृप्तिं नेष्यति ते सर्वं सैन्यं पार्थिवसत्तम । तस्मादानीयतां क्षिप्रं पश्य मे धेनुजं फलम्

ସେ, ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ତୃପ୍ତିକୁ ନେଇଯିବ। ତେଣୁ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ—ମୋ ଧେନୁରୁ ଜନିତ ଫଳ ଦେଖ।

Verse 27

तच्छ्रुत्वा चानयामास सर्वं सैन्यं महीपतिः । स्नातश्च कृतजप्यश्च सन्तर्प्य पितृदेवताः

ଏହା ଶୁଣି ମହୀପତି ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଆଣିଲେ। ସ୍ନାନ କରି, ଜପ ସମାପ୍ତ କରି, ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରି, ଯଥାବିଧି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 28

ब्राह्मणान्वाचयित्वा च सिंहासनसमाश्रितः । एतस्मिन्नंतरे धेनुः समाहूता च नंदिनी

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରପାଠ କରାଇ ସେ ସିଂହାସନରେ ଆସୀନ ହେଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ନନ୍ଦିନୀ ନାମକ ଧେନୁକୁ ଡାକାଗଲା।

Verse 29

वसिष्ठेन समाहूता विश्वामित्रपुरःस्थिता । अब्रवीच्च तता वाक्यं वसिष्ठमृषि सत्तमम्

ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ସେ ଆସି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା। ପରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲା।

Verse 30

आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि प्रशाधि माम्

ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କୃପାକରି ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 31

वसिष्ठ उवाच । पादप्रक्षालनाद्यं तु कुरुष्व वचनान्मम । विश्वामित्रस्य राजर्षेर्यावद्भोजनसंस्थितिम्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ମୋ ବଚନାନୁସାରେ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଆଦି ଉପଚାର କର; ରାଜର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଭୋଜନ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେବା କର।

Verse 32

खाद्यैः सर्वैस्तथा लेह्यैश्चोष्यैः पेयैः पृथविधैः । कुरुष्व तृप्तिपर्यन्तं ससैन्यस्य महीपतेः । अश्वानां च गजानां च घासादिभिर्यथाक्रमम्

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଲେହ୍ୟ, ଚୋଷ୍ୟ ଓ ନାନାବିଧ ପେୟ ଦ୍ୱାରା—ସେନାସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଜନ କରାଅ; ଏବଂ ଅଶ୍ୱ ଓ ଗଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ଘାସ ଆଦି ଚାରା ଦିଅ।

Verse 33

सूत उवाच । बाढमित्येव साप्युक्त्वा ततस्तत्ससृजे क्षणात् । यत्प्रोक्तं तेन मुनिना भृत्यानां चायुतं तथा

ସୂତ କହିଲେ—“ବାଢମ୍” (ତଥାସ୍ତୁ) ବୋଲି କହି ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେହି ମୁନି ଯାହା କହିଥିଲେ ତାହା ସବୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା; ଏବଂ ଦଶହଜାର ସେବକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 34

ततस्ते सर्वमादाय भृत्या भोज्यं ददुस्तथा । एकैकस्य पृथक्त्वेन प्रतिपत्तिपुरःसरम्

ତାପରେ ସେ ସେବକମାନେ ସବୁକିଛି ନେଇ ଭୋଜନ ପରିବେଶନ କଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍, ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ଓ ଉଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ।

Verse 35

एवं तया क्षणेनैव तृप्तिं नीतो महीपतिः । ससैन्यः सपरीवारो गजोष्ट्राश्वैर्वृषैः सह

ଏଭଳି ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ରାଜାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲା—ସେନା ଓ ପରିବାର ସହିତ, ଏବଂ ଗଜ, ଉଷ୍ଟ୍ର, ଅଶ୍ୱ ଓ ବୃଷଭମାନଙ୍କ ସହ।

Verse 36

ततस्तु कौतुकं दृष्ट्वा विश्वामित्रो महीपतिः । सामात्यो विस्म याविष्टो मन्त्रयामास च द्विजाः

ତାପରେ ସେହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କୌତୁକ ଦେଖି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିସ୍ମୟାବିଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ସେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ସହ ପରାମର୍ଶ କଲେ।

Verse 37

अहो चित्रमहो चित्रं ययाऽकस्माद्वरूथिनी । तृप्तिं नीतेयमस्माकं क्षुत्पिपासासमाकुला

ଆହୋ, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—କେତେ ମହାଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହଠାତ୍ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଆମର ଏହି ସମଗ୍ର ସେନା ତୃପ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 38

तस्मात्संनीयतामेषा स्वगृहं धेनुरुत्तमा । किं करिष्यति विप्रोऽयं निर्भृत्यो वनसंस्थितः

ଏହେତୁ ଏହି ଉତ୍ତମ ଧେନୁକୁ ଆମ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଅ। ସେବକବିହୀନ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବନରେ ବସୁଛି—ତାଙ୍କୁ ଏହାର କି ପ୍ରୟୋଜନ?

