Adhyaya 222

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । येषां च शस्त्रमृत्युः स्यादपमृत्युरथापि वा । उपसर्गान्मृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम्

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ଯେମାନଙ୍କର ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଯେମାନେ ଅପମୃତ୍ୟୁ ପାଆନ୍ତି; ଉପସର୍ଗରେ ମୃତ ଲୋକମାନେ ଏବଂ ବିଷମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନେ—

Verse 2

वह्निना च प्रदग्धानां जलमृत्युमुपेयुषाम् । सर्पव्याघ्रहतानां च शृंगैरुद्बन्धनैरपि

ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କୁ, ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିବାମାନଙ୍କୁ, ସର୍ପ କିମ୍ବା ବ୍ୟାଘ୍ରଦ୍ୱାରା ହତମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗାଘାତ କିମ୍ବା ଫାସୀରେ ମରିଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—।

Verse 3

श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप । तेषां तस्मिन्कृते तृप्तिस्ततस्तत्पक्षजा भवेत्

ହେ ନରାଧିପ! ସେମାନଙ୍କ (ପ୍ରେତମାନଙ୍କ) ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ଦିନ କଲେ, ସେହି ସେହି ପକ୍ଷବିଧି ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ତୃପ୍ତି ହୁଏ।

Verse 4

आनर्त उवाच । कस्माच्छस्त्रहतानां च प्रोक्ता श्राद्धे चतुर्दशी । नान्येषां दिवसे तत्र संशयोऽयं वदस्व मे

ଆନର୍ତ କହିଲେ—ଶସ୍ତ୍ରହତମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ କାହିଁକି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୁହାଗଲା? ଏବଂ ସେହି ଦିନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାହିଁକି ନୁହେଁ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର; କହନ୍ତୁ।

Verse 5

एकोद्दिष्टं न शंसंति सपिण्डीकरणं परम् । कस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं वदैतन्मम विस्त रात्

କେହି ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ (କେହି) ସପିଣ୍ଡୀକରଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହନ୍ତି। ତେବେ ସେଠାରେ ତାହା କାହିଁକି କରିବା ଉଚିତ? ମୋତେ ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 6

कस्मान्न पार्वणं तत्र क्रियते दिवसे स्थिते । प्रेतपक्षे विशेषेण कृते श्राद्धेऽखिलेऽपि च

ତିଥି ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେଠାରେ ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାହିଁକି କରାଯାଏ ନାହିଁ? ବିଶେଷତଃ ସମଗ୍ର ପ୍ରେତପକ୍ଷରେ ସବୁଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ।

Verse 7

भर्तृयज्ञौवाच । बृहत्कल्पे पुरा राजन्हिरण्याक्षो महासुरः । बभूव बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयंकरः

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ପୁରାତନ ବୃହତ୍କଳ୍ପରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ନାମକ ଏକ ମହାସୁର ଥିଲା; ସେ ମହାବଳୀ, ଶୂର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।

Verse 8

ब्रह्मा प्रतोषितस्तेन विधाय विविधं तपः । कृष्णपक्षे विशेषेण नभस्ये मासि संस्थिते

ସେ ବିଭିନ୍ନ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲା—ବିଶେଷକରି ନଭସ୍ୟ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ।

Verse 9

ब्रह्मोवाच । परितुष्टोस्मि ते वत्स प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବତ୍ସ, ମୁଁ ତୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ମାଗ। ଅଦେୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବି; ତେଣୁ ବିଳମ୍ବ କରନି।

Verse 10

हिरण्याक्ष उवाच । भूताः प्रेताः पिशाचाश्च राक्षसा दैत्यदानवाः । बुभुक्षिताः प्रयाचंते मां नित्यं पद्मसंभव

ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ କହିଲା—ହେ ପଦ୍ମସମ୍ଭବ (ବ୍ରହ୍ମା), ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୁଖା ହୋଇ ନିତ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ମୋତେ ଯାଚନା କରନ୍ତି।

Verse 11

प्रेतपक्षे कृते श्राद्धे कन्यासंस्थे दिवाकरे । एकस्मिन्नहनि प्रायस्तृप्तिः स्याद्वर्षसंभवा

