Adhyaya 225

Verse 1

आनर्त उवाच । एकोद्दिष्टविधिं ब्रूहि मम त्वं वदतां वर । पार्वणं तु यथा प्रोक्तं विस्तरेण महामते

ଆନର୍ତ୍ତ କହିଲେ—ହେ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋତେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି କହ; ଯେପରି ତୁମେ ପାର୍ବଣ କର୍ମକୁ ବିସ୍ତାରେ କହିଛ, ହେ ମହାମତି।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । त्रीणि संचयनादर्वाक्तानि त्वं शृणु सांप्रतम् । यस्मिन्स्थाने भवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्धं तु कारयेत्

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ଏବେ ଶୁଣ; ସଞ୍ଚୟନ (ଅସ୍ଥି-ସଂଗ୍ରହ) ପୂର୍ବରୁ କରିବାକୁ ଥିବା ତିନି ଶ୍ରାଦ୍ଧ। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠାରେ ହିଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯିବ।

Verse 3

एकोद्दिष्टं ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः । ततः संचयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमिष्यते

ତାପରେ ଯାତ୍ରାପଥରେ ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ; ତା’ପରେ ସଞ୍ଚୟନ ସ୍ଥାନରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିତ।

Verse 4

प्रथमेऽह्नि द्वितीयेह्नि पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमे दशमे चैव नव श्राद्धानि तानि च

ପ୍ରଥମ ଦିନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ, ପଞ୍ଚମ, ସପ୍ତମ, ନବମ ଏବଂ ଦଶମ ଦିନ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନବ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 5

वैतरिण्याश्च संप्राप्तौ प्रेतस्तृप्तिमवाप्नुयात् । एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकम्

ବୈତରଣୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରେତ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବତର୍ପଣ ବିନା, ଏକମାତ୍ର ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଏକମାତ୍ର ପବିତ୍ର (କୁଶବଳୟ) ସହ କରାଯାଏ।

Verse 6

आवाहनपरित्यक्तं कार्यं पार्थिवसत्तम । तृप्तिप्रश्नस्तथा कार्यः स्वदितं च सकृत्ततः

ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଔପଚାରିକ ‘ଆବାହନ’ ବିନା ଏହି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ତୃପ୍ତି ହେଲା କି ନାହିଁ ପଚାରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ପ୍ରସାଦ/ଭୋଜନର ଆସ୍ୱାଦନ କେବଳ ଏକଥର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

अभिरम्यतामिति मन्त्रेण ब्राह्मणस्य विसर्जनम् । अच्छिन्नाग्रमभिन्नाग्रं कुर्याद्दर्भतृणद्वयम् । पवित्रं तद्विजानीयादेकोद्दिष्टे विधीयते

‘ଅଭିରମ୍ୟତାମ୍’ ମନ୍ତ୍ରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ର ନ କଟା, ନ ଫାଟା ଦୁଇଟି ଦର୍ଭ ତୃଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ତାହାକୁ ‘ପବିତ୍ର’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହା ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 8

सर्वत्रैव पितः प्रोक्तं पिता तर्पणकर्मणि । पित्र्ये संकल्पकाले च पितुरक्षय्यदापने

ସର୍ବତ୍ର ‘ପିତଃ’ ରୂପ କୁହାଯାଇଛି। ତର୍ପଣକର୍ମରେ ‘ପିତା’ ରୂପ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପିତୃ-ସଙ୍କଳ୍ପ ସମୟରେ ଓ ଅକ୍ଷୟ୍ୟ-ଦାନ ଅର୍ପଣରେ ‘ପିତୁଃ’ ରୂପ ଉଚିତ।

Verse 9

गोत्रं स्वरांतं सर्वत्र गोत्रे तर्पणकर्मणि । गोत्राय कल्पनविधौ गोत्रस्याक्षय्यदापने

ଗୋତ୍ରନାମକୁ ଯଥାଯଥ ସ୍ୱରସହ ସର୍ବତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତର୍ପଣକର୍ମରେ ‘ଗୋତ୍ରେ’, କଳ୍ପନ/ବିନିଯୋଗ ବିଧିରେ ‘ଗୋତ୍ରାୟ’, ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ୍ୟ-ଦାନରେ ‘ଗୋତ୍ରସ୍ୟ’ ରୂପ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

