Adhyaya 252

Verse 1

शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः

ଶୂଦ୍ର କହିଲା—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯେ ଦେବତାମାନେ ବୃକ୍ଷରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଆସିଲେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷରେ ନିବାସ କରନ୍ତି।

Verse 2

भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया

ଭଗବନ୍, ସେ ଦେବତାମାନେ କେଉଁମାନେ, ଏବଂ କେଉଁ କେଉଁ ବୃକ୍ଷରେ ସେମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି? ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः

ଗାଲବ କହିଲେ—ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଜଳକୁ ‘ଅମୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବମାନେ ଲୀଳାରେ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେଇ ଜଳକୁ ବୃକ୍ଷଦେବତାମାନେ ପାନ କରନ୍ତି।

Verse 4

तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः

ସେଇ ଅମୃତସଦୃଶ ଜଳ ପାନ କଲେ ମହାତୃପ୍ତି ଜନ୍ମେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବଳ, ତେଜ, କାନ୍ତି, ସୌଷ୍ଠବ ଓ ଲଘୁବିକ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 5

गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते

ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ସେଇ ପାନର ପାନରୁ ଜନ୍ମେ, ଯାହା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ଅଂଶସମ୍ଭବ। କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଅମୃତକୁ ନିତ୍ୟ ପାନ କଲେ ଅଳ୍ପ ବଳ ମାତ୍ର ହୁଏ।

Verse 6

भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि

ସେମାନେ ତାହାକୁ ହିଁ ଭୋଜନ ବୋଲି ନିତ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେଇ ଚାରି ମାସରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଜଳମାତ୍ର ପାନ କରନ୍ତି।

Verse 7

वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ହିତକାମନାରେ ପିତୃଗଣ ଓ ଦେବଗଣ ବୃକ୍ଷରେ ବସନ୍ତି। ବୃକ୍ଷସେବା ସର୍ବଦା, ସର୍ବମାସରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣ।

Verse 8

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷଭାବେ ସେବା କଲେ ସେମାନେ ସୁଖଦାୟକ ହୁଅନ୍ତି। ତିଳୋଦକରେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ସେଚନ କରିବା ସର୍ବକାମଦାୟକ।

Verse 9

क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया

କ୍ଷୀରମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ କ୍ଷୀରବୃକ୍ଷମାନେ ଶୁଭଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏବଂ ମୁଁ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ଚାରି ବୃକ୍ଷର ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମର।

Verse 10

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः

ବିଶେଷତଃ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କାଳରେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମସ୍ତ କାମନାର ଫଳ ଦିଏ। ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବରଦାତା ହୁଅନ୍ତି।

Verse 11

सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला

ତିଳ ଆଧାରେ ସାବିତ୍ରୀ-ପୂଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଶ୍ୱେତ ଭୂଷଣ ସହ ପବିତ୍ରତା ଧାରଣ କର। ଦେବ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଥିବାବେଳେ ବିଶେଷତଃ ତିଳସେବା ମହାଫଳଦାୟୀ।

Verse 12

तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः

ତିଳ ଅତୁଳ ପବିତ୍ର। ତିଳ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସାଧନ କରେ; ତିଳ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦିଏ, ଏବଂ ତିଳ ପାପ ହରଣ କରେ।

Verse 13

तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः

ତିଳ ବିଶେଷ ଫଳ ଦେଏ ଏବଂ ତିଳ ଶତ୍ରୁବିନାଶକ। ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିଳକୁ ପ୍ରଥମ ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 14

न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्

ତିଳ କେବଳ ଧାନ୍ୟ ନୁହେଁ; ସ୍ମୃତିରେ ଏହା ‘ଦେବଧାନ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ତିଳଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

Verse 15

कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः

ହେ ଶୂଦ୍ରଜ! ଯେ ଲୋକ ସୁନା ସହିତ ତିଳ ଦାନ କରେ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 16

सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः

ସାବିତ୍ରୀ ଓ ତିଳ—ଏହି ଦୁଇଟି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥ ସାଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ତିଳଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा

ତିଳର ଦର୍ଶନ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସେବନ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ହବନରେ ଆହୁତି, ଭକ୍ଷଣ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ କରିବା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।

Verse 18

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः

ଏହି ତିଳବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ପାପହର। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷଭାବେ ସେବନ-ସେବା କଲେ ଏହା ସମସ୍ତ ସୁଖ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 19

महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा

ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯବ-ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସଦା ଭୂତହିତରେ ରତ ଅଛନ୍ତି। ଯବ ସେବନ ପୁଣ୍ୟ; ତାହାର ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ।

Verse 20

यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः

ଯବଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅର୍ପଣ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଧିପତି ଓ ରକ୍ଷକ ଚୂତ (ଆମ୍ବ) ବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।

Verse 21

गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च

ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଲୟ ବୃକ୍ଷରେ, ଗଣନାୟକ (ଗଣେଶ) ଅଗୁରୁ ବୃକ୍ଷରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ସମୁଦ୍ରମାନେ ବେତସ ବୃକ୍ଷରେ ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନେ ପୁନ୍ନାଗ ବୃକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।

Verse 22

नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः

ନାଗମାନେ ନାଗବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ସିଦ୍ଧମାନେ କଂକୋଲକ ବୃକ୍ଷରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଗୁହ୍ୟକମାନେ ପନସ (କଠାଳ) ବୃକ୍ଷରେ ଏବଂ କିନ୍ନରମାନେ ମରିଚ (ଗୋଲମରିଚ) ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।

Verse 23

यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति

ଯଷ୍ଟୀମଧୁ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କନ୍ଦର୍ପ (କାମଦେବ) ସେଠାରେ ସୁସ୍ଥିତ। ଏବଂ ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି) ରକ୍ତାଞ୍ଜନ ମହାବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ନିଲମ୍ବିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 24

यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः

ଯମ ବିଭୀତକ ବୃକ୍ଷରେ ବସନ୍ତି; ନୈଋତି-ଦିଗର ଅଧିପତି ବକୁଳ ବୃକ୍ଷରେ। ବରୁଣ ଖର୍ଜୁରୀ (ଖଜୁର) ବୃକ୍ଷରେ ଏବଂ ମାରୁତ (ବାୟୁ) ପୂଗ (ସୁପାରି) ବୃକ୍ଷରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 25

धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः

ଧନଦ (କୁବେର) ଅକ୍ଷୋଟକ (ଆଖରୋଟ) ବୃକ୍ଷରେ ବସନ୍ତି, ରୁଦ୍ରଗଣ ବଦରୀ (ବେର) ବୃକ୍ଷରେ। ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାତାଳ (ତାଳ) ଅଛି, ଏବଂ ବହୁଳ ଚାମରଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

Verse 26

जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः

ଜମ୍ବୂ ବୃକ୍ଷ ମେଘମାଳାରେ ପରିବୃତ, କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାପନାଶକ। ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଦୃଶ; ତେଣୁ ଜମ୍ବୂ ବୃକ୍ଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 27

तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्

ତାହାର ଫଳ ଦାନ କଲେ ବାସୁଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଜମ୍ବୂ ବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜଭୋଜନ (ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ) ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି।

Verse 28

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने

ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ହରି ପୁରୁଷାର୍ଥ-ଚତୁଷ୍ଟୟ ଦାନ କରନ୍ତି। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଆସିଲେ, ଦେବ ଜନାର୍ଦନ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ—

Verse 29

ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्

ଯେ ଶୁଚି ରହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ କର୍ମରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ନାରାୟଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 30

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः

ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରି, ପତ୍ନୀସହିତ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ନର କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 31

यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्

ତିନି ରାତିର ବ୍ରତ ଓ ଶୋକଜନ୍ୟ ବଟବ୍ରତରୁ ଯେ ଫଳ ହୁଏ, ଜମ୍ବୁବୃକ୍ଷକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 32

तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्

ସେହି ଦିନ ଏକଭୁକ୍ତ ନିୟମ ରଖି କୃତ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି? ଜମ୍ବୁବୃକ୍ଷର ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରପୂଜାରୁ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 33

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च

ସେ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଓ ଧନସମ୍ପଦରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମେଘରେ ପରିବୃତ ଜମ୍ବୁବୃକ୍ଷ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ ଏବଂ ଅଶୋକବୃକ୍ଷ ସହ ଶୋଭା ପାଏ।

Verse 34

वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा

ବସୁମାନେ ପ୍ରିୟାଳ ଓ ମହାନାଗ ବୃକ୍ଷକୁ ସଦା ପବିତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଜପାବୃକ୍ଷକୁ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ମଦନବୃକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ।