ପ୍ରେତପକ୍ଷରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଗଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏକ ଦିନରେ ମାନୋ ବର୍ଷଭରିର ତୃପ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 12

तत्त्वमद्य दिनं देहि तेभ्यः कमलसम्भव । तेन तृप्तिं गताः सर्वे स्थास्यंत्यब्दं पितामह

ଏହେତୁ ହେ କମଳସମ୍ଭବ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଜିର ଦିନଟିକୁ ବିଶେଷ ଦିନ ଭାବେ ଦିଅ। ତାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବେ।

Verse 13

श्रीब्रह्मोवाच । यः कश्चिन्मानवः श्राद्धं स्वपितृभ्यः प्रदास्यति । प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां नभस्ये मा सि संस्थिते

ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯେ କୌଣସି ମାନବ ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବ, ପ୍ରେତପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ, ନଭସ୍ୟ (ଭାଦ୍ରପଦ) ମାସ ଥିବାବେଳେ,

Verse 14

प्रेतानां राक्षसानां च भूतादीनां भविष्यति । मम वाक्यादसंदिग्धं ये चान्ये कीर्तितास्त्वया

ଏହା ପ୍ରେତ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭୂତାଦିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟକ ହେବ। ମୋ ବାକ୍ୟରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 15

दुर्मृत्युना मृता ये च संग्रामेषु हताश्च ये । एकोद्दिष्टे सुतैर्दत्ते तेषां तृप्तिर्भविष्यति

ଦୁର୍ମୃତ୍ୟୁରେ ମୃତ ଯେମାନେ ଓ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ହତ ଯେମାନେ—ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ।

Verse 16

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा ततश्चादर्शनं गतः । हिरण्याक्षोऽपि संहृष्टः स्वमेव भवनं ययौ

ଏଭଳି କହି ବ୍ରହ୍ମା ପରେ ଦୃଶ୍ୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନିଜ ଭବନକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 17

यच्च शस्त्रहतानां च तस्मिन्नहनि दीयते । एकोद्दिष्टं नरैः श्राद्धं तत्ते वक्ष्यामि कारणम्

ଏବଂ ଯେ ଦିନ ଅସ୍ତ୍ରହତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିଅନ୍ତି—ତାହାର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 18

संख्ये शस्त्रहता ये च निर्विकल्पेन चेतसा । युध्यमाना न ते मर्त्ये जायते मनुजाः पुनः

ଯେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚଳ ଚିତ୍ତରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ଅସ୍ତ୍ରହତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ପୁନଃ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 19

पराङ्मुखाश्च हन्यंते पलायनपरायणाः । ते भवंति नराः प्रेता एतदाह पितामहः

ଯେମାନେ ପିଠ ଦେଇ କେବଳ ପଳାୟନରେ ଲଗ୍ନ ଥାଇ ହତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରେତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି କଥା ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଛନ୍ତି।

Verse 20

सम्मुखा अपि ये दैन्यं हन्यमाना वदंति च । पश्चात्तापं च वा कुर्युः प्रहारैर्जर्जरीकृताः

ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଦୈନ୍ୟବାକ୍ୟ କହୁଥିବା, କିମ୍ବା ପ୍ରହାରରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରୁଥିବା—

Verse 21

तेऽपि प्रेता भवन्तीह मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । कदाचिच्चित्तचलनं शूराणामपि जायते

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରେତ ହୁଅନ୍ତି—ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି; କାରଣ କେବେ କେବେ ଶୂରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଚଳିତ ହୁଏ।

Verse 22

तेषां भ्रांत्या दिने तत्र श्राद्धं देयं निजैः सुतैः । अपमृत्युमृतानां च सर्वेषामपि देहिनाम्

ଏହେତୁ ସେମାନଙ୍କ ଭ୍ରାନ୍ତି ହେତୁ ସେହି ଦିନ ସେଠାରେ ନିଜ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ—ଅପମୃତ୍ୟୁରେ ମୃତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରୟାତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ।

Verse 23

प्रेतत्वं जायते यस्मात्तस्माच्छ्राद्धस्य तद्दिनम् । श्राद्धार्हं पार्थिवश्रेष्ठ विशेषेण प्रकीर्तितम्

