Adhyaya 221

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । एतस्मात्कारणात्कश्चित्तस्मिन्नहनि पार्थिव । ददाति नैव च श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य कर्हिचित् । वंशच्छेदभयाद्राजन्सत्यमेतन्मयोदितम्

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ଦିନ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କେହି କେବେ ଦାନ ଦିଏ ନାହିଁ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ; ବଂଶଛେଦର ଭୟରୁ। ହେ ରାଜନ୍, ମୋ କଥା ସତ୍ୟ।

Verse 2

श्राद्धं विनापि दातव्यं तद्दिने मधुना सह । पायसं ब्राह्मणाग्र्येभ्यः सघृतं तृप्तिकारणात्

ବିଧିବଦ୍ଧ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ଦିନ ମଧୁ ସହିତ ଦାନ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବା ଉଚିତ। ପିତୃତୃପ୍ତିର କାରଣରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଘିଅ ସହିତ ପାୟସ (ଖିର) ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

खड्गमांसं कालशाकं मांसं वाध्रीणसोद्भवम् । प्रदेयं ब्राह्मणेभ्यश्च तत्समंतादुदाहृतम्

ଖଡ୍ଗ (ଗଣ୍ଡା) ମାଂସ, କାଳଶାକ ନାମକ ଶାକ, ଏବଂ ‘ବାଧ୍ରୀଣସ’ ନାମକ ପଶୁରୁ ମିଳୁଥିବା ମାଂସ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ; ଏଠାରେ ଏହା ସମଗ୍ରରୂପେ ଉଦ୍ଧୃତ।

Verse 4

त्रिःपिबश्चेंद्रियक्षीणः सर्वयूथानुगस्तथा । एष वाध्रीणसः प्रोक्तः पितॄणां तृप्तिदः सदा

‘ତ୍ରିଃପିବ’, ‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ଷୀଣ’, ଏବଂ ‘ସର୍ବୟୂଥାନୁଗ’—ଏଭଳି ‘ବାଧ୍ରୀଣସ’ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେ ସଦା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 5

तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरौदनमनुत्तमम् । तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तुष्टये नृप

ତାହା ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନୁତ୍ତମ କ୍ଷୀରୌଦନ (ଦୁଧ-ଭାତ) ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ନୃପ, ସେହି ଦିନ ପିତୃମାନଙ୍କ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 6

तस्याभावेऽपि दातव्यं जलं तिलविमिश्रितम् । सदर्भं सहिरण्यं च हिरण्यशकलान्वितम्

ସେଥିର ମଧ୍ୟ ଅଭାବ ହେଲେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଦର୍ଭକୁଶ ସହିତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଛୋଟ ଖଣ୍ଡଯୁକ୍ତ।

Verse 7

यच्छ्रेयो जायते पुंसः पक्षश्राद्धेन पार्थिव । कृतेन तत्फलं कृत्स्नं तस्मिन्नहनि पार्थिव

ହେ ରାଜନ୍! ପକ୍ଷଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯେ ଶ୍ରେୟ ମିଳେ, ସେହି ଦିନ ଏହି ଆଚାର କଲେ ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ହେ ରାଜନ୍।

Verse 8

पितॄनुद्दिश्य चाऽज्येन मधुना पायसेन च । कालशाकेन मधुना खड्गमांसेन वा नृप

ହେ ନୃପ! ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଘିଅ, ମଧୁ ଓ ପାୟସ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କରାଯାଇପାରେ; କିମ୍ବା କାଳଶାକ ଓ ମଧୁ ଦ୍ୱାରା, ଅଥବା ଖଡ୍ଗମୃଗର ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।

Verse 9

श्राद्धं विनापि दत्तेन श्रुतिरेषा पुरातनी । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पित्र्यर्क्ष्ये समुपस्थिते । त्रयोदश्यां नभस्यस्य हस्तगे दिननायके