शर्मन्नर्घ्यादिकर्तव्ये शर्मा तर्पणकर्मणि । शर्मणे सस्यदाने च शर्मणोऽक्षय्यके विधौ

ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣରେ ‘ଶର୍ମନ୍’ ନାମରୂପ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ତର୍ପଣକର୍ମରେ ‘ଶର୍ମା’; ସସ୍ୟଦାନ (ଧାନ୍ୟ/ଅନ୍ନଦାନ)ରେ ‘ଶର୍ମଣେ’; ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ୍ୟ-ଦାନ ବିଧିରେ ‘ଶର୍ମଣଃ/ଶର୍ମଣୋ’ ରୂପ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

मातर्मात्रे तथा मातुरासने कल्पनेऽक्षये । गोत्रे गोत्रायै गोत्रायाः प्रथमाद्या विभक्तयः

ସେହିପରି ମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ, କଳ୍ପନା ଓ ଅକ୍ଷୟ୍ୟ ଅର୍ପଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ମାତର୍’, ‘ମାତ୍ରେ’ ଏବଂ ‘ମାତୁଃ’ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ଗୋତ୍ର ପାଇଁ ‘ଗୋତ୍ରେ’, ‘ଗୋତ୍ରାୟୈ’ ଓ ‘ଗୋତ୍ରାୟାଃ’—ଏହି ପ୍ରଥମାଦି ବିଭକ୍ତିର ରୂପ ଯଥାବଶ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 12

देवि देव्यै तथा देव्या एवं मातुश्च कीर्तयेत् । प्रथमा च चतुर्थी च षष्ठी स्याच्छ्राद्धसिद्धये

‘ଦେବି’, ‘ଦେବ୍ୟୈ’ ଓ ‘ଦେବ୍ୟା’—ଏଭଳି, ଏବଂ ମାତୃଶବ୍ଦକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରାଦ୍ଧସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଥମା, ଚତୁର୍ଥୀ ଓ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତିର ରୂପ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।

Verse 13

विभक्तिरहितं श्राद्धं क्रियते वा विपर्ययात् । अकृतं तद्विजानीयात्पितृणां नोपतिष्ठति

ଯଦି ଯଥାଯଥ ବିଭକ୍ତିରୂପ ବିନା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ଭୁଲରେ ବିଭକ୍ତି ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଅକୃତ ବୋଲି ଜାଣ; ତାହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ, ତୃପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଉ ନାହିଁ।

Verse 14

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेन विजानता । विभक्तिभिर्यथोक्ताभिः श्राद्धे कार्यो विधिः सदा

ଏହେତୁ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଧି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ଯଥୋକ୍ତ ବିଭକ୍ତିରୂପ ଅନୁସାରେ ହିଁ ବିଧି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

ततः सपिंडीकरणं वत्सरा दूर्ध्वतः स्थितम् । वृद्धिर्वाऽगामिनी चेत्स्यात्तदार्वागपि कारयेत्

ତାପରେ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ସଂସ୍କାର ଏକ ବର୍ଷ ପରେ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। କିନ୍ତୁ ବଂଶରେ ଆଗାମୀ ଅନ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 16

पार्वणोक्तविधानेन त्रिदैवत्यमदैविकम् । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेको द्दिष्टं च पार्थिव

ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧର କଥିତ ବିଧିଅନୁସାରେ, ତ୍ରିଦୈବତ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ଅନ୍ୟ (ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ) ଦେବତାଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ବିନା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରେତକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ହେ ରାଜନ, ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କର।

Verse 17

एकेनैव तु पाकेन मम चैतन्मतं स्मृतम् । अर्घपात्रं समादाय यत्प्रेतार्थं प्रकल्पितम्

ମୋ ସ୍ମୃତି-ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ମତ ସ୍ଥିର: ଏକେଇ ପାକ (ଏକଥର ରନ୍ଧା) ମାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରେତାର୍ଥ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ସେହି ପ୍ରେତକାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା।

Verse 18

पितृपात्रेषु त्रिष्वेव त्रिधा तच्च परिक्षिपेत् । एवं पिंडं त्रिधा कृत्वा पितृपिंडेषु च त्रिषु

ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିନୋଟି ପାତ୍ରରେ ସେହି ଅର୍ପଣକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରି ଦେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ପିଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ତିନି ଭାଗ କରି ତିନୋଟି ପିତୃପିଣ୍ଡରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