Verse 39

ततो वसिष्ठमाहूय वाक्यमेतदुवाच सः । नंदिनी दीयतां मह्यं किं करिष्यसि चानया

ତାପରେ ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି ଏହି କଥା କହିଲା—“ନନ୍ଦିନୀକୁ ମୋତେ ଦିଅ; ତୁମେ ଏହାକୁ ନେଇ କଣ କରିବ?”

Verse 40

त्वमेको वनसंस्थस्तु निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । अथवा तव दास्यामि व्ययार्थे मुनिसत्तम । वरान्ग्रामांश्च हस्त्यश्वानन्यांश्चापि यथेप्सितान्

ତୁମେ ଏକାକୀ ବନରେ ବସୁଛ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ଓ ପରିଗ୍ରହଶୂନ୍ୟ। ନହେଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ବ୍ୟୟାର୍ଥେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଗ୍ରାମ, ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବି।

Verse 41

वसिष्ठ उवाच । होमधेनुरियं राजन्नस्माकं कामदोहिनी । अदेया गौर्महाराज सामान्यापि द्विजन्मनाम्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ଆମର ହୋମଧେନୁ, କାମନା ପୂରଣକାରିଣୀ। ହେ ମହାରାଜ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଗାଈ ମଧ୍ୟ ଦାନଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।”

Verse 42

किं पुनर्नंदिनी यैषा सर्वकामप्रदायिनी । अपरं शृणु राजेंद्र स्मृतिवाक्यमनुत्तमम्

ତେବେ ସର୍ବକାମପ୍ରଦାୟିନୀ ଏହି ନନ୍ଦିନୀ ବିଷୟରେ ତ ଆଉ କେତେ ଅଧିକ! ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଆଗକୁ ସ୍ମୃତିର ଅନୁତ୍ତମ ବାକ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 43

गवां हि विक्रयार्थे च यदुक्तं मनुना स्वयम् । गवां विक्रयजं वित्तं यो गृह्णाति द्विजोत्तमः

ଗାଈ ବିକ୍ରୟ ବିଷୟରେ ମନୁ ସ୍ୱୟଂ ଯାହା କହିଛନ୍ତି—ଗାଈ ବେଚି ମିଳିଥିବା ଧନ ଯେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଘୋର ଦୋଷର ଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 44

अन्त्यजः स परिज्ञेयो मातृविक्रयकारकः । तस्मान्नाहं प्रदास्यामि नन्दिनीं तां महीपते

ଯେ ମାତୃବିକ୍ରୟକାରୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ମାଆକୁ ବେଚେ, ସେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ହେ ମହୀପତେ, ମୁଁ ସେଇ ନନ୍ଦିନୀକୁ ଦେବି ନାହିଁ।

Verse 45

न साम्ना नैव भेदेन न दानेन कथंचन । न दण्डेन महाराज तस्माद्गच्छ निजालयम्

ନ ସାମ ଦ୍ୱାରା, ନ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା, କୌଣସି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ମହାରାଜ; ତେଣୁ ନିଜ ଆଳୟକୁ ଫେରିଯାଅ।

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । यत्किंचिद्विद्यते रत्नं पार्थिवस्य क्षितौ द्विज । तत्सर्वं राजकीयं स्यादिति वित्तविदो विदुः

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ, ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟଭୂମିରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଯେ କିଛି ରତ୍ନ-ଧନ ରହିଛି, ସେ ସବୁ ରାଜକୀୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ନୀତି ଓ ଅର୍ଥବିଦ୍ ଲୋକେ କହନ୍ତି।

Verse 47

रत्नभूता ततो धेनुर्ममेयं नंदिनी स्थिता । दण्डेनापि ग्रहीष्यामि साम्ना यच्छसि नो यदि

ଏହି ଧେନୁ ରତ୍ନସ୍ୱରୂପା; ଏହି ନନ୍ଦିନୀ ମୋର ଅଟେ। ଯଦି ଶାନ୍ତ ବଚନରେ ତୁମେ ନ ଦେବ, ତେବେ ଦଣ୍ଡବଳରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିବି।

Verse 48

एवमुक्त्वा वसिष्ठं स विश्वामित्रो महीपतिः । आदिदेश ततो भृत्यान्नदिनीयं प्रगृह्यताम्