Verse 35

विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः

ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ମଧୂକକୁ ପବିତ୍ର ମାନନ୍ତି, ଏବଂ ପିଶିତାଶନମାନେ ଗୁଗ୍ଗୁଳକୁ; ପବିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍କବୃକ୍ଷକୁ, ଏବଂ ହେ ନାଥ, ସୋମଚନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିପତ୍ରକକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 36

खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा

ଭୂମିପୁତ୍ର (ମଙ୍ଗଳ) ଖଦିରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ବୁଧ ଅପାମାର୍ଗକୁ; ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ; ଏବଂ ଶୁକ୍ର ଉଦୁମ୍ବର ବୃକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 37

शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता

ହେ ନାଥ, ଶନୈଶ୍ଚର ଓ ଶୂଦ୍ରଜାତିମାନେ ଶମୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ରାହୁ ଦୂର୍ବା ଘାସକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କ ତର୍ପଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 38

विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः

ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ—ବିଶେଷତଃ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କାଳରେ; କେତୁ ଦର୍ଭ ଘାସକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ଏହା ଯାଜ୍ଞିକଙ୍କ ସ୍ୱକୀୟ ଏବଂ ମହାଫଳଦାୟକ।

Verse 39

विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्

ଯାହା ବିନା କୌଣସି ଶୁଭ କର୍ମ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ—ସେଇ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କର ପରମ ପବିତ୍ର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ।

Verse 40

मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा

ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧରାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଏହି ମହାବୃକ୍ଷ ମୋକ୍ଷସ୍ୱରୂପ; ଏଥିରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ସଦା ନିରନ୍ତର ବସନ୍ତି।

Verse 41

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः

ଯାହାର ମୂଳେ, ମଧ୍ୟେ ଓ ଶିଖରେ—ଯାହାର ନାମମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ମିଳେ—ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମହାବୃକ୍ଷମାନଙ୍କରେ ବସନ୍ତି।

Verse 42

प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः

ନିଶ୍ଚୟ ଚାରି ମାସରେ ଏହି (ବ୍ରତ-ଆଚାର) ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଦେବପତ୍ନୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଲତା-ବଲ୍ଲୀମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।

Verse 43

प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः

କେବଳ ସେବା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ କାମନା ଦାନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଯେ ସର୍ବାତ୍ମଭାବେ ପିପ୍ପଳ (ଅଶ୍ୱତ୍ଥ) ବୃକ୍ଷକୁ ସେବେ, ସେ ଧନ୍ୟ।

Verse 44

सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः

ତୁଳସୀ ସେବା କଲେ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷଙ୍କ ସେବା ହୋଇଯାଏ—ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ; ଯେ ତୁଳସୀକୁ ସେବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେବିଥାଏ।

Verse 45

आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः

ଏପରି ସେବାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ—ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସର ତଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ପୋଷିତ ଓ ଧାରିତ ହୁଏ; ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ କରୁନ୍ତୁ କି ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ଏହି ସେବା ଫଳଦାୟକ।

Verse 46

ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्

ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଯତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେବା କଲେ ଏହା ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ହୁଏ; ଏହି ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିବାକୁ କେବେ ଉଦ୍ୟୋଗ କରାଯିବ ନାହିଁ।

Verse 47

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷଭାବେ—ଯଜ୍ଞ ଆଦି କାରଣ ବ୍ୟତୀତ—ତୁମେ ଏଠାରେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି।

Verse 48

यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज

ହେ ଶୂଦ୍ରଜ! ସମସ୍ତ ଦେବତା କିପରି ବୃକ୍ଷତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ—(ତାହା ମୁଁ କହୁଛି)।

Verse 49

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्

ଗୋଟିଏ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଗୋଟିଏ ପିଚୁମନ୍ଦ, ଗୋଟିଏ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଏବଂ ଦଶଟି ତିତ୍ତିଡୀ ବୃକ୍ଷ; ତଥା କପିତ୍ଥ, ବିଲ୍ୱ ଓ ଆମଲକୀ—ଏହି ତ୍ରୟ। ଏମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ନରକ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ।

Verse 50

सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्

ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ବିଶ୍ୱବୃକ୍ଷର ଅଧିଷ୍ଠାତାଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି—କୃଷ୍ଣ ଧାରାରୂପେ, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଓ ଶିଖରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କୃଷ୍ଣ-ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ। ସେଇ ବିଶ୍ୱପୂଜ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ସେବା କଲେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତୃପ୍ତ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।