ଏହା ପୁରାତନ ଶ୍ରୁତି: ବିଧିବତ୍ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଧର୍ମବଳ ଧାରଣ କରେ। ତେଣୁ ପିତୃ-ନକ୍ଷତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ—ନଭସ୍ୟ ମାସର ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥିବାବେଳେ—ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

दरिद्रेणापि दातव्यं हिरण्यशकलान्वितम् । तोयं तिलैर्युतं राजन्पितॄणां तुष्टिमिच्छता

ହେ ରାଜନ୍! ପିତୃମାନଙ୍କ ତୁଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛୁକ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଦାନ କରୁ; ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଛୋଟ ଖଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ଭାବେ।

Verse 11

आनर्त उवाच । मांसं विगर्हितं विप्र यतः शास्त्रे निगद्यते । तस्मात्तत्क्रियते केन श्राद्धं कीर्तय मेऽखिलम्

ଆନର୍ତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର! ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମାଂସ ନିନ୍ଦିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତାହା କାହା ଦ୍ୱାରା ଓ କିପରି କରାଯାଏ? ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି କହନ୍ତୁ।

Verse 12

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयति निर्दयः । स नूनं नरकं याति प्रोक्तमेतन्महर्षिभिः

ଯେ ନିର୍ଦୟ ହୋଇ ଅନ୍ୟର ମାଂସଦ୍ୱାରା ନିଜ ମାଂସ ବଢ଼ାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଏ—ଏହି କଥା ମହର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।

Verse 13

त्वं च तस्य प्रभावं मे प्रजल्पसि द्विजो त्तम । विशेषाच्छ्राद्धकृत्ये च तदेवं मम संशयः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଆପଣ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ, ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ୟରେ, ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି; ଏହିଥିରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ଅଛି।

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग मांसं सद्भिर्विगर्हितम् । श्राद्धे प्रयुज्यते यस्मात्तत्तेऽहं वच्मि कारणम्

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ଏହା ସତ୍ୟ; ସଜ୍ଜନମାନେ ମାଂସକୁ ନିନ୍ଦା କରିଛନ୍ତି। ତଥାପି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତାହା ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ; ତାହାର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 15

यदा चारंभिता सृष्टिर्ब्रह्मणा लोककारिणा । संपूज्य च पितॄन्देवान्नांदीमुखपुरःसरान् । तदा खड्गः समुत्पन्नः पूर्वं वाध्रीणसश्च यः

ଲୋକକାରୀ ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ କଲେ, ସେତେବେଳେ ନାନ୍ଦୀମୁଖମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି—ତାପରେ ପ୍ରଥମେ ଖଡ୍ଗ (ଗଣ୍ଡମୃଗ) ଏବଂ ବାଧ୍ରୀଣସ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 16

ततो ये पितरो दिव्या ये च मानुषसम्भवाः । जगृहुस्ते ततः सर्वे बलिभूतमिवात्मनः

ତେବେ ଦିବ୍ୟ ପିତୃମାନେ ଓ ମାନବଜନ୍ମସମ୍ଭବ ପିତୃମାନେ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ନିମିତ୍ତ ବଲି ଭଳି ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 17

तानुवाच ततो ब्रह्मा एतौ तु पितरो मया । युष्मभ्यं कल्पितौ सम्यग्बलिभूतौ प्रगृह्यताम्

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପିତୃମାନେ! ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ନିୟୋଜିତ କରିଛି; ବଲିରୂପ ହୋଇଥିବା ଏମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର।”

Verse 18

एताभ्यां परमा प्रीतिर्युष्मभ्यं संभविष्यति । मम वाक्यादसंदिग्धं परमेतौ नरो भुवि

“ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମମାନଙ୍କୁ ପରମ ପ୍ରୀତି ହେବ। ମୋ ବଚନରୁ—ନିଃସନ୍ଦେହ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଭୂମିରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ହେବେ।”

Verse 19

नैव संप्राप्स्यते पापं युष्मदर्थंहनन्नपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं भूतिमिच्छता

“ତୁମମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ହତ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଲାଗିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯେ ସମୃଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ଏହା ଦାନ କରୁ।”

Verse 20

खड्गवाध्रीणसोद्भूतं मांसं श्राद्धे सुतृप्तिदम् । तौ चापि परमौ दिव्यौ स्वर्गं लोकं गमिष्यतः

ଖଡ୍ଗ ଓ ବାଧ୍ରୀଣସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମାଂସ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅର୍ପଣ କଲେ ଉତ୍ତମ ତୃପ୍ତି ଦେଏ; ଏବଂ ସେ ଦୁଇଜଣ ପରମ ଦିବ୍ୟ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗମନ କରିବେ।

Verse 21

श्राद्धदस्य परं श्रेयो भविष्यति सुदुर्लभम् । पितॄणां चाक्षया तृप्तिर्भवेद्द्वादशवार्षिकी

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରମ, ସୁଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରେୟ ପାଏ; ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତି ମିଳେ।

Verse 22

एतस्मात्कारणाच्छस्तं मांसमाभ्यां नराधिप । तस्मिन्नहनि नान्यत्र विनियोगोऽस्य कीर्तितः

ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ନରାଧିପ, ଏହି ଦୁଇଟିର ମାଂସ (ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ) ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଶସ୍ତ ବୋଲି ବିଧିତ; ଏବଂ ସେହି ଦିନ ଏହାର ଅନ୍ୟତ୍ର ବିନିଯୋଗ କୁହାଯାଇନାହିଁ—ଏହା କେବଳ ସେହି କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଘୋଷିତ।

Verse 23

रोहिताश्व उवाच । अप्राप्तखड्गमांसस्य तथा वाध्रीणसस्य च । कथं श्राद्धं भवेद्विप्र पितॄणां तृप्तिका रकम्

ରୋହିତାଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର! ଖଡ୍ଗ (ଗଣ୍ଡମୃଗ) ମାଂସ ଏବଂ ତଥା ବାଧ୍ରୀଣସର ମାଂସ ମିଳିନାହିଁ ହେଲେ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିପରି ହେବ?

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच । मधुना सह दातव्यं पायसं पितृतुष्टये । तेन वै वार्षिकी तृप्तिः पितॄणां चोपजायते

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ପିତୃତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ମଧୁ ସହିତ ପାୟସ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ଅର୍ପଣରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ମିଳେ।

Verse 25

आजं च पिशितं राजञ्छिशुमारसमुद्भवम् । मांसं प्रतुष्टये प्रोक्तं वत्सरं मासवर्जितम्

ଏବଂ ହେ ରାଜନ୍! ଛାଗ ମାଂସ ଓ ଶିଶୁମାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି—ଏକ ମାସ ବାଦ ଦେଇ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 26

तदभावे वराहस्य दशमासप्रतुष्टिदम् । मांसं प्रोक्तं महाराज पितॄणां नात्र संशयः

ତାହା ନ ମିଳିଲେ ବରାହମାଂସ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦଶ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ହେ ମହାରାଜ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 27

आरण्यमहिषोत्थेन तृप्तिः स्यान्नवमासिकी । रुरोश्चैवाष्टमासोत्था एणस्य सप्तमासिका

ଆରଣ୍ୟ ମହିଷର ମାଂସରୁ ନଅ ମାସର ତୃପ୍ତି ହୁଏ; ରୁରୁ ମୃଗର ମାଂସରୁ ଆଠ ମାସର; ଏଣ ମୃଗର ମାଂସରୁ ସାତ ମାସର।

Verse 28

शम्बरोर्मासषट्कं च शशकस्य तु पञ्चकम् । चत्वारः शल्लकस्योक्तास्त्रयो वा तैत्तिरस्य च

