Adhyaya 195

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शूद्री च ब्राह्मणी चापि ये त्वया परिकीर्तिते । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ଯେ ଶୂଦ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ (ତୀର୍ଥ) ବିଷୟରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଦୁଇଟି ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ଅନୁତ୍ତମ ତୀର୍ଥଦ୍ୱୟ।

Verse 2

तत्कथं तत्र संजातं केन वा तद्विनिर्मितम् । एतच्च सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते

ସେଠାରେ ତାହା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ କାହା ଦ୍ୱାରା ତାହା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା? ହେ ମହାମତେ, ଏ ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

पादुकाभ्यां समुत्पत्तिः श्रुताऽस्माभिः पुरा तव । वद तच्चापि माहात्म्यं ताभ्यां चैव समुद्भवम्

ଆମେ ପୂର୍ବେ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲୁ ଯେ ସେଇ ଦୁଇ ପାଦୁକା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏକ ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟିଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଯାହା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 4

सूत उवाच । पुरासीन्नागरो विप्रश्छांदोग्य इति विश्रुतः । यस्याऽन्वयेऽपि विप्रेन्द्राश्छान्दोग्या इति विश्रुताः

ସୂତ କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ‘ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ନାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ‘ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲେ।

Verse 5

सामवेदविदस्तस्य गृहस्थाश्रमधर्मिणः । पश्चिमे वयसि प्राप्ते कन्या जाता सुशोभना

ସେ ସାମବେଦବିଦ୍ ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ। ପଶ୍ଚିମ ବୟସ୍‌ (ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା) ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଘରେ ଏକ ଅତି ସୁଶୋଭନା କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା।

Verse 6

सर्वैरपि गुणैर्युक्ता सर्वलक्षण लक्षिता । सप्तरक्ता त्रिगंभीरा पञ्चसूक्ष्माऽबृहत्कटिः

ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ଲକ୍ଷିତ ଥିଲା—ସପ୍ତରକ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟଯୁକ୍ତା, ତ୍ରିଗମ୍ଭୀରା, ପଞ୍ଚସୂକ୍ଷ୍ମ ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା, ଏବଂ ଅବୃହତ୍ କଟି (ଅପ୍ରଶସ୍ତ କମର) ଥିଲା।

Verse 7

पद्मपत्रविशालाक्षी लंबकेशी सुशोभना । बिंबोष्ठी ह्रस्वलोमा च पूर्णचन्द्रसमप्रभा

ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ବିଶାଳ, କେଶ ଦୀର୍ଘ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଶୋଭନା; ତାହାର ଓଷ୍ଠ ବିମ୍ବଫଳ ସଦୃଶ, ଦେହରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହ୍ରସ୍ୱ ରୋମ, ଏବଂ ତାହାର କାନ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଥିଲା।

Verse 8

तस्या नाम पिता चक्रे ब्राह्मणीति द्विजोत्तमाः । यस्मात्सा ब्राह्मणैर्दत्ता मण्डपान्ते सुपूजितैः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ତାହାର ପିତା ତାହାର ନାମ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣୀ’ ରଖିଲେ; କାରଣ ସୁପୂଜିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଣ୍ଡପାନ୍ତରେ ତାହାକୁ ଦତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

Verse 9

पश्चिमे वयसि प्राप्ते अपत्यरहितस्य च । ववृधे सा च तन्वङ्गी चन्द्रलेखा यथा तथा

ସେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପତ୍ୟରହିତ ଥିଲେ; ତେବେ ସେଇ ତନ୍ୱଙ୍ଗୀ କନ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରଲେଖା ପରି ଧୀରେଧୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

Verse 10

शुक्लपक्षे तु संप्राप्ते जनलोचनतुष्टिदा । यस्मिन्नहनि संजाता छान्दोग्यस्य महात्मनः । आनर्ताधिपतेस्तस्मिंस्तादृग्रूपा सुताऽभवत्

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆସିଲାବେଳେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନୟନକୁ ତୃପ୍ତ କରୁଥିବା ସେ କନ୍ୟା ମହାତ୍ମା ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ସେହି ଦିନେ ଜନ୍ମିଲା; ଏବଂ ଆନର୍ତ୍ତାଧିପତିଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପବତୀ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 11

यस्याः कायप्रभौघेण सर्वं तत्सूतिकागृहम् । निशागमेऽपि संजातं रत्नौघैरिव सुप्रभम् । ततस्तस्याः पिता नाम चक्रे रत्नवतीति च

ତାହାର ଦେହପ୍ରଭାର ପ୍ରବାହରେ, ରାତି ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସୂତିକାଗୃହ ରତ୍ନରାଶି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଉଠିଲା। ତେଣୁ ପିତା ତାଙ୍କର ନାମ ‘ରତ୍ନବତୀ’ ରଖିଲେ।