ଯେହେତୁ ସେହି ଦିନ ପ୍ରେତତ୍ୱ ଜନ୍ମେ, ତେଣୁ ସେହି ଦିନଟି—ହେ ପାର୍ଥିବଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବିଶେଷରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 24

एकोद्दिष्टं प्रकर्तव्यं यस्मात्तत्र दिने नरैः । सपिंडीकरणादूर्ध्वं तत्ते वक्ष्याभि कारणम्

ଏହେତୁ ସେହି ଦିନ ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପରେ କ’ଣ କରିବାକୁ ହୁଏ, ତାହାର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 25

यदि प्रेतत्वमापन्नः कदाचित्स्वपिता भवेत् । तृप्त्यर्थं तस्य कर्तव्यं श्राद्धं तत्र दिने नृप

ଯଦି କେବେ ନିଜ ପିତା ପ୍ରେତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ—ହେ ନୃପ—ତାଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ସେହି ଦିନ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Verse 26

पितामहाद्यास्तत्राह्नि श्राद्धं नार्हंति कुत्रचित् । अथ चेद्भ्रांतितो दद्याद्धियते राक्षसैस्तु तत्

ସେହି ଦିନ ପିତାମହ ଆଦି ପୂର୍ବଜମାନେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣର ଅଧିକାରୀ ନୁହନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଦେଇଦିଏ, ତେବେ ସେହି ଅର୍ପଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ହରଣ କରନ୍ତି।

Verse 27

ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भूतप्रेतैश्च दानवैः । तेनैकोद्दिष्टमेवात्र कर्तव्यं न तु पार्वणम्

ହେ ରାଜନ୍! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ କାରଣରୁ ଏଠାରେ କେବଳ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯିବା ଉଚିତ୍, ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନୁହେଁ।

Verse 28

पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे । पितामहो न गृह्णाति पित्रा तेन समं तदा

ପିତୃପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଯେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟା ରାଶିରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପିତାମହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେତେବେଳେ ସେ ପିତାଙ୍କ ସମାନ ହୋଇଥାନ୍ତି।

Verse 29

न च तस्य पिता राजंस्तथैव प्रपितामहः

ହେ ରାଜନ୍! ସେହିପରି ତାଙ୍କ ପିତା କିମ୍ବା ପ୍ରପିତାମହ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 30

एतस्मात्कारणाद्राजन्पार्वणं न विधीयते । तस्मिन्नहनि संप्राप्ते व्यर्थं श्राद्धं भवेद्यतः

ହେ ରାଜନ୍! ଏହି କାରଣରୁ ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧାନ ନାହିଁ; କାରଣ ସେହି ଦିନ ଆସିଲେ କରାଯାଇଥିବା ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ।

Verse 31

नान्यस्थानोद्भवैर्विप्रैः श्राद्धकर्मव्रतानि च । नागरो नागरैः कुर्यादन्यथा तद्वृथा भवेत्

ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମ ଓ ବ୍ରତ କରାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହା କରାଇବା ଉଚିତ୍, ନଚେତ୍ ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 32

अन्यस्थानोद्भवैर्विप्रैर्यच्छ्राद्धं क्रियते ध्रुवम् । संपूर्णं व्यर्थतां याति नागराणां क्रियापरैः

ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରୁଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—କ୍ରିୟାପରାୟଣ ନାଗରମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ନିଶ୍ଚୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 33

अथाचारपरिभ्रष्टाः श्राद्धार्हा एव नागराः । वलीवर्दसमानोऽपि ज्ञातीयो यदि लभ्यते । किमन्यैर्बहुभिर्विप्रैर्वेदवेदांगपारगैः

ଆଚାରରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନାଗରମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ହିଁ ଗଣ୍ୟ। ଯଦି ଗୋବଳଦ ସମାନ ତୁଚ୍ଛ ଭାବିତ ଜଣେ ଜ୍ଞାତୀ ମଧ୍ୟ ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗ ପାରଙ୍ଗତ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ?

Verse 222

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्ध कल्पे चतुर्दशीशस्त्रहतश्राद्धनिर्णयवर्णनंनाम द्वाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଚତୁର୍ଦଶୀରେ ଶସ୍ତ୍ରହତମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ବାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।