ଶମ୍ବର ମାଂସରୁ ଛଅ ମାସର ତୃପ୍ତି; ଶଶକ (ଖରଗୋଶ) ମାଂସରୁ ପାଞ୍ଚ ମାସର; ଶଲ୍ଲକ ମାଂସରୁ ଚାରି ମାସର; ତୈତ୍ତିର ମାଂସରୁ ମଧ୍ୟ ତିନି ମାସର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 29

मासद्वयं च मत्स्यस्य मासमेकं कपिञ्जले । नान्येषां योजयेन्मांसं पितृकार्ये कथंचन

ମତ୍ସ୍ୟ (ମାଛ) ମାଂସରୁ ଦୁଇ ମାସର ତୃପ୍ତି; କପିଞ୍ଜଲ ମାଂସରୁ ଗୋଟିଏ ମାସର। ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମାଂସ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 30

एतेषामेव मांसानि पावनानि नृपोत्तम

ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ଏହି ଉଲ୍ଲେଖିତ ମାଂସମାନେ ମାତ୍ର ପାବନ (ଶୁଦ୍ଧିକର) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 31

आनर्त उवाच । कस्मादेते पवित्राः स्युर्येषां मांसं प्रचोदितम् । श्राद्धे च तन्ममाचक्ष्व यथावद्द्विजसत्तम

ଆନର୍ତ୍ତ କହିଲେ—ଯେମାନଙ୍କ ମାଂସ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ବିଧିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ କିପରି ପବିତ୍ର ମନାଯାନ୍ତି? ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହା ମୋତେ ଯଥାବତ୍ କହ।

Verse 32

भर्तृयज्ञ उवाच । सृष्टिं प्रकुर्वता तेन पशवो लोककारिणा । खड्गवाध्रीणसादीनां पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ଲୋକହିତକାରୀ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ, ଖଡ୍ଗ (ଗଣ୍ଡମୃଗ), ବ୍ୟାଘ୍ର ଆଦି ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ପରେ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ (ମେଧ୍ୟ) ପଶୁମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 33

एकादशप्रमाणेन ततश्चान्ये नृपोत्तम । अजश्च प्रथमं सृष्टः स तथा मेध्यतां गतः

ତାପରେ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକାଦଶ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ; ଛାଗ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ମେଧ୍ୟ—ଯଜ୍ଞଶୁଦ୍ଧିଯୋଗ୍ୟ—ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହେଲା।

Verse 34

तथैते प्रथमं सृष्टाः पशवोऽत्र नराधिप । सस्यानि सृजता तेन तिलाः पूर्वं च निर्मिताः

ସେହିପରି, ହେ ନରାଧିପ, ଏହି ପଶୁମାନେ ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏବଂ ସେ ଯେତେବେଳେ ଶସ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସର୍ବପ୍ରଥମେ ତିଳ ନିର୍ମିତ ହେଲା।

Verse 35

श्राद्धार्थं व्रीहयः सृष्टा वन्येषु च प्रियंगवः । गोधूमाश्च यवाश्चैव माषा मुद्राश्च वै नृप

ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ଥେ ବ୍ରୀହି (ଚାଉଳ) ସୃଷ୍ଟ ହେଲା; ଏବଂ ବନ୍ୟ ଧାନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ମଧ୍ୟ। ତଦୁପରି ଗୋଧୂମ (ଗହମ), ଯବ, ମାଷ (ଉଡ଼ଦ) ଓ ମୁଦ୍ଗ (ମୁଗ), ହେ ନୃପ।

Verse 36

नीवाराश्चापि श्यामाकाः प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् । तृप्तिं मांसेन वाञ्छंति मांसं मांसेन वर्जितम्

ନୀବାର ଓ ଶ୍ୟାମାକ ଧାନ୍ୟକୁ ମୁଁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ସେମାନେ ‘ମାଂସ’ରେ ତୃପ୍ତି ଚାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ‘ମାଂସ’ ଅର୍ଥ ହିଂସାଜନ୍ୟ ମାଂସବର୍ଜିତ ଶୁଦ୍ଧ ଆହାର।