ଏଭଳି କହି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧି ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—“ନନ୍ଦିନୀକୁ ଧରି ନେଇଯାଅ।”

Verse 49

अथ सा भृत्यवर्गेण नीयमाना च नंदिनी । हन्यमाना प्रहारैश्च पाषाणैर्लकुटैरपि

ତେବେ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦଳ ନନ୍ଦିନୀକୁ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ; ପ୍ରହାରରେ ସେ ପୀଡିତ ହେଲା, ପଥର ଓ ଲାଠିରେ ମଧ୍ୟ ମାଡ଼ ଖାଇଲା।

Verse 50

अश्रुपूर्णेक्षणा दीना प्रहारैर्जर्जरीकृता । कृच्छ्रादुपेत्य तं प्राह वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

ଲୁହଭରା ଚକ୍ଷୁରେ, ଦୀନ ହୋଇ, ପ୍ରହାରରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ସେ କଷ୍ଟରେ ନିକଟକୁ ଆସି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 51

किं दत्तास्मि मुनिश्रेष्ठ त्वयाहं चास्य भूपतेः । येन मां कालयंत्यस्य पुरुषाः स्वामिनो यथा

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ କି ମୋତେ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଦେଇଛନ୍ତି? ସେହିପାଇଁ କି ତାଙ୍କ ଲୋକେ ମୋତେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ପରି ହାଙ୍କୁଛନ୍ତି?

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । न त्वां यच्छाम्यहं धेनो प्राणत्यागेऽपि संस्थिते । तद्रक्षस्व स्वयं धेनो आत्मानं मत्प्रभावतः

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ଧେନୁ, ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗର ଅବସ୍ଥା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ ହେ ଧେନୁ, ମୋ ତପୋବଳର ପ୍ରଭାବରେ ବଳବତୀ ହୋଇ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 53

एवमुक्ता तदा धेनुर्वसिष्ठेन महात्मना । कोपाविष्टा ततश्चक्रे हुंकारान्दारुणांस्तथा

ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ଧେନୁ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ପରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ହୁଂକାର ଧ୍ୱନି କଲା।

Verse 54

तस्या हुंकारशब्दैश्च निष्क्रांताः सायुधा नराः । शबराश्च पुलिंदाश्च म्लेच्छाः संख्याविवर्जिताः

ତାହାର ହୁଂକାର ଶବ୍ଦରୁ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପୁରୁଷମାନେ ବାହାରିଲେ—ଶବର ଓ ପୁଲିନ୍ଦମାନେ ସହ—ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାତୀତ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ।

Verse 55

तैश्च भृत्या हताः सर्वे विश्वामित्रस्यभूपतेः । ततः कोपाभिभूतोऽसौ विश्वामित्रो महीपतिः

ସେହି ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭୃତ୍ୟ-ସେବକ ହତ ହେଲେ। ତାପରେ ସେହି ମହୀପତି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହେଲେ।

Verse 56

सज्जं कृत्वा स्वसैन्यं तु चतुरंगं प्रकोपतः । युद्धं चक्रे च तैः सार्धं मरणे कृतनिश्चयः

କ୍ରୋଧରେ ସେ ନିଜ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନାକୁ ସଜ୍ଜ କଲେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 57

अथ ते सैनिका स्तस्य ते गजास्ते च वाजिनः । पश्यतो निहताः सर्वे पुरुषैर्धेनुसंभवैः

ତେବେ ତାହାର ସେନା—ତାହାର ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ—ସେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଗୋ-ସମ୍ଭବ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ନିହତ ହେଲେ।

Verse 58

विश्वामित्रं परित्यज्य शेषं सर्वं निपातितम् । तं दृष्ट्वा वेष्टितं म्लेच्छैर्यु ध्यमानं महीपतिम्

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେମାନେ ପତିତ କଲେ। ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ଘେରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି—

Verse 59

कृपां कृत्वा वसिष्ठस्तु नन्दिनीमिदमब्रवीत् । रक्ष नंदिनि भूपालं म्लेच्छैरेतैः समावृतम्

କୃପା କରି ବସିଷ୍ଠ ନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ନନ୍ଦିନୀ, ଏହି ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ଘେରିଥିବା ଏହି ଭୂପାଳଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।”

Verse 60

राजा हि यत्नतो रक्ष्यो यत्प्रसादादिदं जगत् । सन्मार्गे वर्तते सर्वं न चामार्गे प्रवर्तते

ରାଜାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯତ୍ନରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି ଜଗତ୍ ଧାରିତ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ସନ୍ମାର୍ଗେ ଚାଲନ୍ତି, ଅମାର୍ଗେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 61

