Adhyaya 171

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । तां शक्तिं व्यर्थतां प्राप्तां ज्ञात्वा कोपसमन्वितः

ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ସମୟରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ଶକ୍ତି ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 2

मुमोच तद्वधार्थाय ब्रह्मास्त्रं सोऽभिमंत्रितम् । तस्य संहितमात्रस्य प्रस्वनः समजायत

ସେହି ବଧାର୍ଥେ ସେ ମନ୍ତ୍ରବଳେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ମୋଚନ କଲେ; ତାହାର ସଂଧାନମାତ୍ରରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 3

ततश्चोल्काः प्रभूताश्च प्रयांति च नभस्तलात् । ततः कुन्ताः शक्तयश्च तोमराः परिघास्तथा

ତେବେ ଆକାଶମଣ୍ଡଳରେ ଅନେକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଲ୍କା ଧାଇଗଲା; ତାପରେ କ୍ରମେ କୁନ୍ତ, ଶକ୍ତି, ତୋମର ଓ ପରିଘ (ଲୋହଦଣ୍ଡ) ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 4

भिंडिपाला गदाश्चैव खड्गाश्चैव परश्वधाः । बाणाः प्रासाः शतघ्न्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः

ଭିଣ୍ଡିପାଳ, ଗଦା, ଖଡ୍ଗ ଓ ପରଶୁ; ବାଣ, ପ୍ରାସ ଏବଂ ଶତଘ୍ନୀ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରଥମେ ଶତଶଃ, ପରେ ସହସ୍ରଶଃ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲା।

Verse 5

वसिष्ठोऽपि परिज्ञाय प्रेषितं गाधिसूनुना । ब्रह्मास्त्रं मृत्यवे तेन शुचिर्भूत्वा ततः परम्

ଗାଧିପୁତ୍ର (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ମୃତ୍ୟୁହେତୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରେରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ବୁଝିଲେ; ପ୍ରଥମେ ଶୁଚି ହୋଇ, ପରେ ତାହାକୁ ଶମନ କରିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 6

इषीकां च समादाय ब्रह्मास्त्रं तत्र योजयन् । अब्रवीद्गाधिपुत्राय स्वस्त्यस्तु तव पार्श्वतः

ଇଷୀକା (ନଳକାଠି) ନେଇ ତାହାରେ ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଯୋଜନ କରି, ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ୱସ୍ତି ରହୁ।”

Verse 7

हन्यतामस्त्रमेतद्धिमम वाक्यादसंशयम् । ततस्तेन हतं तच्च ब्रह्मास्त्रं तत्समुद्भवम्

ସେ କହିଲେ—“ମୋ ବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ହତ ହେଉ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ତାପରେ ସେହି ବାକ୍ୟଶକ୍ତିରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଓ ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 8

वज्रास्त्रं च ततो मुक्तं वज्रास्त्रेण विनाशितम् । यद्यदस्त्रं क्षिपत्येष विश्वामित्रः प्रकोपितः

ତାପରେ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ହିଁ ତାହା ନଶ୍ଟ ହେଲା। କ୍ରୋଧିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯେଯେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ,

Verse 9

तत्तद्धंति वसिष्ठस्तु मंत्रस्य च प्रभावतः । एतस्मिन्नेव काले तु क्षुभितो मकरालयः

ସେ ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ବସିଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ଏକେକରି ଧ୍ୱଂସ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ମକରାଳୟ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା।

Verse 10

शीर्यंते गिरिशृंगाणि रक्तवृष्टिः परा स्थिता । प्रलयस्येव चिह्नानि संजातानि धरातले । किमकाले महानेष प्रलयः संभविष्यति

ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗି ଝରୁଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ୁଥିଲା। ଧରାତଳରେ ପ୍ରଳୟର ଚିହ୍ନମାନେ ଯେନ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ‘କେଉଁ ଅକାଳରେ ଏହି ମହାପ୍ରଳୟ ଘଟିବ?’

Verse 11

ततः पितामहं जग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः । प्रोचुः प्रलयचिह्नानि यानि संति धरातले

ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଧରାତଳରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ପ୍ରଳୟଚିହ୍ନମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 12

ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा तानुवाच दिवौकसः । विश्वामित्र वसिष्ठाभ्यां युद्धमेतद्व्यवस्थितम्

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିଛି।’

Verse 13

दिव्यास्त्रसंभवं देवास्तेनैतद्व्याकुलं जगत्

ହେ ଦେବଗଣ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଉଦ୍ଭବ ହେତୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଯାଇଛି।

Verse 14

तस्माद्गच्छामहे तत्र यावन्नो जायते क्षयः । सर्वेषामेव भूतानां दिव्यास्त्राणां प्रभावतः

ତେଣୁ ଆମର କ୍ଷୟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତୁରନ୍ତ ସେଠାକୁ ଯାଉ; କାରଣ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରୁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ବିନାଶ ସମ୍ଭବ।