Verse 37

पुष्पजात्यो यदा सृष्टास्तदा प्राक्छतपत्रिका । सृष्टा तेन च मुख्या सा श्राद्धकर्मणि सर्वदा

ଯେତେବେଳେ ପୁଷ୍ପଜାତିମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଶତପତ୍ରିକା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ମୁଖ୍ୟ କରାଗଲା।

Verse 38

धातूनि सृजता तेन रूप्यं सृष्टं स्वयंभुवा । तेन तद्विहितं श्राद्धे दक्षिणायां प्रतृप्तये

ଧାତୁମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ରୂପ୍ୟ (ଚାନ୍ଦି) ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଏହାକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ବିଧାନ କରାଗଲା।

Verse 39

राजतेषु च पात्रेषु यद्द्विजेभ्यः प्रदीयते । पितृभ्यस्तस्य नैवाऽन्तो युगान्तेऽपि प्रजायते

ରୂପ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଯାହା କିଛି ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ହୋଇ ଯୁଗାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 40

अभावे रूप्यपात्राणां नामापि परिकीर्तयेत् । तुष्यंति पितरो राजन्कीर्तनादपि वै यतः

ରୂପ୍ୟ ପାତ୍ର ନଥିଲେ, ଅତି କମରେ ତାହାର ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜନ୍, ପିତୃମାନେ କୀର୍ତ୍ତନ-ସ୍ମରଣରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 41

रसांश्च सृजता तेन मधु सृष्टं स्वयंभुवा । तेन तच्छस्यते श्राद्धे पितॄणां तुष्टिदायकम्

ରସମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାବେଳେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିଜେ ମଧୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମଧୁ ପ୍ରଶଂସିତ, କାରଣ ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦିଏ।

Verse 42

यच्छ्राद्धं मधुना हीनं तद्रसैः सकलैरपि । मिष्टान्नैरपि संयुक्तं तत्पितॄणां न तृप्तये

ମଧୁ ବିନା କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ରସ ଓ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ସହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତିର ହେତୁ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 43

अणुमात्रमपि श्राद्धे यदि न स्याद्धि माक्षिकम् । नामापि कीर्तयेत्तस्य पितॄणां तुष्टये यतः

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯଦି ଅଣୁମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ମାକ୍ଷିକ ମଧୁ ନଥାଏ, ତେବେ ଅତି କମରେ ତାହାର ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କ ତୁଷ୍ଟିର ହେତୁ।

Verse 44

शाकानि सृजता तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिनौ । कालशाकं पुरः सृष्टं तेन तत्तृप्तिदायकम्

ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ଶାକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ କାଳଶାକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତେଣୁ ଏହା (ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ) ତୃପ୍ତିଦାୟକ ମନାଯାଏ।

Verse 45

कालं हि सृजता तेन कुतपः प्राग्विनिर्मितः । तस्मात्कुतप काले च श्राद्धं कार्यं विजानता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनः सुखम्

କାଳ ସୃଷ୍ଟି କରିବାବେଳେ ସେ ପୂର୍ବରୁ କୁତପ (ଶୁଭ ସମୟ) ନିର୍ମାଣ କଲେ। ତେଣୁ ଯେ ଜାଣେ, ସେ କୁତପକାଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବ—ପିତୃମାନଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ତୃପ୍ତି ଓ ନିଜ ସୁଖ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 46

वीरुधः सृजता तेन विधिना नृपसत्तम । दर्भास्तु प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः

ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେହି ବିଧାତା ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରଥମେ ଦର୍ଭା ଘାସ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 47

श्राद्धार्हान्ब्राह्मणांस्तेन सृजता पद्मयोनिना । दौहित्राः प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः

ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରଥମେ ଦୌହିତ୍ର (କନ୍ୟାର ପୁତ୍ର) ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବିଶେଷ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 48