Verse 19

ये समानेति मन्त्राभ्यां न स्यात्प्रेतस्ततः परम् । अवनेजनं ततः कृत्वा पितृपूर्वं यथाक्रमम्

“ଯେ ସମାନେ…” ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା, ତାହା ପରେ ସେ ପ୍ରେତ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତାପରେ ଅବନେଜନ (ଧୋଇ-ଶୁଦ୍ଧି) କରି, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ରଖି ଯଥାକ୍ରମେ ଅଗ୍ରସର ହେବା।

Verse 20

गन्धधूपादिकं सर्वं पुनरेव प्रदापयेत् । पितृपूर्वं समुच्चार्य वर्जयेच्च चतुर्थकम्

ଗନ୍ଧ, ଧୂପ ଆଦି ସମସ୍ତ ଉପଚାର ପୁନର୍ବାର ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ରଖି କ୍ରମେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଚତୁର୍ଥ (ଭାଗ/ଅର୍ପଣ)କୁ ବର୍ଜନ କରିବା।

Verse 21

केचिच्चतुर्थं कुर्वंति प्रेतं च स्वपितुस्ततः । पितुः पूर्वं भवेच्छ्राद्धं परं नैतन्मतं मम

କେହି କେହି ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ କରି ପରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରେତ ଭାବେ ଧରନ୍ତି। ସେହି ମତରେ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୂର୍ବେ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋର ମତ ନୁହେଁ।

Verse 22

सपिण्डीकरणादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं न कारयेत् । क्षयाहं च परित्यज्य शस्त्राहत चतुर्दशीम्

ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତଥା କ୍ଷୟାହ ଓ ଶସ୍ତ୍ରାହତ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯଥୋଚିତ କାଳରେ ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक्पिण्डे नियोजयेत् । अकृतं तद्विजानीयात्पितृहा चोपजायते

ଯେ ଲୋକ ସପିଣ୍ଡୀକୃତ ପ୍ରେତକୁ ପୃଥକ୍ ପିଣ୍ଡରେ ନିଯୁକ୍ତ କରେ, ସେ ଜାଣୁ—ସେ କର୍ମ ହୋଇନଥିବା ସମାନ; ଏବଂ ସେ ପିତୃଦ୍ରୋହର ଘୋର ଦୋଷ ପାଏ।

Verse 24

पिता यस्य तु निर्वृत्तो जीवते च पितामहः । पितुः स नाम संकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्

ଯାହାର ପିତା ପରଲୋକଗତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ପିତାମହ ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି, ସେ ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପରେ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ନାମ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 25

पितामहस्तु प्रत्यक्षं भुक्त्वा गृह्णाति पिण्डकम् । पितामहक्षयाहे च पार्वणं श्राद्धमिष्यते

ପିତାମହ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ ରହି ଭୋଜନ କରି ପିଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏବଂ ପିତାମହଙ୍କ କ୍ଷୟାହ ଦିନରେ ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିତ।

Verse 26

जनकं स्वं परित्यज्य कथंचिन्नास्य दीयते । तस्याकृतेन श्राद्धेन न स्वल्पं पितृतो भयम्

ଯେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରି କିଛିପରି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦିଏ ନାହିଁ, ତାହାର ଅକୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧରୁ ପିତୃମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଭୟ ଓ ଦୋଷ ଅଳ୍ପ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 27

अमावास्यासु सर्वासु मृते पितरि पार्वणम् । नभस्यापरपक्षस्य मध्ये चैतदुदाहृतम्

ପିତା ପରଲୋକଗତ ହେଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପାର୍ବଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ନିୟମ ନଭସ୍ୟ (ଭାଦ୍ରପଦ) ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ମଧ୍ୟଭାଗ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 28

यावत्सपिंडता नैव न तावच्छ्राद्धमाचरेत्

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସପିଣ୍ଡତା (ସପିଣ୍ଡୀକରଣ) ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 29

जनके मृत्युमापन्ने श्राद्धपक्षे समागते । पितामहादेः कर्तव्यं श्राद्धं यन्नैकपिंडता

ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧପକ୍ଷ ଆସିଲେ, ପିତାମହ ଆଦି ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେତେବେଳେ ଏକପିଣ୍ଡତା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 225

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सपिंडीकरणविधिवर्णनंनाम पञ्चविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡର ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ‘ସପିଣ୍ଡୀକରଣବିଧିବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ୨୨୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।