Verse 15

ततोऽभिगम्य ते देशं यत्र तौ मुनिसत्तमौ । विचामित्रवसिष्ठौ तौ युध्यमानौ परस्परम्

ତାପରେ ସେମାନେ ସେହି ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଦୁଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠ—ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।

Verse 16

ततः प्रोवाच तौ ब्रह्मा साम्ना परमवल्गुना । निवर्त्यतामिदं युद्धमेतद्दिव्यास्त्रसंभवम् । यावन्न प्रलयो भावि समस्ते धरणीतले

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ଓ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଜନିତ ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ନିବାରଣ କର; ସମଗ୍ର ଧରଣୀତଳରେ ପ୍ରଳୟ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ।’

Verse 17

वसिष्ठ उवाच । नाहमस्त्रं प्रयुंजामि विश्वामित्रवधेच्छया । आत्मरक्षाकृते देव अस्त्रमस्त्रेण शामयन्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—‘ହେ ଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରେନି; ଆତ୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରେ।’

Verse 18

अयं मम विनाशाय केवलं चास्त्रमोक्षणम् । कुरुते निर्दयो ब्रह्मंस्तं निवारय सांप्रतम्

ଏହି ନିର୍ଦୟ ଜଣେ ମୋର ବିନାଶ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ମୋଚନ କରୁଛି। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହାକୁ ଏବେଇ—ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍—ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठं ब्राह्मणोत्तमम् । त्वं रक्ष मम वाक्येन तथा सर्वमिदं जगत्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ଏବଂ ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର।

Verse 20

अस्त्रमोक्षविरामं त्वं ब्रह्मर्षे कुरु सत्वरम्

ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ତ୍ରମୋଚନର ବିରାମ କର।

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । न मामेष द्विजं ब्रूते कथंचित्प्रपितामह । तस्मादेष प्रकोपो मे संजातोऽस्य वधोपरि

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ପ୍ରପିତାମହ, ସେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମୋତେ ‘ଦ୍ୱିଜ’ ବୋଲି ମାନେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତାହାର ବଧ ପ୍ରତି ମୋର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।

Verse 22

तस्माद्वदतु देवेश मामेष ब्राह्मणं द्रुतम् । निवारयामि येनास्त्रं यदस्योपरि संधितम्

ଏହେତୁ ହେ ଦେବେଶ, ସେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ବୋଲି କହୁ; ତେବେ ମୁଁ ତାହାର ଉପରେ ସନ୍ଧିତ ଅସ୍ତ୍ରଟିକୁ ନିବାରଣ କରିଦେବି।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । त्वं वसिष्ठाधुना ब्रूहि विश्वामित्रं ममाज्ञया । ब्राह्मणो जायते तेन तव जीवस्य रक्षणम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ବସିଷ୍ଠ! ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ଏବେ ତୁମେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଘୋଷଣା କର। ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ ହେବେ ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରାଣର ରକ୍ଷା ହେବ।

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । नाहं क्षत्रियसंजातं ब्राह्मणं वच्मि पद्मज । न वधे मम शक्तोऽयं कथंचित्क्षत्रियोद्भवः

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା)! କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବାକୁ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି କହେନି। ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟଜନ୍ମା କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମୋତେ ବଧ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 25

ब्राह्म्यं तेजो न क्षा त्त्रेण तेजसा संप्रणश्यति । एवं ज्ञात्वा चतुर्वक्त्र यद्युक्तं तत्समाचर

ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ତେଜ କ୍ଷାତ୍ର ତେଜରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ହେ ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର! ଏହା ଜାଣି ଯାହା ଯୁକ୍ତ ସେହି କର।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र द्विजश्रेष्ठ त्यक्त्वा दिव्यास्त्रसंभवम् । कुरु युद्धं वसिष्ठेन नो चेच्छप्स्यामहं च ते

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ତ୍ୟାଗ କରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର; ନଚେତ୍ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।

Verse 27

विश्वामित्र उवाच । दिव्यास्त्राणि च संत्यज्य मया वध्यः सुदुर्मतिः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य त्वं गच्छ निजसंश्रयम्

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ମୁଁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁର୍ମତି ମୋ ହାତରେ ନିଶ୍ଚୟ ବଧ୍ୟ। ଅଳ୍ପ ସିଦ୍ର ମିଳିଲେ ତୁମେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଚାଲିଯାଅ।

Verse 28

सूत उवाच । बाढमित्येवमुक्ता च ब्रह्मलोकं गतो विधिः । विश्वामित्रवसिष्ठौ च सरस्वत्यास्तटे स्थितौ

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇଲାପରେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ‘ବାଢମ୍’ ବୋଲି କହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠ ସରସ୍ୱତୀତଟେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 171

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वसिष्ठविश्वामित्र युद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनंनामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବଶିଷ୍ଠ-ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ‘ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର-ନିବର୍ତ୍ତନ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକଶେ ଏକହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।