अपि शौचपरित्यक्तं हीनांगाधिकमेव वा । दौहित्रं योजयेच्छ्राद्धे पितॄणां परितुष्टये

ଦୌହିତ୍ର ଶୌଚରହିତ ହେଉ କି ଅଙ୍ଗରେ ହୀନ-ଅଧିକ ହେଉ, ତଥାପି ପିତୃମାନଙ୍କ ପରିତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କନ୍ୟାପୁତ୍ରକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

पशून्विसृजता तेन पूर्वं गावो विनिर्मिताः । तेन तासां पयः शस्तं श्राद्धे सर्पिर्विशेषतः

ସେ ଯେତେବେଳେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରଥମେ ଗାଈମାନେ ନିର୍ମିତ ହେଲେ; ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କ ଦୁଧ ପ୍ରଶଂସିତ—ବିଶେଷତଃ ଘିଅ।

Verse 50

तस्माच्छ्राद्धे घृतं शस्तं प्रदत्तं पितृतुष्टये

ଏହିହେତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଘିଅ ଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସନୀୟ; ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ।

Verse 51

प्रजाश्च सृजता तेन पूर्वं दृष्टा द्विजोत्तमाः । तस्मात्प्रशस्तास्ते श्राद्धे पितृतृप्तिकराः सदा

ସେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ, କାରଣ ସେମାନେ ସଦା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 52

देवांश्च सृजता तेन विश्वेदेवाः कृताः पुरः । तेन ते प्रथमं पूज्याः प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि

ସେ ଯେତେବେଳେ ଦେବସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କଲେ, ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମିତ ହେଲେ। ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 53

ते रक्षंति ततः श्राद्धं यथावत्परितर्पिताः । छिद्राणि नाशयंति स्म श्राद्धे पूर्वं प्रपूजिताः

ଯଥାବିଧି ଅର୍ପଣରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ପୂଜିତ ହୋଇ ସେମାନେ ତାହାର ଛିଦ୍ର ଓ ତ୍ରୁଟିଗୁଡ଼ିକୁ ନାଶ କରନ୍ତି।

Verse 54

एतैर्मुख्यतमैः सृप्तैः फूरा श्राद्धं विनिर्मितम् । स्वयं पितामहेनैव ततो देवा विनिर्मिताः

ଏହି ମୁଖ୍ୟତମମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ତାପରେ ସ୍ୱୟଂ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 55

तेन ते सर्वलोकेषु गताः ख्यातिं पुरा नृप

ସେହି କାରଣରୁ, ହେ ନୃପ, ସେମାନେ ପୁରାତନକାଳରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲେ।

Verse 56

एतच्छ्राद्स्य सत्रत्वं मया ते परिकीर्तितम् । पितॄणां परमं गुह्यं दत्तस्याक्षयकारकम्

ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସତ୍ରସଦୃଶ ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କର ପରମ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ; ଏଥିରେ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ।

Verse 57

यश्चैतत्कीर्तयेच्छ्राद्धे क्रियमाणे नृपोत्तम । विप्राणां भोक्त्तुकामानां तच्छ्राद्धं त्वक्षयं भवेत्

ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ଯେ ଏହାକୁ ପାଠ କରେ—ତାହାର ସେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଫଳରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 58

यश्चैतच्कृणुयाद्राजन्सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । विहितस्य भवेत्पुण्यं यच्छ्राद्धस्य तदाप्नुयात्

ହେ ରାଜନ୍! ଯେ କେହି ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଏହାକୁ କରେ, ସେ ବିଧିବଦ୍ଧ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପୁଣ୍ୟ ପାଏ; ଏବଂ ସେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ।

Verse 221

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे सृष्ट्युत्पत्तिकालिकब्रह्मोत्सृष्टश्राद्धार्हवस्तुपरिगणनवर्णनं नामैकविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ଭାଗରେ ‘ସୃଷ୍ଟିଉତ୍ପତ୍ତିକାଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ପରିଗଣନା ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ୨୨୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।