Verse 12

अथ सख्यं समापन्ना ब्राह्मण्या सह सा शुभा । नैरन्तर्येण ताभ्यां च वियोगो नैव जायते

ତାପରେ ସେ ଶୁଭା କନ୍ୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ସହ ସଖ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲା; ନିରନ୍ତର ସଙ୍ଗରେ ଥିବାରୁ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବି ବିୟୋଗ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 13

एकाशनं तथा शय्या एकान्नेन च भोजनम् । अष्टमेऽब्दे च संजाते पिता तस्या द्विजोत्तमाः

ସେମାନଙ୍କର ଆସନ ଏକ, ଶୟ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏକ; ଏକେ ଅନ୍ନରେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ତାହାର ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷ ଆସିଲାବେଳେ ତାହାର ପିତା (ତାହାର ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ) ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 14

विवाहं चिन्तयामास प्रदानाय वरे तथा । सा ज्ञात्वा चेष्टितं तस्य पितुर्दुःखसमन्विता

ସେ ତାହାର ବିବାହ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଯୋଗ୍ୟ ବରଙ୍କୁ ଦେଇ କନ୍ୟାଦାନ କରିବାକୁ ଠାରୁ କଲେ। ପିତାଙ୍କ ଏହି ଇଚ୍ଛା ଜାଣି ସେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।

Verse 15

सख्या वियोगभीता च प्रोचे रत्नवती तदा । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना बाष्पगद्गदया गिरा

ତେବେ ସଖୀଠାରୁ ବିୟୋଗର ଭୟରେ ରତ୍ନବତୀ କହିଲା—ଲୋଚନ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୀନ ହୋଇ, ବାଷ୍ପରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ।

Verse 16

सखि तातो विवाहं मे प्रकरिष्यति सांप्रतम् । विवाहितायाश्च सख्यं न भविष्यति कर्हिचित्

“ସଖି, ମୋ ପିତା ଏବେଇ ମୋ ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଛନ୍ତି। ବିବାହିତ ହେଲେ ଆମ ସଖ୍ୟ କେବେବି ପୁଣି ପୂର୍ବପରି ରହିବ ନାହିଁ।”

Verse 17

वज्रपातोपमं वाक्यं तस्याः श्रुत्वा सखी च सा । रुरोद कण्ठमाश्लिष्य स्नेहव्याकुलितेन्द्रिया

ତାହାର ବଜ୍ରପାତ ସମ ଵାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ସଖୀ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କାନ୍ଦିଲା; ସ୍ନେହରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।

Verse 18

अथ तद्रुदितं श्रुत्वा माता तस्या मृगावती । ससंभ्रमा समागत्य वाक्यमेतदुवाच ह

ତାପରେ ସେଇ କାନ୍ଦଣା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ମାତା ମୃଗାବତୀ ଆତୁରତାରେ ସେଠାକୁ ଆସି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 19

किमर्थं रुद्यते पुत्रि केन ते विप्रियं कृतम् । करोमि निग्रहं येन तस्याद्यैव दुरात्मनः

“ପୁତ୍ରୀ, କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛୁ? କିଏ ତୋତେ ଅପ୍ରିୟ କରିଛି? କହ, ଯେପରି ଆଜିହିଁ ସେ ଦୁରାତ୍ମାକୁ ମୁଁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରିବି।”

Verse 21

अनया रहिताहं च न जीवामि कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देवि प्ररोदिमि सुदुःखिता

ତାହା ବିନା ମୁଁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଜୀବିତ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛି।

Verse 22

मृगावत्युवाच । यद्येवं पुत्रि यत्र त्वं प्रयास्यसि पतेर्गृहे । तस्य राज्ञस्तु यो विप्रः पौरोहित्ये व्यवस्थितः

ମୃଗାବତୀ କହିଲେ—ଯଦି ଏମିତି, ଝିଅ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବ, ସେଠାରେ ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜପୁରୋହିତ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 23

तस्य पुत्राय दास्यामि सखीमेनां तव प्रियाम् । तत्रापि येन ते संगो भविष्यत्यनया सह

ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟ ସଖୀକୁ ସେଇ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଇଦେବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ତାଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ ରହିବ।

Verse 24

एवमुक्त्वा ततो राज्ञी छादोग्यं द्विजसत्तमम् । समानीयाब्रवीदेनं विनयावनता स्थिता

ଏଭଳି କହି ରାଣୀ ପରେ ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି ଆଣି, ବିନୟରେ ନମି ଦାଁଡ଼ି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 26

तथा तव सुतायाश्च सुतेयं मम सुप्रिया । तस्मात्कुरु वचो मह्यं यच्च वक्ष्यामि सुव्रत