ततस्तु नंदिनीं यावन्निषेधयितुमागताम् । विश्वामित्रोऽसिमुद्यम्य प्रहर्तुमुपचक्रमे

ତେବେ ନନ୍ଦିନୀ ତାଙ୍କୁ ନିଷେଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତଳୱାର ଉଠାଇ ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 62

वसिष्ठोऽपि समालोक्य वध्यमानां च तां तदा । बाहुं संस्तंभयामास खड्गं तस्य च भूपतेः

ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ତାକୁ ବଧ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ରାଜାଙ୍କର ବାହୁ ଓ ତାଙ୍କ ଖଡ୍ଗ—ଦୁହେଁକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କଲେ।

Verse 63

अथ वैलक्ष्यमापन्नो विश्वामित्रो महीपतिः । प्रोवाच व्रीडया युक्तो वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

ତାପରେ ଲଜ୍ଜାରେ ଆବୃତ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଶର୍ମସହିତ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 64

रक्ष मां त्वं मुनिश्रेष्ठ वध्यमानं सुदारुणैः । म्लेच्छैः कुरुष्व मे बाहुं स्तम्भेन तु विवर्जितम्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! କ୍ରୂର ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଉଥିବା ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ମୋ ବାହୁକୁ ସ୍ତମ୍ଭ-ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।

Verse 65

ममापराधात्संनष्टं सर्वं सैन्यमनन्तकम् । तस्माद्यास्याम्यहं हर्म्यं न युद्धेन प्रयोजनम्

ମୋ ନିଜ ଅପରାଧରୁ ମୋର ସମଗ୍ର ଅନନ୍ତସଦୃଶ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା; ତେଣୁ ମୁଁ ହର୍ମ୍ୟକୁ ଫେରିଯିବି—ଯୁଦ୍ଧର କୌଣସି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ।

Verse 66

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । न तिष्ठति चिरं युद्धे यथाहं मदगर्वितः

ଯେ ଦୁର୍ବିନୀତ, ସେ ଶ୍ରୀ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ—ମଦ-ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ମୋ ପରି।

Verse 67

सूत उवाच । एवमुक्तो वसिष्ठस्तु विश्वामित्रेण भूभुजा । चकार तं भुजं तस्य स्तंभदोषविवर्जितम्

ସୂତ କହିଲେ—ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ଭୁଜକୁ ପୁନଃ ସୁସ୍ଥ କରି, ସ୍ତମ୍ଭଦୋଷ (ପକ୍ଷାଘାତ) ରହିତ କଲେ।

Verse 68

अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं विधाय स शुभं करम् । गच्छ राजन्विमुक्तोऽसि स्तंभदोषेण वै मया

ତାଙ୍କର ହାତକୁ ଶୁଭ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବସିଷ୍ଠ ମୃଦୁ ହାସ ସହ କହିଲେ—“ଯାଅ, ରାଜନ! ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ତମ୍ଭଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛି।”

Verse 69

माकार्शीर्ब्राह्मणैः सार्धं विरोधं भूय एव हि । अनुज्ञातः स तेनाथ विश्वामित्रो महीपतिः

“ପୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରିବ ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଅନୁମତି ପାଇ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 71

प्रलापमकरोत्तत्र बाष्पपर्याकुलेक्षणः । धिग्बलं क्षत्रियाणां च धिग्वीर्यं धिक्प्रजीवितम्

ସେଠାରେ ଅଶ୍ରୁବିହ୍ୱଳ ନୟନରେ ସେ ବିଳାପ କଲା—“ଧିକ୍ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ବଳ! ଧିକ୍ ବୀର୍ୟ! ଧିକ୍ ଏହି କେବଳ ପ୍ରାଣଧାରଣ!”

Verse 72

श्लाघ्यं ब्रह्मबलं चैकं ब्राह्म्यं तेजश्च केवलम्

ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମବଳ; ପରମ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ ତେଜ।

Verse 74

एतत्कर्म मया कार्यं यथा स्याद्ब्रह्मजं बलम् । त्यक्त्वा चैव निजं राज्यं चरिष्यामि महत्तपः । एवं स निश्चयं कृत्वा राज्ये संस्थाप्य वै सुतम् । नाम्ना विश्वसहं ख्यातं प्रजगाम तपोवनम्

“ଏହି କର୍ମ ମୋତେ କରିବାକୁ ହେବ, ଯେପରି ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଜନ୍ୟ ବଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଉ। ନିଜ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ ମହାତପ କରିବି।” ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି ‘ବିଶ୍ୱସହ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ପୁତ୍ରକୁ ସିଂହାସନେ ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ତପୋବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 167

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜ୍ୟପରିତ୍ୟାଗ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ୧୬୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।