ତୁମ ପାଇଁ ଯେପରି ତୁମ ଝିଅ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ଏହି କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋ କଥା ମାନ—ମୁଁ ଯାହା କହିବି ତାହା କର।

Verse 27

यस्य मे दीयते कन्या कदाचिन्नृपतेरियम् । पुरोधास्तस्य यो विप्रस्तस्मै देया निजा सुता

ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଏହି ମୋ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହାର୍ଥେ ଯାହାକୁ ଦେବେ, ତାହାର ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ, ସେହିଠାରେ ମୋ ନିଜ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦେୟ।

Verse 28

येन न स्यान्मिथो भेदस्ताभ्यां द्विजवरोत्तम । एकस्थाने स्थिताभ्यां च प्रसा दात्तव सत्तम

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ତାହାମାନଙ୍କ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ଭେଦ ନ ହେଉ—ଏପରି କୃପା ପ୍ରଦାନ କର; ହେ ସତ୍ତମ, ସେମାନେ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ସହିତ ରହୁନ୍ତୁ।

Verse 29

छांदोग्य उवाच । नागरो नागरं मुक्त्वा योऽन्यस्मै संप्रयच्छति । कन्यकां यः प्रगृह्णाति विवाहार्थं कथंचन

ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ କହିଲେ—ଯେ ନାଗର ନାଗର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟକୁ କନ୍ୟା ଦେଇଥାଏ; କିମ୍ବା ଯେ କେହି ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ ବିବାହାର୍ଥେ କନ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ—

Verse 30

स पंक्तिदूषकः पापान्नागरो न भवेदिह । तस्मान्नाहं प्रदास्यामि कथंचिन्निजकन्यकाम् । अन्यस्मै नागरं मुक्त्वा निश्चयोऽयं मया कृतः

ସେ ପଂକ୍ତିଦୂଷକ ପାପୀ ହୁଏ ଏବଂ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ନାଗର ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ନାଗର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଅନ୍ୟକୁ ଦେବି ନାହିଁ—ଏହା ମୋର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 31

ब्राह्मण्युवाच । नाहं पतिं प्रयास्यामि कुमारी ब्रह्मचारिणी । देया प्रिया सखी यत्र तावद्यास्यामि तत्र च

ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କହିଲା—ମୁଁ କୁମାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ; ମୁଁ ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପ୍ରିୟ ସଖୀ, ଯାହାକୁ ବିବାହରେ ଦିଆଯିବ, ରହିବ—ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିବି।

Verse 32

यदि तात बलान्मह्यं विवाहं त्वं करिष्यसि । विषं वा भक्षयिष्यामि साधयिष्यामि पावकम्

ହେ ତାତ! ଯଦି ତୁମେ ବଳପୂର୍ବକ ମୋର ବିବାହ କରାଇବ, ତେବେ ମୁଁ ବିଷ ଭକ୍ଷଣ କରିବି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।

Verse 33

शस्त्रेण वा हनिष्यामि स्वदेहं तात निश्चयम् । एवं ज्ञात्वा तु तात त्वं यत्क्षमं तत्समाचर

ନହେଲେ, ହେ ତାତ! ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହକୁ ହତ୍ୟା କରିଦେବି। ଏହା ଜାଣି, ହେ ପିତା, ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଉଚିତ ତାହା କର।

Verse 34

सूत उवाच । तस्यास्तं निश्चयं ज्ञात्वा स विप्रो दुःखसंयुतः । स्त्रीहत्यापाप भीतस्तु तां त्यक्त्वा स्वगृहं ययौ

ସୂତ କହିଲେ—ତାହାର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ୟାପାପର ଭୟରେ ତାକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 35

सापि रेमे तया सार्धं रत्नवत्या द्विजोत्तमाः । संहृष्टहृदया नित्यं संत्यक्तपितृसौहृदा

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ସେ ମଧ୍ୟ ରତ୍ନବତୀ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲା; ସଦା ହର୍ଷିତହୃଦୟା, ପିତୃସ୍ନେହବନ୍ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି।

Verse 36

यौवनं सा तु संप्राप्ता रूपेणाप्रतिमा भुवि

କାଳକ୍ରମେ ସେ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା; ଏବଂ ରୂପରେ ପୃଥିବୀରେ ସେ ଅପ୍ରତିମ ହେଲା।

Verse 195

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनंनाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀ-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ପବିତ୍ର ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କନ୍ୟାବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକଶ ପଞ୍ଚାନବେଁଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 258

इयं तव सुता ब्रह्मन्सुताया मम सुप्रिया । न वियोगं सहत्यस्या मुहूर्तमपि भामिनी

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମର ଏହି କନ୍ୟା ମୋ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ସେ ଦୀପ୍ତିମତୀ କନ୍ୟା ତାହାଠାରୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବିୟୋଗ ସହିପାରେ ନାହିଁ।